Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là gì?

Nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp kháng chiến dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đặc biệt chú ý đến nhiệm vụ giáo dục. Theo Người " Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa ". Vì vậy, ngay từ khi có chính quyền mới, nước ta trong tình thế " ngàn cân treo sợi tóc ", Hồ Chí Minh đã đặt nhiệm vụ diệt giặc ngay ở hàng thứ hai của khấu hiệu " diệt giặc đói, diệt giặc dốt, trừ giặc xâm lăng ". Xuất phát từ một nước thuộc địa nửa phong kiến chịu ảnh hưởng cùa hệ thống giáo dục cũ - là giáo dục của thực dân và phong quyền, nên Người đã sớm nhận thức rõ: " Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu ". Vì vậy, Hồ Chí Minh yêu cầu phải có kế hoạch cải cách, " kiến thiết giáo dục ", nhằm thực hiện ham muốn cháy bỏng của mình là " làm sao cho dân có học thức ", " ai cũng được học hành ".

 

Theo Hồ Chí Minh, dốt nát là nguyên nhân căn bản của thất bại và sai lầm. Dốt thì dại, dại thì hèn. Hồ Chí Minh coi dốt nát là một trong ba loại giặc nhất thiết phải diệt trừ (giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm). Chính vì thế, sau khi đất nước đã giành được độc lập, ngay tại kỳ họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời (03/9/1945) , Hồ Chí Minh đề ra 6 nhiệm vụ cấp bách của chế độ mới, trong đó có 2 nhiệm vụ về giáo dục, đó là "phải tổ chức một chiến dịch đấu tranh xoá nạn mù chữ" và "xây dựng lại tinh thần dân tộc bằng cách làm: CẦN, KIỆM, LIÊM, CHÍNH". Người chỉ rõ: Một trong những công việc cần làm cấp tốc lúc bấy giờ là nâng cao dân trí, bởi vì không một quốc gia nào có thể tiến hành xây dựng một chế độ xã hội mới và bảo vệ đất nước thành công trong điều kiện văn hoá, dân trí, đạo đức, tinh thần xã hội thấp kém. Chưa đầy một tuần sau khi giải phóng, ba sắc lệnh quan trọng về giáo dục đã được Người kí và ban hành: Sắc lệnh 17 - SL, thành lập Nha Bình dân học vụ, Sắc lệnh 19 - SL, yêu cầu các làng phải có lớp học phổ thông, và Sắc lệnh 20 - SL, cho học chữ Quốc ngữ không thu tiền. Một nền giáo dục mới - nền giáo dục của nước Việt Nam độc lập được Người chỉ ra trong Thư gửi các học sinh: "Ngày nay, các em được cái may mắn hơn cha ông là được hưởng một nền giáo dục của một nước độc lập, một nền giáo dục nó sẽ đào tạo các em thành những người công dân tốt cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm phát triển tất cả những khả năng vốn có của các em. .. Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, đó là nhờ một phần lớn vào công học tập của các em ".

Hồ Chí Minh chủ trương phải có một nền giáo dục hướng tới các giá trị đạo đức, hiện đại và nhân văn, một nền giáo dục phụng sự đất nước, phục vụ quần chúng. Theo chỉ đạo của Hồ Chí Minh, Bộ Giáo dục đã đề ra mục tiêu, phương hướng và nội dung của nền giáo dục mới:

- Khẳng định mục đích cao cả của nền giáo dục mới là: tôn trọng phẩm giá, rèn luyện đạo đức, phát huy tài năng của mọi người nhằm phục vụ đất nước và đóng góp vào cuộc tiến hoá chung của xã hội.

- Phương pháp của nền giáo dục mới là xoá bỏ cách học nhồi nhét, xơ cứng, chú trọng phần thực học, phần học về chuyên môn nghề nghiệp chiếm một địa vị quan trọng, hết sức đề cao tính khoa học, nhằm giúp học sinh có lối nhận thức đúng đắn, phát triển tư duy phê phán, khả năng phân tích và tổng hợp, tinh thần trách nhiệm và óc thực tế.

- Về cơ bản, nền giáo dục mới là một nền giáo dục duy nhất chung cho toàn bộ nhân dân Việt Nam.
Cũng ngay từ năm 1945, Hồ Chí Minh đã chỉ đạo tổ chức nhiều lớp huấn luyện cán bộ cách mạng. Khoá học này cũng mang tên Hồ Chí Minh. Đồng thời, Người ký Sắc lệnh thành lập Ban Đại học sư phạm, Sắc lệnh thành lập Hội đồng cố vấn học chánh,... từng bước xây dựng nền giáo dục mới, với một hệ thống quan điểm hiện đại, đó là:

Không chỉ quan tâm xây dựng thể chế và bộ máy của nền giáo dục mới, Hồ Chí Minh Từ dạy cho toàn dân thấm nhuần chân lý " dân mạnh thì nước giàu ", " dân suy thì nước nguy ", và Người yêu cầu từng người hãy làm sao cho dân tộc Việt Nam trở thành một dân tộc thông thái, xứng đáng với nước Việt Nam độc lập. Hưởng ứng lời dạy của Bác, những trường học cho thanh niên, cho bà con các dân tộc thiểu số, cho phụ nữ, phụ lão, . .. đã khai giảng, cả nước sôi động với phong trào thi đua, chống " giặc dốt ". Từ một nước 95% dân số mù chữ, nhiều làng xã đã xoá nạn mù chữ, nhiều " chiến sĩ diệt dốt " đã được tuyên dương.

 

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục - sự nghiệp " trồng người " là một chiến lược vừa cơ bản, lâu dài, đồng thời là quốc sách hàng đầu của Đảng và Nhà nước ta. Điều này cũng đúng với kết luận chỉ ra năm 1994 của Tổ chức Giáo dục, Khoa học, và Văn hoá của Liên hợp quốc (UNESCO) : Không có một sự tiến bộ và phát triển nào có thể tách được sự tiến bộ và thành đạt trên lĩnh vực giáo dục của nước ta. Và bất cứ quốc gia nào coi nhẹ giáo dục hay không đủ trình độ và kỹ năng cần thiết để phát triển giáo dục một cách có hiệu quả thì số phận của nước ta xem như đã an bài và điều ấy còn tệ hại hơn cả sự sụp đổ.

Hồ Chí Minh nhiều lần khẳng định vai trò của giáo dục đối với quá trình xây dựng nhân cách con người. Một mặt, giáo dục là quá trình tác động có định hướng, có chọn lọc, theo một tổ chức chặt chẽ, nó báo trước những điều cần thiết vươn lên. Mặt khác, giáo dục truyền lại những tiến bộ của nền văn minh thế giới theo con đường ngắn nhất, hữu hiệu nhất. Nhân cách con người được hoàn thiện trong một nền giáo dục xã hội và tự giáo dục toàn diện sẽ trở thành những người vừa " hồng ", vừa " chuyên "; vừa có phẩm chất, vừa có năng lực; những công dân gương mẫu, những cán bộ xuất sắc, sẽ thực hiện thắng lợi mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam mới.

Hồ Chí Minh cho rằng, mỗi con người đều có cả thiện và ác ở trong tâm hồn, ta hãy làm gì cho phần tốt đẹp trong mỗi con người nảy nở như hoa mùa Xuân. Thông qua giáo dục thì cái thiện trong từng con người sẽ ngày càng nhiều lên còn cái ác sẽ giảm dần đi. Tuy vậy, Hồ Chí Minh không coi giáo dục là vấn đề quan trọng, là bắt buộc, mà chỉ là phần thứ yếu, số nhiều.  

Để có được con người vừa "hồng" vừa "chuyên", Hồ Chí Minh luôn quan tâm việc phát triển một nền giáo dục toàn diện và khẳng định: Nền giáo dục đó cần kết hợp một cách hài hoà giữa văn hoá, khoa học, thể dục, nghệ thuật, nhằm đào tạo nên những con người có tài, có lý trí, có đạo đức, có sức khoẻ, có thẩm mỹ. Người nói: "Đối với việc giảng dạy và giáo dục, cần coi trọng đầy đủ các yếu tố: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, chính trị, khoa học - công nghệ, lao động và sản xuất".
Trong bối cảnh đất nước thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược, vừa có chiến tranh, vừa có hoà bình, Hồ Chí Minh luôn coi trọng vai trò của giáo dục. Người nói: "Không có cách mạng, không có cán bộ, chúng ta cũng không nói gì về kinh tế, văn hoá". Văn hoá, giáo dục là một mặt trận quan trọng của sự nghiệp xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và đấu tranh giành độc lập dân tộc. Theo Người, xây dựng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh sản xuất, tiến bộ khoa học kỹ thuật và giáo dục - đào tạo gắn bó mật thiết với nhau. Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì phải lao động. Muốn tăng gia sản xuất thì phải có kỹ thuật cải tiến. Muốn dùng kỹ thuật cải tiến thì phải có khoa học. Người nhấn mạnh, nước nhà đang khôi phục kinh tế và phát triển văn hoá, cho nên muốn khôi phục kinh tế, phát triển văn hoá thì phải đào tạo toàn diện, cán bộ phải có văn hoá làm gốc. Bởi muốn làm chủ nghĩa xã hội phải có học thức, "chủ nghĩa xã hội kết hợp với khoa học nhất định sẽ dẫn dắt con người đến hạnh phúc vô hạn". Con người được đào tạo tốt sẽ trở thành lớp con người mới - chủ nhân tương lai của đất nước, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu dân giàu, nước mạnh.

Đối với người cán bộ lãnh đạo, Hồ Chí Minh ngày càng nhấn mạnh về tầm quan trọng của giáo dục, coi cán bộ là cái gốc của mọi công việc, muôn việc thành công hay thất bại đều do cán bộ giỏi hay cán bộ tệ. Nội dung giáo dục cho cán bộ bao gồm: giáo dục tư tưởng chính trị; bồi dưỡng văn hoá và chuyên môn nghiệp vụ; xây dựng tác phong của đạo quân cách mạng.

Trên đây là một số nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục. Quán triệt tư tưởng của Người, dưới sự khởi xướng và lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự nghiệp giáo dục của nước ta trong những năm vừa qua đã thu được nhiều kết quả to lớn, đóng góp xứng đáng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tuy nhiên, cùng với những thành công trong thực tiễn giáo dục còn tồn tại một số hạn chế phải khắc phục. Để hướng đến xây dựng một nền giáo dục Việt Nam hiện đại, hội nhập quốc tế, chúng ta cần tiếp tục học tập, quán triệt sâu sắc những lời dạy của Hồ Chí Minh đối với giáo dục, đó cũng là nền tảng tư tưởng để Đảng và Chính phủ hoạch định chiến lược phát triển Việt Nam trong thời kỳ mới.