1 năm có mấy lần đặc xá? Điều kiện đặc xác Quốc khánh 2/9 là gì?

Đặc xá là chính sách khoan hồng đặc biệt của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Chủ tịch nước quyết định tha tù trước thời hạn cho người bị kết án phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân nhân sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước. Dịp Quốc khánh 2/9 là một sự kiện chính trị - pháp lý lớn, khẳng định bản chất nhân đạo, ưu tiên bảo đảm và thúc đẩy quyền con người trong chính sách hình sự của Việt Nam. 

1. Khái niệm và cơ sở pháp lý của đặc xá

1.1. Đặc xá là gì? Bản chất của đặc xá?

Đặc xá là một cơ chế pháp lý đặc thù, được định nghĩa chính xác tại Khoản 1 Điều 3 Luật Đặc xá năm 2018, sửa đổi, bổ sung 2025. Theo quy định, đặc xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước do Chủ tịch nước quyết định tha tù trước thời hạn cho người bị kết án phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân. Hoạt động này được thực hiện nhân sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước hoặc trong trường hợp đặc biệt khác. Bản chất của đặc xá mang tính chính trị và xã hội sâu sắc, thể hiện chính sách nhân đạo và khoan hồng tuyệt đối của Nhà nước đối với những người lầm lỗi đã thực sự hối cải và cải tạo. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là đặc xá không phải là xóa bỏ mọi bản án hình sự.

Người được đặc xá được tha tù trước thời hạn, nhưng bản án hình sự đã tuyên vẫn còn tồn tại. Việc đặc xá có nghĩa là người bị kết án được coi là đã chấp hành xong hình phạt tù và được tái hòa nhập cộng đồng sớm hơn thời hạn ban đầu. Phạm vi tác động của đặc xá là chấm dứt thời gian chấp hành hình phạt tù, khác với việc xóa án tích hoặc tuyên bố vô tội.

1.2. Thẩm quyền quyết định đặc xá

Quyền quyết định đặc xá là thẩm quyền tuyệt đối và cao nhất, thuộc về Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Việc thẩm quyền tập trung ở Chủ tịch nước khẳng định tính tối cao và sự nghiêm minh của quyết định này, khác biệt hoàn toàn với các cơ chế giảm án thông thường do các cơ quan tư pháp cấp dưới thực hiện. Quyết định về đặc xá là văn bản do Chủ tịch nước ban hành, trong đó quy định chi tiết về thời điểm đặc xá, đối tượng, điều kiện cụ thể của người được đề nghị đặc xá, cùng với trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong việc triển khai thực hiện.

Bản chất chính trị của đặc xá còn được thể hiện qua Điều 22 Luật đặc xá 2018, cho phép Chủ tịch nước quyết định đặc xá trong các trường hợp đặc biệt để đáp ứng các yêu cầu về đối nội hoặc đối ngoại của Nhà nước. Điều khoản này chứng minh rằng đặc xá là một công cụ chính sách và ngoại giao, có khả năng vượt qua các rào cản pháp lý nghiêm ngặt thông thường. Việc tồn tại cơ chế này nhấn mạnh tính tối cao của quyết định Đặc xá, không chỉ giới hạn trong khuôn khổ thi hành án hình sự mà còn liên quan đến lợi ích chiến lược quốc gia.

1.3. Cơ sở pháp lý về đặc xá

Việc xem xét đặc xá luôn tuân thủ nguyên tắc áp dụng văn bản pháp luật cụ thể của từng đợt đặc xá. Các văn bản có giá trị pháp lý cao nhất chi phối Đặc xá 2/9/2025 bao gồm (theo thứ tự ưu tiên):

Thứ nhất, Quyết định về Đặc xá của Chủ tịch nước (Ví dụ: Quyết định số 266/2025/QĐ-CTN), đây là văn bản chi phối trực tiếp và có hiệu lực cao nhất đối với đợt đặc xá cụ thể này, quy định chính xác về thời điểm đặc xá, đối tượng, các tiêu chí ưu tiên bổ sung và điều kiện cụ thể áp dụng riêng cho dịp 2/9/2025, và các quyết định này thường mở rộng hơn về trường hợp và điều kiện so với quy định nền tảng;

Thứ hai là Luật đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025, là văn bản quy phạm pháp luật nền tảng, quy định các nguyên tắc, điều kiện chung, trình tự, thủ tục và trách nhiệm thực hiện đặc xá; 

Thứ ba là Nghị định số 52/2019/NĐ-CP của Chính phủ, quy định chi tiết một số điều của Luật đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025, cung cấp hướng dẫn cụ thể về việc lập hồ sơ, định nghĩa các tiêu chí về cải tạo, thi hành xong nghĩa vụ dân sự, và các trường hợp ưu tiên.

Pháp luật áp dụng cho đặc xá có tính động cao. Mặc dù Luật đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025 đặt ra khung điều kiện chung (Điều 11, Điều 12), văn bản pháp lý quan trọng nhất là Quyết định của Chủ tịch nước về đợt đặc xá đó. Quyết định này sẽ diễn giải hoặc mở rộng các tiêu chí, chẳng hạn như mở rộng điều kiện về phân loại thi đua hoặc các mốc thời gian chấp hành án, phản ánh chính sách khoan hồng đặc biệt của Nhà nước nhân dịp sự kiện trọng đại.

2. Một năm có mấy lần đặc xá?

Về nguyên tắc, pháp luật Việt Nam, cụ thể là Luật Đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025, không quy định số lần đặc xá cố định phải thực hiện trong một năm. Đặc xá chỉ được tiến hành khi có quyết định về đặc xá do Chủ tịch nước ban hành, nhân các sự kiện trọng đại của đất nước. Điều này có nghĩa là tần suất tổ chức Đặc xá mang tính linh hoạt và phụ thuộc vào quyết định của Chủ tịch nước, dựa trên tình hình chính trị, xã hội, và các sự kiện kỷ niệm lớn của quốc gia. Công tác đặc xá không bắt buộc phải thực hiện hàng năm và cũng không giới hạn ở một lần duy nhất trong năm; theo tiền lệ và chính sách khoan hồng của Nhà nước, có những năm việc đặc xá được tiến hành hai đợt hoặc nhiều hơn (ví dụ: năm 2009 và 2011 cũng có hai lần đặc xá dịp 30/4 và 2/9).

Đặc biệt, năm 2025 (kỷ niệm 50 năm Giải phóng miền Nam và 80 năm Quốc khánh) là một năm có nhiều sự kiện quan trọng, Chủ tịch nước đã quyết định tổ chức hai đợt đặc xá nhân dịp lớn: Đợt 1 nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/2025) theo Quyết định 266/2025/QĐ-CTN, và Đợt 2 nhân dịp 80 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (02/9/2025). Việc mở rộng trường hợp và điều kiện đặc xá, cũng như tổ chức nhiều đợt trong một năm, thường được thực hiện nhân các sự kiện "đặc biệt của đất nước" phản ánh chính sách khoan hồng đặc biệt của Đảng và Nhà nước .

3. Điều kiện đặc xá Quốc Khánh 2/9 là gì?

Điều kiện đặc xá dịp 2/9 bao gồm các điều kiện cơ bản theo Luật đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025 (Điều 11) và các điều kiện cụ thể được mở rộng theo Quyết định về Đặc xá của Chủ tịch nước để áp dụng chính sách khoan hồng đặc biệt. Người được đề nghị đặc xá phải đáp ứng đủ 05 điều kiện cơ bản quy định tại Điều 11 Luật Đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025 bao gồm:

• Việc có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt và được xếp loại chấp hành án phạt tù Khá hoặc Tốt theo quy định của pháp luật về thi hành án hình sự;
• Đã chấp hành án phạt tù được một thời gian nhất định do Chủ tịch nước quyết định, cụ thể ít nhất là 1/3 thời gian đối với án phạt tù có thời hạn, hoặc ít nhất 14 năm đối với án phạt tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn;
• Đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là phạt tiền, nộp án phí hoặc nghĩa vụ bồi thường (trừ trường hợp được miễn giảm);
• Đã thi hành xong hoặc được miễn giảm nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ dân sự khác (Điểm đ Khoản 1 Điều 11); 
• Khi được đặc xá không làm ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự xã hội.

So với các đợt đặc xá thông thường hoặc đợt 1/2025 (30/4), đợt đặc xá nhân dịp 80 năm Quốc khánh 2/9/2025 thường có những thay đổi mang tính mở rộng về trường hợp và điều kiện, phản ánh chính sách khoan hồng đặc biệt của Nhà nước. Các tiêu chí có thể được cụ thể hóa như sau:

Lưu ý ngoại lệ nghiêm ngặt: Người bị kết án về 16 tội danh đặc biệt nghiêm trọng (ví dụ: Tội phản bội Tổ quốc, Tội khủng bố) sẽ không được đề nghị đặc xá dù có đủ các điều kiện khác (Điều 12 Luật Đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025). Tương tự, người phạm tội tham nhũng phải thi hành xong toàn bộ nghĩa vụ tài sản, không được miễn giảm do hoàn cảnh kinh tế khó khăn.

4. Điều kiện đặc xá Quốc khánh 2/9

4.1. Tiêu chí xác định "Cải tạo khá trở lên"

Điều kiện cải tạo "Khá hoặc Tốt" là cơ sở để đánh giá sự hối cải và tiến bộ của người bị kết án. Tiêu chí này được xác định theo pháp luật về thi hành án hình sự. Theo đó, phạm nhân được nhận xét, đánh giá kết quả chấp hành án phạt tù theo tuần, tháng, quý, 06 tháng và 01 năm, và để đủ điều kiện đề nghị đặc xá, người bị kết án phạt tù phải đạt xếp loại khá hoặc tốt trong tất cả các quý đã đủ thời gian xếp loại trong quá trình chấp hành án phạt tù. Các tiêu chí đánh giá bao gồm thái độ, kết quả thực hiện các trách nhiệm, nghĩa vụ của phạm nhân, sự tích cực học tập, lao động, ăn năn hối cải và việc nộp án phí, trách nhiệm dân sự.

Việc xếp loại cải tạo bị ảnh hưởng đáng kể bởi lịch sử phạm tội và các vi phạm trong quá trình chấp hành án: Phạm nhân có tiền án mà chưa được xóa án tích phải chịu thêm thời gian theo dõi, thử thách, không được xếp loại Tốt (trừ trường hợp lập công) trong các quý đầu chấp hành án (có 01 tiền án: 01 quý đầu; có 02 tiền án: 02 quý đầu; có từ 03 tiền án trở lên: 04 quý đầu (1 năm)). 

Ngoài ra, phạm nhân thực hiện hành vi phạm tội trong thời gian đang hưởng án treo hoặc các biện pháp ngăn chặn khác trước khi vào trại sẽ bị xếp loại kém 02 quý đầu sau khi đến cơ sở giam giữ. Những quy định này thiết lập một cơ chế sàng lọc nghiêm ngặt, đòi hỏi những người có lịch sử phạm tội phức tạp phải chứng minh nỗ lực cải tạo bền vững và kéo dài hơn để đạt được loại Tốt – một yếu tố thường mang tính cạnh tranh cao khi Hội đồng Tư vấn Đặc xá xem xét hồ sơ.

4.2. Quy định về thủ tục và căn cứ xác nhận "Hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn"

Việc thi hành xong nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại và nghĩa vụ dân sự khác là điều kiện bắt buộc để được đề nghị đặc xá (Điểm đ Khoản 1 Điều 11 Luật Đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025), ngoại trừ trường hợp được miễn giảm theo quy định. Pháp luật phân biệt rõ đối tượng phạm tội để áp dụng điều kiện này:

• Người bị kết án về tội phạm tham nhũng phải thi hành xong hoàn toàn nghĩa vụ bồi thường thiệt hại và dân sự khác, họ không thuộc trường hợp được xem xét miễn giảm nghĩa vụ tài sản do hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn.
• Ngược lại, đối với tội phạm không phải là tội phạm tham nhũng, họ được xem xét đặc xá nếu đã thi hành được một phần nghĩa vụ, nhưng do lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn thuộc trường hợp chưa có điều kiện thi hành tiếp phần còn lại (theo Điểm đ Khoản 1 Điều 11 Luật Đặc xá 2018 và Khoản 3 Điều 17 Nghị định 52/2019/NĐ-CP).

Theo Nghị định 52/2019/NĐ-CP, hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn được xác định khi người đó và gia đình không còn tài sản để thi hành án hoặc chỉ có tài sản/thu nhập tối thiểu, cụ thể là: giá trị tài sản chỉ đủ thanh toán chi phí cưỡng chế; tài sản thuộc diện không được kê biên, xử lý; và không có thu nhập hoặc thu nhập chỉ bảo đảm mức sống tối thiểu cho người phải thi hành án và những người họ có trách nhiệm nuôi dưỡng.

Thủ tục xác nhận hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn và quyết định miễn giảm nghĩa vụ dân sự thuộc về Cơ quan Thi hành án Dân sự, cụ thể là Chấp hành viên được giao tổ chức thi hành án, chứ không thuộc thẩm quyền của trại giam. Người phải thi hành án (hoặc người đại diện) phải nộp Đơn đề nghị xét miễn, giảm thi hành án kèm theo tài liệu chứng minh hoàn cảnh cho cơ quan này. Để hồ sơ đặc xá được chấp nhận, trại giam phải có một trong các văn bản sau từ Cơ quan Thi hành án Dân sự: Quyết định đình chỉ thi hành án của Thủ trưởng cơ quan Thi hành án Dân sự có thẩm quyền; hoặc Văn bản đề nghị của người được thi hành án về việc không phải thi hành nghĩa vụ còn lại (đối với tài sản không thuộc sở hữu nhà nước).

Quá trình xem xét đặc xá phụ thuộc trực tiếp vào tiến độ xác minh của cơ quan Thi hành án Dân sự. Nếu không có văn bản chứng minh việc hoàn thành hoặc được miễn giảm nghĩa vụ dân sự, hồ sơ đặc xá sẽ bị coi là chưa đủ điều kiện, bất kể thành tích cải tạo của phạm nhân có tốt đến đâu, điều này nhấn mạnh vai trò quan trọng của việc chủ động phối hợp với Chấp hành viên ngay từ giai đoạn đầu lập hồ sơ.

4.3. Xác định thành phần hồ sơ chi tiết do trại giam lập

Hồ sơ đề nghị đặc xá là cơ sở pháp lý để Hội đồng tư vấn Đặc xá và Chủ tịch nước xem xét, quyết định. Theo Điều 5 Nghị định 52/2019/NĐ-CP, trại giam phải lập một bộ hồ sơ đầy đủ bao gồm các giấy tờ bắt buộc sau: 

• Đơn đề nghị đặc xá của người bị kết án phạt tù theo mẫu thống nhất; 
• Bản cam kết của người bị kết án phạt tù về việc không vi phạm pháp luật và tiếp tục chấp hành nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ dân sự và các hình phạt bổ sung khác (nếu có); 
• Tài liệu của Cơ quan Thi hành án Hình sự lập, bao gồm bản sao bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, Bản tổng hợp kết quả chấp hành án phạt tù, nhận xét, đánh giá và phân loại thi đua theo quý, cùng với các tài liệu chứng minh đã thi hành xong hình phạt bổ sung, hoặc chứng minh đã hoàn thành hoặc được miễn giảm nghĩa vụ dân sự (như Quyết định đình chỉ thi hành án dân sự);
• Tài liệu chứng minh Trường hợp Ưu tiên (nếu có), ví dụ: bản tường trình lập công, đề nghị khen thưởng, hoặc giấy tờ xác nhận từ chính quyền địa phương về hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn .

5. Tác động pháp lý hậu quả của đặc xá Quốc Khánh 2/9

5.1. Thời gian thử thách

Đặc xá, theo định nghĩa của Luật Đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025 là sự tha tù trước thời hạn do Chủ tịch nước quyết định, mang bản chất là sự tha bổng (ân xá). Do đó, người được đặc xá không phải chịu bất kỳ thời gian thử thách nào (ví dụ: quản chế hoặc giám sát giáo dục tại địa phương) như trường hợp người được hưởng án treo hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện, vì việc được đặc xá có nghĩa là hình phạt tù đã chấm dứt. 

Tuy nhiên, người được đặc xá vẫn phải nghiêm chỉnh chấp hành các nghĩa vụ dân sự còn lại (nếu chưa hoàn tất) và các hình phạt bổ sung khác (ví dụ: cấm cư trú, tịch thu tài sản) theo quy định của bản án.

5.2. Hậu quả pháp lý cụ thể nếu phạm tội mới

Hậu quả pháp lý chính nếu người được đặc xá phạm tội mới nằm ở tình trạng án tích của họ: Theo Điều 53 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 tái phạm là trường hợp đã bị kết án, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý, hoặc thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do vô ý. Do đó, người được đặc xá sẽ phạm tội mới (do cố ý) và bị áp dụng tình tiết Tái phạm nếu tại thời điểm phạm tội mới, họ chưa được xóa án tích của bản án cũ.

Việc được đặc xá không đồng nghĩa với việc đương nhiên được xóa án tích ngay lập tức, mà để được xóa án tích, người đó phải đáp ứng đủ 03 điều kiện của Bộ luật Hình sự, bao gồm:

• Đã chấp hành xong hình phạt chính (đã được đặc xá);
• Đã chấp hành xong hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án (quan trọng nhất là nghĩa vụ dân sự: bồi thường, án phí);
• Hết thời gian thử thách/chờ xóa án tích theo quy định của Bộ luật Hình sự, tùy thuộc vào loại tội phạm đã phạm  

Nếu người được đặc xá phạm tội mới trong khi vẫn chưa thi hành xong nghĩa vụ bồi thường thiệt hại (tức là chưa chấp hành xong quyết định của bản án), họ vẫn được coi là chưa được xóa án tích, và khi đó, hành vi phạm tội mới sẽ bị áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tái phạm (Điểm g Khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự). Việc áp dụng tình tiết tăng nặng Tái phạm hoặc Tái phạm nguy hiểm sẽ dẫn đến mức hình phạt nghiêm khắc hơn cho tội phạm mới .

 Kết luận

Công tác đặc xá nhân dịp Quốc khánh 2/9 là hoạt động pháp lý phức tạp, thể hiện chính sách khoan hồng đặc biệt của Nhà nước, và được chi phối bởi Quyết định về Đặc xá cụ thể của Chủ tịch nước cùng với khung pháp lý nền tảng là Luật Đặc xá 2018, sửa đổi, bổ sung 2025 và Nghị định 52/2019/NĐ-CP. Việc đáp ứng các điều kiện đặc xá đòi hỏi phạm nhân phải có quá trình cải tạo đạt loại khá hoặc tốt liên tục qua các quý, đồng thời phải thi hành xong các nghĩa vụ dân sự theo bản án. Rào cản lớn nhất nằm ở nghĩa vụ tài sản, đặc biệt đối với tội phạm tham nhũng bị loại trừ khỏi khả năng miễn giảm do khó khăn kinh tế, và sự phụ thuộc vào quá trình xác minh của Cơ quan Thi hành án Dân sự để có được Quyết định đình chỉ thi hành án. \]

Về tác động hậu đặc xá, mặc dù người được tha tù không phải chịu bất kỳ thời gian thử thách nào do bản chất đặc xá là sự tha bổng, nhưng việc không hoàn tất các nghĩa vụ tài sản còn lại sẽ dẫn đến rủi ro pháp lý nghiêm trọng, cụ thể là việc không được xóa án tích kịp thời, khiến hành vi phạm tội mới (nếu xảy ra) dễ bị áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tái phạm. Vì vậy, việc quản lý và hỗ trợ người được đặc xá hoàn tất nghĩa vụ dân sự là yếu tố tối quan trọng để đảm bảo họ tái hòa nhập cộng đồng một cách toàn diện. Dưới đây là bảng tổng hợp các quy định của pháp luật về đặc xá Quốc Khánh 2/9:

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.