Mục lục bài viết

Chí Phèo là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của Nam Cao và của văn học hiện thực Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Sức sống của truyện không chỉ đến từ nghệ thuật xây dựng nhân vật, khả năng phân tích tâm lý hay bức tranh hiện thực về làng Vũ Đại, mà còn nằm ngay trong nhan đề ngắn gọn chỉ gồm tên một con người: Chí Phèo.

Đáng chú ý, tác phẩm không mang tên Chí Phèo ngay từ đầu. Từ Cái lò gạch cũ đến Đôi lứa xứng đôi rồi cuối cùng trở thành Chí Phèo, sự thay đổi nhan đề cho thấy những cách khác nhau để tiếp cận tác phẩm. Nếu Cái lò gạch cũ nghiêng về hoàn cảnh và vòng luẩn quẩn của số phận, Đôi lứa xứng đôi chú ý nhiều hơn đến mối quan hệ Chí Phèo – Thị Nở, thì Chí Phèo đưa chính con người cùng bi kịch làm người của nhân vật vào vị trí trung tâm.

 

1. Khái quát về tác phẩm Chí Phèo và nhan đề cùng tên

1.1. Khái quát về tác phẩm Chí Phèo

Chí Phèo được Nam Cao sáng tác năm 1941, trong giai đoạn văn học hiện thực phê phán phát triển mạnh mẽ.

Tác phẩm lấy bối cảnh làng Vũ Đại, một không gian nghệ thuật tiêu biểu cho nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Trong không gian ấy tồn tại những mâu thuẫn gay gắt giữa người nông dân nghèo khổ với tầng lớp cường hào có quyền lực.

Nhưng đóng góp đặc biệt của Nam Cao không chỉ nằm ở việc phản ánh cảnh nghèo đói.

Thông qua số phận Chí Phèo, nhà văn đi sâu hơn vào một bi kịch đáng sợ: một người vốn lương thiện có thể bị hoàn cảnh đẩy vào quá trình tha hóa, bị cộng đồng xa lánh và cuối cùng, ngay khi muốn trở về cuộc sống bình thường, lại không tìm được con đường trở lại.

Bởi vậy, tác phẩm đặt ra một câu hỏi lớn về con người: điều gì xảy ra khi một cá nhân không chỉ bị tước đoạt điều kiện sống mà còn bị tước mất cơ hội được xã hội thừa nhận như một con người?

Đây chính là chiều sâu khiến Chí Phèo vượt khỏi một câu chuyện về một người nông dân cụ thể để trở thành tác phẩm có giá trị khái quát rộng lớn.

 

1.2. Chí Phèo từng có những nhan đề nào?

Lịch sử nhan đề của tác phẩm khá đặc biệt.

Ban đầu, Nam Cao đặt tên truyện là Cái lò gạch cũ. Nhan đề gắn với hình ảnh xuất hiện ở cả đầu và cuối tác phẩm, qua đó nhấn mạnh nguồn gốc bất hạnh của Chí và gợi ra một vòng luẩn quẩn đáng lo ngại của những số phận bị bỏ rơi.

Khi tác phẩm được xuất bản lần đầu năm 1941, nhà xuất bản đổi tên thành Đôi lứa xứng đôi. Cách đặt tên này hướng sự chú ý nhiều hơn vào mối quan hệ giữa Chí Phèo và Thị Nở, tạo sự tò mò cho người đọc nhưng chưa phản ánh đầy đủ chiều sâu hiện thực và nhân đạo của tác phẩm.

Đến khi truyện được in lại trong tập Luống cày năm 1946, Nam Cao đặt lại tên là Chí Phèo. Đây cũng là nhan đề được sử dụng ổn định về sau.

 

1.3. Vì sao Chí Phèo là nhan đề có sức khái quát cao?

Nếu đặt ba nhan đề cạnh nhau, có thể nhận ra sự khác biệt về điểm nhìn.

Cái lò gạch cũ hướng người đọc đến hoàn cảnh.

Đôi lứa xứng đôi hướng người đọc đến một mối quan hệ.

Chí Phèo hướng người đọc đến con người.

Sự thay đổi ấy rất quan trọng bởi trung tâm của truyện không phải bản thân cái lò gạch hay chuyện tình giữa hai nhân vật. Tất cả những yếu tố ấy cuối cùng đều hội tụ vào số phận Chí Phèo.

Cái lò gạch liên quan đến xuất thân của Chí.

Nhà tù đánh dấu sự biến đổi của Chí.

Bá Kiến gắn với quá trình Chí bị lợi dụng và tha hóa.

Thị Nở đánh thức phần người trong Chí.

Định kiến của cộng đồng khiến con đường trở lại cuộc sống lương thiện của Chí trở nên bế tắc.

Như vậy, tên nhân vật chính có khả năng quy tụ gần như toàn bộ các tuyến ý nghĩa quan trọng của tác phẩm.

 

2. Phân tích ý nghĩa nhan đề Chí Phèo dưới góc độ văn học

2.1. Nhan đề xác định nhân vật là trung tâm của tác phẩm

Ý nghĩa đầu tiên và rõ ràng nhất của nhan đề Chí Phèo là xác lập vị trí trung tâm của nhân vật.

Nam Cao muốn người đọc không chỉ quan sát những gì xảy ra ở làng Vũ Đại mà phải nhìn trực tiếp vào một con người đã bị môi trường ấy làm thay đổi.

Vì thế, câu hỏi quan trọng không chỉ là “xã hội làng Vũ Đại như thế nào?” mà còn là “xã hội ấy đã làm gì với Chí Phèo?”.

Cách đặt nhan đề theo tên nhân vật khiến toàn bộ hiện thực được phản ánh thông qua một số phận cụ thể.

Đây cũng là một đặc điểm quan trọng trong nghệ thuật của Nam Cao: những vấn đề xã hội rộng lớn thường được nhà văn khám phá qua đời sống tinh thần và bi kịch của từng cá nhân.

 

2.2. “Chí Phèo” chứa đựng nghịch lý giữa con người vốn có và con người bị biến đổi

Tên gọi Chí Phèo gắn với một nhân vật có hai trạng thái gần như đối lập.

Trước khi bị đẩy vào bi kịch, Chí từng là một người lao động nghèo nhưng lương thiện, có lòng tự trọng và từng mơ ước về một cuộc sống gia đình bình dị.

Sau những biến cố, Chí trở về làng Vũ Đại với một diện mạo và cách sống khác hẳn. Anh bị cuốn vào những cơn say, những hành vi gây rối và trở thành công cụ cho Bá Kiến.

Nhưng điều đặc biệt trong cách nhìn của Nam Cao là sự tha hóa ấy không đồng nghĩa phần người đã biến mất hoàn toàn.

Cuộc gặp với Thị Nở cho thấy khả năng yêu thương, biết xúc động, biết cô đơn và khát vọng sống lương thiện vẫn tồn tại trong Chí.

Bởi vậy, nhan đề Chí Phèo đồng thời gợi ra hai câu hỏi: Chí Phèo đã trở thành người như thế nào và trước đó anh từng là người như thế nào?

Khoảng cách giữa hai con người ấy chính là chiều sâu bi kịch của nhân vật.

 

2.3. Từ tên riêng của một người trở thành tên gọi cho một hiện tượng xã hội

Một thành công lớn của Nam Cao là xây dựng Chí Phèo vừa mang số phận cá biệt vừa có tính điển hình.

Chí có nguồn gốc, tính cách, hoàn cảnh và diễn biến tâm lý riêng. Nhưng quá trình từ một người lao động lương thiện trở thành kẻ bị cộng đồng xa lánh không chỉ được trình bày như tai họa ngẫu nhiên của một cá nhân.

Qua nhân vật, Nam Cao phát hiện một cơ chế đáng sợ của xã hội cũ: người yếu thế có thể bị đẩy ra ngoài lề, bị áp bức, bị biến thành công cụ của chính những kẻ có quyền lực và cuối cùng bị xã hội từ chối ngay cả khi muốn quay trở lại.

Vì vậy, “Chí Phèo” từ một tên riêng đã mang sức khái quát về hiện tượng tha hóa của con người dưới tác động của một môi trường xã hội bất công. Tư liệu cũng nhấn mạnh khả năng cái tên nhân vật vượt khỏi phạm vi một cá nhân để đại diện cho một hiện tượng xã hội rộng hơn.

Tuy nhiên, trong đời sống hiện nay không nên tùy tiện dùng tên “Chí Phèo” để miệt thị một người cụ thể. Trong văn học, giá trị của hình tượng này sâu sắc hơn rất nhiều so với cách hiểu đơn giản là một người say rượu hay gây rối.

 

2.4. Nhan đề cô đọng bi kịch tha hóa và bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người

Nếu chỉ có quá trình tha hóa, Chí Phèo chưa trở thành một bi kịch lớn.

Bi kịch đau đớn hơn xuất hiện khi phần người trong Chí thức tỉnh.

Sự quan tâm giản dị của Thị Nở khiến Chí lần đầu cảm nhận rõ ràng hơi ấm của tình người. Anh bắt đầu nhận ra cuộc sống xung quanh, nghĩ về quá khứ, cảm nhận sự cô độc và mong muốn trở lại cuộc đời bình thường.

Nhưng đúng lúc khát vọng ấy xuất hiện mạnh mẽ nhất, Chí lại nhận ra khoảng cách giữa mình với cộng đồng đã trở nên quá lớn.

Do đó, nhan đề Chí Phèo không chỉ gọi tên một người bị tha hóa. Nó còn gọi tên một người ý thức được bi kịch của chính mình.

Đây là điểm khiến nhân vật trở nên đau đớn và ám ảnh: Chí nhận ra giá trị của cuộc sống lương thiện khi con đường trở về với cuộc sống ấy gần như đã bị đóng lại.

 

3. Thông điệp nhân văn và giá trị hiện thực qua tên gọi nhân vật

3.1. Giá trị hiện thực: xã hội có thể đẩy con người vào quá trình tha hóa

Qua số phận Chí Phèo, Nam Cao đặt ra một vấn đề hiện thực sâu sắc: con người không tồn tại biệt lập với hoàn cảnh xã hội.

Chí không sinh ra đã là người bị cả làng xa lánh.

Xuất phát điểm của anh là một đứa trẻ bị bỏ rơi, lớn lên nhờ sự cưu mang của nhiều người rồi trở thành một người làm thuê. Chí từng sống bằng lao động và có những mong muốn hết sức bình thường.

Biến cố lớn làm thay đổi cuộc đời Chí xuất phát từ việc anh bị đẩy vào tù. Khi trở về, Chí dần bị Bá Kiến thu phục, lợi dụng và biến thành công cụ thực hiện những việc phục vụ lợi ích của tầng lớp cường hào.

Qua quá trình ấy, Nam Cao không đơn giản kết tội cá nhân Chí Phèo.

Ngòi bút của ông hướng sâu hơn tới môi trường đã góp phần tạo nên Chí Phèo.

Bởi vậy, tên nhân vật đồng thời trở thành lời tố cáo một xã hội có khả năng làm biến dạng những con người vốn bình thường. Đây là một trong những phương diện hiện thực quan trọng được tư liệu nhấn mạnh khi phân tích mối quan hệ giữa Chí, nhà tù và Bá Kiến.

 

3.2. Giá trị nhân đạo: Nam Cao vẫn nhìn thấy con người phía sau vẻ ngoài bị tha hóa

Điểm sâu sắc nhất trong cái nhìn của Nam Cao là ông không dừng lại ở việc mô tả một Chí Phèo đáng sợ trong con mắt dân làng.

Nhà văn đi vào bên trong nhân vật để tìm phần người vẫn còn tồn tại.

Đây là lý do cuộc gặp với Thị Nở có ý nghĩa đặc biệt.

Một sự quan tâm rất bình dị đã khiến Chí bắt đầu cảm nhận lại cuộc sống. Những âm thanh đời thường vốn vẫn tồn tại xung quanh nay được Chí nhận biết bằng một tâm thế khác. Anh nghĩ đến sự cô độc và mong muốn được trở lại với mọi người.

Qua đó, Nam Cao thể hiện niềm tin rằng trong một con người đã bị hoàn cảnh làm biến dạng vẫn có thể tồn tại khả năng hướng thiện.

Con người cần tình thương để phần tốt đẹp ấy có cơ hội thức tỉnh.

 

3.3. Bi kịch lớn nhất là bị cộng đồng từ chối cơ hội trở lại

Nếu quá trình tha hóa cho thấy sức tàn phá của hoàn cảnh thì khát vọng hoàn lương của Chí lại làm nổi bật một vấn đề nhân văn khác: con người cần được trao cơ hội trở lại với cộng đồng.

Chí muốn thay đổi nhưng định kiến xã hội trở thành một rào cản lớn.

Qua bi kịch ấy, tác phẩm đặt ra vấn đề vượt ra ngoài số phận một nhân vật: xã hội phải ứng xử như thế nào với một con người từng lầm lạc nhưng muốn thay đổi?

Một cộng đồng chỉ biết loại bỏ mà không mở ra khả năng cảm thông có thể tiếp tục đẩy những con người bên lề vào bế tắc.

Vì thế, giá trị nhân đạo của Chí Phèo không chỉ là thương xót một người nông dân bất hạnh. Sâu xa hơn, đó là sự trân trọng phẩm giá, nhu cầu được yêu thương, được công nhận và khả năng hướng thiện của con người.

 

3.4. Tên gọi Chí Phèo đặt ra vấn đề về quyền được sống như một con người

Từ số phận nhân vật, Nam Cao chạm đến một vấn đề có ý nghĩa rộng lớn: con người không chỉ cần tồn tại về thể chất mà còn cần được sống trong các quan hệ xã hội với tư cách một thành viên được thừa nhận.

Bi kịch của Chí nằm ở sự cô độc.

Những tiếng nói của Chí không tìm được sự đáp lại thực sự từ cộng đồng. Khi phần người thức tỉnh, điều anh khao khát lại rất bình thường: được gần gũi với người khác và trở lại một cuộc sống lương thiện.

Chính sự giản dị của khát vọng ấy càng làm bi kịch trở nên sâu sắc.

Nam Cao qua đó cho thấy một con người có thể chịu tổn thương nặng nề khi bị cộng đồng phủ nhận tư cách và khả năng thay đổi của mình.

 

4. Tại sao Nam Cao đặt tên tác phẩm theo tên nhân vật chính?

4.1. Vì Chí Phèo là nơi hội tụ toàn bộ xung đột của tác phẩm

Lý do đầu tiên là mọi vấn đề lớn của truyện đều hội tụ vào Chí Phèo.

Muốn thấy sự bất công của xã hội làng Vũ Đại, có thể nhìn vào số phận Chí.

Muốn thấy thủ đoạn của Bá Kiến, có thể nhìn vào cách Chí bị lợi dụng.

Muốn thấy sức mạnh của tình thương, có thể nhìn vào sự thay đổi của Chí khi gặp Thị Nở.

Muốn thấy sức nặng của định kiến xã hội, có thể nhìn vào sự bế tắc của Chí khi muốn quay trở lại với cộng đồng.

Vì vậy, đặt tên tác phẩm là Chí Phèo giúp nhan đề bao quát được cả giá trị hiện thực lẫn giá trị nhân đạo.

 

4.2. Vì Nam Cao muốn đặt con người chứ không phải sự kiện vào trung tâm

Nếu giữ tên Cái lò gạch cũ, trọng tâm dễ nghiêng về hoàn cảnh và vòng luẩn quẩn của số phận.

Nếu giữ Đôi lứa xứng đôi, người đọc dễ chú ý quá nhiều đến câu chuyện giữa Chí Phèo và Thị Nở.

Nhưng khi chọn Chí Phèo, Nam Cao đặt câu hỏi về một con người.

Anh ta từ đâu đến?

Vì sao một người lương thiện lại trở nên tha hóa?

Tại sao khi muốn quay trở lại, anh ta không được chấp nhận?

Phần người trong anh ta có thực sự biến mất hay không?

Chính những câu hỏi ấy mới tạo nên chiều sâu tư tưởng của truyện.

Việc lấy tên nhân vật làm nhan đề vì vậy phù hợp với khuynh hướng nghệ thuật của Nam Cao: đi từ số phận cụ thể để khám phá những vấn đề sâu xa về tâm lý, nhân phẩm và hoàn cảnh sống của con người.

 

4.3. Vì Chí Phèo vừa là một cá nhân vừa là một nhân vật điển hình

Một nhan đề bằng tên riêng tưởng như thu hẹp phạm vi của tác phẩm nhưng thực tế lại mở rộng khả năng khái quát.

Chí Phèo là một người cụ thể của làng Vũ Đại, có một cuộc đời không thể nhầm lẫn với ai khác.

Nhưng đằng sau cuộc đời ấy là vấn đề của cả một lớp người: những người nghèo bị đẩy ra bên lề, những con người bị hoàn cảnh làm biến đổi và những người muốn quay trở lại nhưng bị định kiến ngăn cản.

Đây chính là sự kết hợp giữa tính cá thể và tính điển hình.

Nam Cao không xây dựng một nhân vật chung chung để minh họa cho luận điểm xã hội. Ông tạo ra một con người có đời sống riêng, sau đó từ con người ấy làm hiện lên bản chất của cả một môi trường xã hội.

 

4.4. Vì tên gọi tạo nên sức ám ảnh lâu dài

Chí Phèo là một nhan đề rất ngắn.

Không giải thích.

Không bình luận.

Không trực tiếp nói về nghèo đói, tha hóa hay quyền làm người.

Nhưng sau khi đọc tác phẩm, hai tiếng ấy chứa đựng toàn bộ cuộc đời nhân vật.

Người đọc nhớ đến đứa trẻ bị bỏ rơi, người canh điền từng hiền lành, quá trình bị đẩy vào tha hóa, những năm tháng sống bên lề cộng đồng, cuộc gặp với Thị Nở, sự thức tỉnh của phần người và bi kịch khi khát vọng sống lương thiện không thể trở thành hiện thực.

Đó là sức mạnh của một nhan đề lấy tên nhân vật: càng ngắn gọn về hình thức, nó càng có khả năng tích tụ ý nghĩa sau khi người đọc trải qua toàn bộ câu chuyện.

 

Kết luận

Nhan đề Chí Phèo có ý nghĩa đặc biệt bởi nó đặt con người vào chính giữa thế giới nghệ thuật của Nam Cao. So với Cái lò gạch cũ và Đôi lứa xứng đôi, tên gọi Chí Phèo có sức khái quát lớn hơn vì không giới hạn tác phẩm ở một hình ảnh, một hoàn cảnh hay một câu chuyện tình mà tập trung vào toàn bộ số phận và bi kịch của nhân vật.

Qua hai tiếng “Chí Phèo”, người đọc nhìn thấy quá trình một người lao động lương thiện bị đẩy vào tha hóa, nhưng đồng thời cũng nhận ra phần người chưa bao giờ hoàn toàn biến mất. Khi nhận được tình thương, Chí vẫn biết xúc động, biết cô độc và khao khát một cuộc sống bình thường.

Bởi vậy, nhan đề chứa đựng đồng thời hai chiều giá trị. Về hiện thực, nó gợi lên sức tàn phá của một xã hội bất công đối với số phận và nhân cách con người. Về nhân đạo, nó khẳng định sự trân trọng của Nam Cao đối với phẩm giá, khả năng hướng thiện và khát vọng được cộng đồng thừa nhận.

Nam Cao đặt tên tác phẩm theo nhân vật chính vì Chí Phèo không chỉ là người trải qua câu chuyện mà chính cuộc đời anh là câu chuyện. Một tên riêng vì thế đã vượt khỏi chức năng gọi tên để trở thành biểu tượng nghệ thuật cho bi kịch tha hóa, sự thức tỉnh của thiên lương và khát vọng được sống đúng nghĩa như một con người.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: