Mục lục bài viết

Sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và các hoạt động kinh tế xã hội tại Việt Nam luôn là một đề tài phức tạp, chứa đựng cả những giá trị truyền thống quý báu lẫn những biến tướng tiêu cực nảy sinh từ lòng tham. Tại khu vực Tây Nam Bộ, Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam không chỉ đơn thuần là một di tích lịch sử - văn hóa mà còn là trung tâm của những sinh hoạt tâm linh đặc thù, trong đó tục "Vay tiền Bà" nổi lên như một hiện tượng điển hình của văn hóa đi lễ cầu tài lộc. Tuy nhiên, dưới sự phát triển biến tướng của xã hội, một bộ phận đối tượng bất hảo đã lợi dụng niềm tin tôn giáo để thực hiện hành vi "tín dụng đen" trá hình, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh trật tự và đời sống tinh thần của nhân dân.

 

1. Tục "Vay tiền Bà Chúa Xứ" là gì và ý nghĩa tâm linh thực sự?

Để hiểu rõ về bản chất của tục lệ này, cần phải đặt nó trong dòng chảy lịch sử và tâm thức của người dân vùng sông nước Cửu Long. Tục "Vay tiền Bà" không phải là một giao dịch tài chính hữu hình với các điều khoản pháp lý, mà là một khế ước tâm linh giữa người phàm và thần linh.

Nguồn gốc và nghi thức vay vốn đầu năm tại Châu Đốc

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam diễn ra hàng năm từ ngày 22 đến 27 tháng 4 âm lịch tại thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang, thu hút hàng triệu lượt khách hành hương. Đối với cộng đồng dân cư miền Nam, Miếu Bà Chúa Xứ giữ vai trò tương tự như đền Bà Chúa Kho ở miền Bắc – nơi những người làm nghề kinh doanh, buôn bán tìm đến để cầu mong sự bảo hộ cho dòng vốn và lợi nhuận trong năm mới.

Nghi thức vay vốn thường bắt đầu bằng việc người hành hương chuẩn bị các lễ vật cơ bản như nhang, đèn, hoa tươi và trái cây. Điểm đặc thù của nghi lễ này là việc người dân nhận một bao lộc đỏ, bên trong thường chứa một số tiền lẻ hoặc một tờ tiền mới được gọi là "tiền lộc". Số tiền này được người dân mang về, đặt trang trọng trong ví hoặc két sắt với niềm tin rằng đây là "vốn mồi" linh thiêng do Bà ban cho, giúp thu hút tài lộc và sự hanh thông trong công việc làm ăn.

Các hoạt động chính trong lễ hội được tổ chức hết sức trang trọng và tỉ mỉ, tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc:

Thời gian diễn ra Tên gọi lễ hội Nội dung chính của nghi thức
16h chiều 22/4 âm lịch Lễ phục hiện rước Bà

Tái hiện hành trình rước tượng Bà từ đỉnh núi Sam xuống miếu
0h đêm 24/4 âm lịch Lễ Tắm Bà

Vệ sinh tượng Bà bằng nước thơm và thay áo mão mới
16h chiều 25/4 âm lịch Lễ Thỉnh Sắc

Rước bài vị Thoại Ngọc Hầu và nhị vị phu nhân từ Sơn Lăng về miếu
0h đêm 26/4 âm lịch Lễ Túc Yết

Nghi thức cúng tế chính với heo trắng, huyết, muối, gạo và xây chầu
Tờ mờ sáng 27/4 âm lịch Lễ Chánh Tế

Nghi lễ cúng tế sau khi hoàn thành các nghi thức quan trọng
15h chiều 27/4 âm lịch Lễ Hồi Sắc

Đoàn hành lễ rước bài vị về lại Sơn Lăng, kết thúc lễ hội

Bản chất "vay - trả" trong đời sống tinh thần của người Việt

Bản chất cốt lõi của tục lệ này nằm ở triết lý "có vay có trả", thể hiện sự sòng phẳng và lòng biết ơn của con người đối với đấng linh thiêng. Việc "vay" mang tính chất mượn uy lực và phước lành của Bà để khởi đầu một năm thuận lợi. Tuy nhiên, theo quan niệm dân gian, nếu đã "vay" thì cuối năm phải quay lại để "trả". Nghi thức "trả nợ Bà" thường diễn ra vào các tháng cuối năm âm lịch, khi người dân dâng cúng lễ vật tương xứng hoặc cao hơn giá trị tâm linh đã nhận để tạ ơn sự phù hộ của Bà.

Mối quan hệ "vay - trả" này phản ánh tư duy nhân quả sâu sắc trong tâm thức người Việt. Nó không chỉ đơn thuần là việc hoàn trả một giá trị vật chất, mà còn là sự cam kết về sự nỗ lực, sống chính trực và thực hiện các hoạt động công đức. Chính vì tâm lý sòng phẳng này, khách hành hương luôn cố gắng thực hiện đầy đủ các lễ nghi "trả nợ" để tránh bị thần linh quở trách hoặc gặp vận xui. Đáng tiếc, chính tâm lý sợ "nợ thần linh" này đã bị các nhóm tội phạm lợi dụng để thiết lập các bẫy tài chính tinh vi.

 

2. Khi tín ngưỡng bị lợi dụng: Nhận diện "tín dụng đen" ăn theo lễ hội

Sự bùng nổ về số lượng du khách vào các dịp cao điểm lễ hội đã tạo điều kiện cho các dịch vụ ăn theo phát triển không kiểm soát. Trong không gian chen chúc và tâm lý thành kính, nhiều du khách đã vô tình rơi vào những kịch bản dàn dựng sẵn của các băng nhóm cưỡng đoạt tài sản.

Thủ đoạn "cò" lễ vật, ép vay tiền làm lễ hoặc trả nợ "tâm linh"

Các đối tượng phạm tội thường hoạt động theo nhóm, phân chia vai trò rõ ràng để tiếp cận và gây áp lực lên du khách. Thủ đoạn phổ biến nhất là giả vờ nhiệt tình giúp đỡ du khách mang vác vật phẩm cúng bái vào miếu. Lợi dụng lúc du khách đang tập trung khấn vái, các đối tượng này sẽ tự ý bày thêm hàng loạt nhang, đèn, muối, gạo hoặc các vật phẩm khác vào mâm lễ mà khách không hề yêu cầu.

Sau khi nghi thức cúng bái kết thúc, nhóm đối tượng này sẽ đồng loạt kéo đến đòi thanh toán với mức giá cao gấp nhiều lần giá trị thực tế. Trong nhiều trường hợp, nếu du khách không có đủ tiền mặt, chúng sẽ dùng số đông để vây quanh, sử dụng những lời lẽ thô tục hoặc đe dọa vũ lực để ép du khách phải trả tiền. Đáng chú ý, các đối tượng này còn "gợi ý" cho du khách vay tiền tại chỗ từ các "dịch vụ tài chính" xung quanh để thanh toán tiền lễ, dẫn đến việc du khách bị cuốn vào vòng xoáy của tín dụng đen với lãi suất cắt cổ.

Một trường hợp điển hình đã bị Tòa án nhân dân TP. Châu Đốc xét xử lưu động vào ngày 15/4/2025 liên quan đến nhóm bị cáo Trần Chí Cường, Huỳnh Quốc Việt và Võ Hoàng Thái Huy. Các bị cáo này đã tiếp cận du khách mua vật phẩm, sau đó tự ý thêm vào những mặt hàng khác và dùng lời nói, số đông uy hiếp để chiếm đoạt số tiền lên tới hàng triệu đồng từ mỗi nạn nhân. Sự việc này cho thấy hành vi này không còn là tranh chấp dân sự đơn thuần mà đã chuyển sang dấu hiệu của tội "Cưỡng đoạt tài sản".

Phân biệt giữa tiền lộc may mắn và tiền vay lãi suất cắt cổ

Khách hành hương cần có sự tỉnh táo tuyệt đối để phân biệt giữa các hoạt động tín ngưỡng chính thống và các hành vi lừa đảo. Tiền lộc thực sự tại Miếu Bà Chúa Xứ là tiền mang tính biểu tượng, thường được đặt trong các bao lì xì đỏ do Ban quản lý cung cấp hoặc do người dân tự chuẩn bị.

Ngược lại, các khoản "tiền vay" mang tính chất tín dụng đen thường có các đặc điểm nhận dạng sau:

  • Tính cưỡng ép: Du khách không có nhu cầu vay nhưng bị các đối tượng ép phải nhận "lộc" hoặc "vốn" dưới dạng tiền mặt lớn, sau đó bị bắt ký vào những giấy tờ không rõ ràng.
  • Thủ đoạn che giấu: Các đối tượng cho vay thường yêu cầu người vay ký vào giấy tờ ghi lãi suất 0% hoặc ghi tiền gốc cao hơn thực tế để tránh sự kiểm tra của cơ quan chức năng, trong khi thực tế lãi suất được thu hàng ngày với mức rất cao.
  • Biện pháp thu hồi nợ: Các nhóm này sẵn sàng sử dụng các biện pháp gây sức ép cực đoan như giữ giấy tờ tùy thân, chụp ảnh chân dung người vay để bôi nhọ trên mạng xã hội hoặc đe dọa người thân nếu không trả nợ đúng hạn.

Việc nhận diện được sự khác biệt này giúp du khách chủ động từ chối ngay từ đầu, tránh để các đối tượng có cơ hội tiếp cận và dẫn dụ vào các giao dịch bất hợp pháp.

 

3. Góc nhìn pháp lý: Hành vi cho vay nặng lãi tại cơ sở thờ tự bị xử lý thế nào?

Hành vi cho vay lãi nặng trong các lễ hội không chỉ vi phạm nếp sống văn minh mà còn là hành vi xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và trật tự an toàn xã hội, bị pháp luật xử lý nghiêm khắc qua các chế tài hành chính và hình sự.

Dấu hiệu tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201 BLHS 2015)

Theo quy định tại Điều 201 Bộ luật Hình sự năm 2015, tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự được xác định dựa trên hai yếu tố chính: lãi suất và mức thu lợi bất chính. Pháp luật quy định lãi suất cao nhất trong giao dịch dân sự là 20%/năm.

Hành vi cho vay sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu lãi suất cho vay gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sự (tức là từ 100%/năm trở lên) và thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng trở lên. Trong trường hợp thu lợi bất chính dưới 30.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính hoặc bị kết án về tội này mà chưa được xóa án tích thì vẫn bị xử lý hình sự.

Để tính toán chính xác số tiền thu lợi bất chính, các cơ quan tố tụng áp dụng các công thức dựa trên số tiền lãi thu được trừ đi mức lãi suất hợp pháp.

Sử dụng công thức tính tiền thu lợi bất chính (I_illegal):

I_illegal = I_total - (P × 20% × t)

Trong đó:

  • I_total: Tổng số tiền lãi mà người cho vay đã nhận.
  • P: Số tiền gốc cho vay.
  • t: Thời gian cho vay tính theo năm.

Lưu ý: 20%/năm là mức lãi suất tối đa theo quy định pháp luật dân sự; phần lãi vượt quá mức này có thể bị xem xét là thu lợi bất chính tùy từng trường hợp cụ thể.

Nếu một đối tượng cho vay 100 triệu đồng với lãi suất 120%/năm trong 1 năm, tổng lãi thu được là 120 triệu đồng. Số lãi hợp pháp theo quy định (20%/năm) là 20 triệu đồng. Vậy số tiền thu lợi bất chính là 100 triệu đồng.

Mức thu lợi bất chính Khung hình phạt Hình phạt bổ sung
Từ 30 triệu đến dưới 100 triệu đồng Phạt tiền từ 50 - 200 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm

Phạt tiền từ 30 - 100 triệu đồng; cấm đảm nhiệm chức vụ từ 01 - 05 năm
Từ 100 triệu đồng trở lên Phạt tiền từ 200 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm

Phạt tiền từ 30 - 100 triệu đồng; cấm đảm nhiệm chức vụ từ 01 - 05 năm

Thực tế đấu tranh tội phạm tại An Giang cho thấy sự quyết liệt của cơ quan chức năng. Điển hình là vụ án xét xử Trần Lâm (biệt danh Đen) và Phạm Khắc Tưởng vào tháng 6/2023. Các đối tượng này đã cho nhiều người trên địa bàn Châu Đốc và các huyện lân cận vay tiền với lãi suất từ 15% đến 30%/tháng (tương đương 180% - 360%/năm). Hội đồng xét xử đã tuyên phạt Trần Lâm 01 năm tù và phạt tiền Phạm Khắc Tưởng 140 triệu đồng, đồng thời buộc trả lại toàn bộ số tiền thu lợi bất chính cho người vay.

Quy định về quản lý lễ hội và bảo vệ an ninh trật tự (Nghị định 110/2018/NĐ-CP)

Bên cạnh Bộ luật Hình sự, Nghị định 110/2018/NĐ-CP quy định về quản lý và tổ chức lễ hội là hành lang pháp lý quan trọng để điều chỉnh các hoạt động tại Miếu Bà Chúa Xứ. Nghị định này nhấn mạnh việc tổ chức lễ hội phải bảo đảm tính trang nghiêm, tiết kiệm và phù hợp với thuần phong mỹ tục.

Theo Điều 21 của Nghị định này, các hành vi lợi dụng lễ hội để trục lợi cá nhân, tổ chức các hoạt động mê tín dị đoan hoặc ép buộc du khách đóng góp kinh phí đều bị nghiêm cấm. Các cá nhân vi phạm tùy theo mức độ có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc thực hiện nghiêm Nghị định 110 giúp tạo ra môi trường văn hóa lành mạnh, loại bỏ những yếu tố tiêu cực vốn làm hoen ố vẻ đẹp của tín ngưỡng truyền thống.

 

 

4. Quy trình xử lý khi trở thành nạn nhân của "tín dụng đen" tại Miếu Bà

Khi gặp phải các tình huống bị cưỡng ép hoặc lừa đảo, du khách cần có phản ứng nhanh chóng và khoa học để bảo vệ tài sản cũng như cung cấp chứng cứ cho cơ quan điều tra.

Cách thu thập bằng chứng ghi âm, ghi hình hành vi cưỡng ép, đe dọa

Trong các vụ án về cưỡng đoạt tài sản hoặc cho vay lãi nặng, chứng cứ là yếu tố then chốt để xác định tội phạm. Du khách nên thực hiện các bước sau:

  • Sử dụng thiết bị di động: Trong điều kiện an toàn, hãy bật chế độ ghi âm hoặc quay phim để lưu lại những lời nói đe dọa, hành vi bao vây của các đối tượng. Các đoạn đối thoại thể hiện mức lãi suất thỏa thuận hoặc việc ép mua lễ vật là những bằng chứng vô giá.
  • Lưu trữ dữ liệu: Ngay sau khi thực hiện ghi âm, ghi hình, hãy sao lưu các file này lên các dịch vụ lưu trữ đám mây hoặc gửi cho người thân để tránh trường hợp bị các đối tượng xóa dữ liệu hoặc cướp điện thoại.
  • Ghi nhớ đặc điểm nhận dạng: Hãy cố gắng quan sát và ghi nhớ khuôn mặt, hình xăm, quần áo, biển số xe hoặc vị trí sạp hàng nơi các đối tượng hoạt động. Những chi tiết này sẽ giúp cơ quan Công an khoanh vùng đối tượng nhanh chóng.

Địa chỉ cơ quan Công an và Ban quản lý miếu để trình báo kịp thời

Việc trình báo ngay lập tức khi sự việc xảy ra là vô cùng quan trọng. 

Du khách cũng nên báo cáo sự việc với Ban quản lý Khu du lịch Quốc gia Núi Sam để lực lượng bảo vệ tại chỗ có biện pháp can thiệp kịp thời, ngăn chặn các đối tượng tiếp tục gây hại cho những người xung quanh. Việc im lặng và thỏa hiệp với các đối tượng xấu chỉ khiến tình trạng lừa đảo tại lễ hội ngày càng trở nên trầm trọng hơn.

 

5. Khuyến nghị từ Luật Minh Khuê để đi lễ an toàn và đúng luật

Hành hương là một hoạt động nhằm tìm kiếm sự thanh thản, do đó việc trang bị kiến thức để tránh xa các rắc rối pháp lý và tài chính là điều tối quan trọng. Dựa trên thực tế các vụ việc đã xảy ra, du khách cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn nghiêm ngặt.

Nguyên tắc "3 không" khi tham gia vay vốn tâm linh

Dựa trên các khuyến cáo của cơ quan chức năng tại An Giang, du khách nên thực hành bộ quy tắc "7 điều không" để bảo vệ bản thân, trong đó có 3 nhóm quy tắc cốt lõi:

  • Không giao tiếp với người bán dạo và "cò mồi": Tuyệt đối không mua nhang đèn, gạo, muối từ những người chèo kéo xung quanh miếu. Việc dừng lại nghe lời mời chào sẽ biến bạn thành mục tiêu bị đeo bám.
  • Không nhận bất kỳ "lộc" nào từ người lạ: Các đối tượng thường dùng chiêu bài dúi bao lì xì, thẻ cầu an hoặc tiền lộc vào tay khách, sau đó mới đòi tiền lễ. Nếu bị dúi vào tay, hãy ngay lập tức đặt xuống hoặc trả lại một cách dứt khoát.
  • Không thuê heo quay tại khu vực miếu: Dịch vụ thuê heo quay cúng rồi trả lại là một hình thức lừa đảo phổ biến. Hãy chuẩn bị lễ vật từ nhà hoặc mua tại các cửa hàng có uy tín, có niêm yết giá cả và bảng hiệu rõ ràng.

Cách bảo vệ thông tin cá nhân tại nơi đông người

Thông tin cá nhân là chìa khóa để các nhóm tín dụng đen thực hiện hành vi khủng bố tinh thần. Du khách cần lưu ý:

  • Tuyệt đối không để lộ giấy tờ tùy thân: Khi được yêu cầu cho xem hoặc giữ CCCD, bằng lái xe để làm thủ tục "ghi danh cầu an" hay "vay vốn", hãy kiên quyết từ chối. Ban quản lý Miếu không bao giờ yêu cầu giữ giấy tờ của khách cho các hoạt động tâm linh.
  • Cảnh giác với các hình thức xin số điện thoại: Nhiều đối tượng tiếp cận dưới danh nghĩa lấy thông tin để "nhắc lịch trả lễ" hoặc "gửi lộc về nhà", nhưng thực chất là để thu thập dữ liệu phục vụ mục đích đòi nợ sau này.
  • Tự bảo quản tài sản: Trong tình trạng chen lấn, hãy để ví tiền, điện thoại vào túi phía trước có khóa kéo chắc chắn. Tránh mang theo quá nhiều đồ trang sức đắt tiền vì đây là mục tiêu hàng đầu của các nhóm móc túi và cưỡng đoạt.