1. Điều tra theo thủ tục rút gọn

1.1 Thời hạn điều tra

Do tính chất đơn giản của vụ án, hoạt động điều tra theo thủ tục rút gọn không quá phức tạp, không có nhiều hoạt động và biện pháp điều tra phức tạp, tốn kém thời gian và công sức của Cơ quan điều tra mà vẫn xác định được rõ ràng và đầy đủ các tình tiết của vụ án. Chính vì vậy, thời hạn điều tra theo thủ tục này được quy định tại Điều 460 Bộ luật tố tụng hình sự  năm 2015 là 20 ngày kể từ ngày ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, Cơ quan điều tra phải kết thúc điều tra mà không được gia hạn điều tra.

1.2 Hoạt động điều tra

Do tính chất của vụ án hình sự giải quyết theo thủ tục rút gọn là đơn giản, chứng cứ vụ án phần lớn đã được thu thập ngay từ khi phát hiện tội phạm và các chứng cứ, tình tiết cơ bản của vụ án đã phản ánh ngay trong biên bản phạm tội quả tang nên các hoạt động điều tra như hỏi cung, lấy lời khai người làm chứng, lấy lời khai của người bị hại, đối chất trên thực tế không quá phức tạp như các vụ án thông thường. Các hoạt động điều tra đối với các vụ án này chủ yếu xác minh nơi cư trú và các thông tin về lý lịch bị can.

Theo quy định tại Điều 460 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 do tính chất vụ án không quá phức tạp nên khi kết thúc giai đoạn điều tra thì Cơ quan điều tra không cần thiết phải làm bản Kết luận điều tra mà chỉ ra quyết định đề nghị truy tố. Trong quyết định đề nghị truy tố cũng không cần thiết phải nêu lại toàn bộ nội dung vụ án mà chỉ cần ghi tóm tắt hành vi phạm tội, thủ đoạn, động cơ, mục đích phạm tội, tính chất, mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra, việc áp dụng thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế, việc thu giữ, tạm giữ tài liệu, đồ vật và xử lý vật chứng, đặc điểm nhân thân của bị can, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, lý do văn căn cứ truy tố, tội danh, điểm, khoản, điều của Bộ luật hình sự được áp dụng, ghi rõ thời gian, địa điểm, họ tên, chữ ký của người ra quyết định.

2. Quyết định truy tố theo thủ tục rút gọn

2.1 Thời hạn truy tố thoe thủ tục rút gọn

Điều 461 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định về thời hạn truy tố theo thủ tục rút gọn cụ thể được xác định như sau:

“Trong thời hạn 5 ngày kể từ ngày nhận được quyết định đề nghị truy tố, Viện kiểm sát phải hoàn thành công việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, quyết định đề nghị truy tố của Cơ quan điều tra và ra quyết định tố tụng phù hợp”.

Việc quy định thời hạn truy tố ngắn như vậy nhằm đề cao tinh thần trách nhiệm của Viện kiểm sát cũng như đảm bảo việc sớm đưa vụ án ra xét xử, đáp ứng các yêu cầu kịp thời, nhanh chóng của công cuộc đấu tranh, phòng, chống tội phạm.

2.2 Quyết định của Viện kiểm sát trong giai đoạn truy tố

Kiểm sát viên được phân công nghiên cứu hồ sơ phải hoàn thành việc nghiên cứu hồ sơ vụ án. Trong phạm vi quyền hạn của mình, kiểm sát viên có thể tự mình hoặc đề nghị Viện trưởng Viện kiểm sát, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát ra một trong các quyết định sau đây:

- Quyết định truy tố bị can. Trong trường hợp Viện kiểm sát xét thấy việc điều tra vụ án đã hoàn tất và có đủ căn cứ để truy tố bị can ra trước tòa thì Viện kiểm sát ra quyết định truy tố bị can trong thời hạn luật định.

Viện kiểm sát truy tố bị can ra trước tòa để xét xử bằng quyết định truy tố. Đây là một trong những điểm khác nhau cơ bản giữ giải quyết vụ án hình sự thoe thủ tục thông thường và giải quyết vụ án hình sự theo thủ tục rút gọn. Trong thủ tục thông thường, Viện kiểm sát truy tố bị can ra trước tòa án bằng bản cáo trạng.

- Không truy tố bị can và ra quyết định đình chỉ vụ án: Khi thấy không có căn cứ để buộc tội bị can như đề nghị truy tố của Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát có quyền quyết định không truy tố bị can và quyết định đình chỉ vụ án.

- Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung Việc ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung phải tuân thủ các quy định chung về trả hồ sơ điều tra bổ sung quy định tại Điều 245 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015. Căn cứ trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung và yêu cầu bổ sung về vấn đề gì cần phải ghi trong quyết định. Tuy nhiên, không cần thiết phải lý giải tầm quan trọng và ảnh hưởng của kết quả điều tra bổ sung đối với việc giải quyết nội dung của vụ án.

- Quyết định tạm đình chỉ vụ án: Viện kiểm sát ra quyết định tạm đình chỉ vụ án khi có căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 247 Bộ luật Tố tụng Hình sự. Trường hợp vụ án bị tạm đình chỉ do bị can mắc bệnh tâm thần quy định tại điểm a Khoản 1 Điều 247 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015. Viện kiểm sát còn xem xét để quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh Trường hợp bị can trốn mà không biết rõ bị can ở đâu thì cùng với việc tạm đình chỉ vụ ản, Viện kiểm sát yêu cầu Cơ quan điều tra ra quyết định truy nã bị can.

- Quyết định đình chỉ vụ án Viện kiểm sát ra quyết định đình chỉ vụ án khi có một trong những căn cứ quy định tại khoản 1 Điều 248 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đó là bị hại rút yêu cầu khởi tố, không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự, người mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật, đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, tội phạm đã được đặc xá, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết, trừ trường hợp cần tái thẩm đối với người khác, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, có căn cứ được miễn trách nhiệm hình sự và trường hợp người phạm tội dưới 18 tuổi được miễn trách nhiệm hình sự.

3. Hoạt động xét xử theo thủ tục rút gọn

3.1 Xét xử sơ thẩm

- Thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm: Ngay sau khi nhận hồ sơ vụ án, thẩm phán được phân công chủ tọa phiên tòa phải nghiên cứu hồ sơ để ra một trong các quyết định quy định tại khoản 1 Điều 462 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

- Quyết định của Thẩm phán trong thời hạn chuẩn bị xét xử

Việc chuẩn bị xét xử theo thủ tục rút gọn được tiến hành tương tự như vụ án thông thường, chỉ khác về thời hạn. Trong trường hợp thông thường, thời hạn này dài hơn nhiều so với thời hạn nghiên cứu hồ sơ theo thủ tục rút gọn.

Sau khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, Thẩm phán được phân công có thể ra một trong các quyết định sau đây:

+ Quyết định đưa vụ án ra xét xử nếu xét thấy hồ sơ đã đầy đủ chứng cứ xác định tội phạm, người phạm tội hoặc khi có căn cứ quy định tại Khoản 1 và Khoản 2 Điều 157 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, Thẩm phán ra quyết định đưa vụ án ra xét xử. Nội dung quyết định đưa vụ án ra xét xử theo thủ tục rút gọn giống với quyết định đưa vụ án ra xét xử trong trường hợp thông thường quy định tại khoản 1 Điều 255 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

+ Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung thẩm phán sẽ ra quyết định trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung khi có một trong các căn cứ quy định tại khoản 1 Điều 280 Bộ luật tố tụng hình sự nă m 2015. Quyết định trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung phải nêu rõ lý do (căn cứ) trả hồ sơ, yêu cầu điều tra bổ sung về vấn đề gì và cũng không cần lý giải ý nghĩa, tác dụng của vấn đề được bổ sung đó đối với việc giải quyết nội dung vụ án.

+ Quyết định tạm đình chỉ vụ án thẩm phán ra quyết định tạm đình chỉ vụ án khi có một trong các căn cứ quy định tại khoản 1 Điều 281 Bộ luật Tố tụng Hình sự. Trường hợp tạm đình chỉ vụ án do bị can, bị cáo mắc bệnh tâm thần thì thầm phản cần đề nghị Chánh án Tòa án xem xét để ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, trường hợp tạm đình chỉ vụ án do không biết bị can, bị cáo đang ở đâu thì Tòa án yêu cầu Cơ quan điều tra ra quyết định truy nã bị can, bị cáo.

- Phiên tòa xét xử sơ thẩm

Trong trường hợp thẩm phán ra quyết định đưa vụ án ra xét xử thi trong thời hạn bảy ngày kể từ ngày ra quyết định, tòa án phải mở phiên tòa xét xử vụ án. Việc xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo thủ tục rút gọn được tiến hành theo thủ tục chung. Tuy nhiên phiên tòa chỉ do một Thẩm phán tiến hành, không có sự tham gia của Hội thẩm. Sau phần thủ tục bắt đầu phiên tòa thì Kiểm sát viên công bố quyết định truy tố và phiên tòa chỉ có 1 thẩm phán nên không có phần nghị án.

3.2 Xét xử phúc thẩm

- Thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm: Thời hạn này được tính kể từ khi Tòa án có thẩm quyền xét xử phúc thẩm nhận và thụ lý hồ sơ vụ án. Theo quy định tại Khoản 1 Điều 464 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 thì trong thời hạn 15 ngày kể từ khi thụ lý hồ sơ vụ án, Thẩm phán được phân công xét xử phải ra được quyết định tố tụng phù hợp. Trong trường hợp, Thẩm phán được phân công xét xử ra quyết định đưa vụ án ra xét xử phúc thẩm thì phiên tòa phải được mở trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày ra quyết định.

- Các quyết định của Thẩm phán khi nghiên cứu hồ sơ

+ Quyết định đưa vụ án ra xét xử phúc thẩm: Khi thấy có đủ căn cứ để mở phiên tòa xét xử phúc thẩm, Thẩm phán được phân công xét xử sẽ ra quyết định đưa vụ án ra xét xử. Nội dung quyết định đưa vụ án ra xét xử phúc thẩm theo thủ tục rút gọn tương tự quyết định đưa vụ án ra xét xử phúc thẩm theo thủ tục thông thường quy định tại khoản 2 Điều 255 Bộ luật hình sự năm 2015, luật sửa đổi bổ sung năm 2017.

+ Quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm: Theo Điều 348 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, Thẩm phán được phân công xét xử sẽ ra quyết định đình chỉ xét xử phúc thẩm với vụ án khi người kháng cáo rút toàn bộ kháng cáo và Viện kiểm sát rút toàn bộ kháng nghị.

- Phiên Tòa xét xử phúc thẩm: Cũng giống như xét xử sơ thẩm phiên Tòa sẽ được mở sau 7 ngày kể từ ngày Thẩm phán được phân công xét xử ra quyết định đưa vụ án ra xét xử. Việc xét xử phúc thẩm vụ án hình sự được thực hiện theo trình tự của một phiên tòa phúc thẩm theo thủ tục tố tụng chung nhưng do một thẩm phán tiến hành và không có phần nghị án.

Luật Minh Khuê