Các kiểu nhà nước trong lịch sử Việt Nam và Thế giới?

Nhà nước không phải là một hiện tượng bất biến. Trong tiến trình lịch sử, cùng với sự biến đổi của điều kiện kinh tế, cơ cấu xã hội và quan hệ giữa các giai cấp, tổ chức quyền lực nhà nước cũng có những thay đổi căn bản. Để nhận diện những đặc điểm chung và bản chất của nhà nước trong từng giai đoạn lịch sử, khoa học Lý luận Nhà nước và Pháp luật sử dụng khái niệm “kiểu nhà nước”.

Việc nghiên cứu kiểu nhà nước giúp lý giải nhà nước dựa trên cơ sở kinh tế nào, quyền lực nhà nước mang bản chất gì, phục vụ những lực lượng xã hội nào và vì sao trong lịch sử lại diễn ra sự thay thế từ kiểu nhà nước này sang kiểu nhà nước khác.

1. Khái niệm và bản chất của kiểu nhà nước trong khoa học chính trị

1.1. Kiểu nhà nước là gì?

Theo cách tiếp cận của lý luận Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật, kiểu nhà nước có thể hiểu là tổng thể những đặc điểm cơ bản của một nhóm nhà nước, thể hiện bản chất giai cấp, cơ sở kinh tế và vai trò xã hội của nhà nước tương ứng với một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.

Khái niệm này hướng đến việc giải đáp những vấn đề cốt lõi như: quyền lực nhà nước thuộc về lực lượng xã hội nào; nhà nước được xây dựng trên cơ sở kinh tế nào; lợi ích của giai cấp hoặc lực lượng xã hội nào được nhà nước bảo vệ; nhà nước thực hiện vai trò gì đối với toàn xã hội.

Vì vậy, kiểu nhà nước phản ánh những thuộc tính có tính bản chất của nhà nước chứ không chỉ mô tả cách thức tổ chức bộ máy quyền lực.

1.2. Phân biệt kiểu nhà nước và hình thức nhà nước

Kiểu nhà nước và hình thức nhà nước là hai khái niệm có liên quan nhưng không đồng nhất.

Kiểu nhà nước phản ánh bản chất kinh tế, chính trị và xã hội của quyền lực nhà nước trong một giai đoạn lịch sử nhất định.

Trong khi đó, hình thức nhà nước phản ánh cách thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước, thường được nghiên cứu thông qua hình thức chính thể, hình thức cấu trúc nhà nước và chế độ chính trị.

Do đó, các nhà nước thuộc cùng một kiểu vẫn có thể được tổ chức dưới những hình thức khác nhau. Chẳng hạn, trong cách phân loại của nội dung này, nhà nước tư sản có thể tồn tại dưới chính thể cộng hòa hoặc quân chủ lập hiến.

1.3. Cơ sở kinh tế của kiểu nhà nước

Theo lý luận Mác - Lênin, nhà nước thuộc kiến trúc thượng tầng và có quan hệ chặt chẽ với cơ sở kinh tế của xã hội.

Cơ sở kinh tế, trước hết là các quan hệ sản xuất giữ vị trí thống trị, có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và bản chất của một kiểu nhà nước. Nhà nước thông qua pháp luật, chính sách và bộ máy tổ chức của mình lại tác động trở lại đời sống kinh tế, bảo vệ hoặc thúc đẩy những quan hệ xã hội nhất định.

Mối quan hệ này không mang tính một chiều. Nhà nước có tính độc lập tương đối và có khả năng tác động mạnh mẽ trở lại cơ sở kinh tế thông qua hoạt động quản lý, xây dựng pháp luật, tổ chức thực hiện chính sách và các công cụ quyền lực khác.

1.4. Tính giai cấp và tính xã hội của nhà nước

Theo hệ thống lý luận được sử dụng để phân loại kiểu nhà nước, bản chất nhà nước được xem xét trên hai phương diện quan trọng là tính giai cấp và tính xã hội.

Tính giai cấp thể hiện ở mối quan hệ giữa quyền lực nhà nước với cơ cấu giai cấp của xã hội, đặc biệt là lực lượng giữ vị trí chi phối trong đời sống kinh tế và chính trị.

Tính xã hội thể hiện ở việc nhà nước phải tổ chức, quản lý những công việc chung nhằm duy trì sự tồn tại và phát triển của cộng đồng như bảo đảm trật tự, tổ chức cơ sở hạ tầng, phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường và giải quyết các vấn đề xã hội.

Hai phương diện này tồn tại đồng thời nhưng biểu hiện với mức độ khác nhau trong từng kiểu nhà nước và từng giai đoạn lịch sử.

2. Các kiểu nhà nước chính trong lịch sử nhân loại

Theo học thuyết hình thái kinh tế - xã hội được sử dụng trong Lý luận Nhà nước và Pháp luật theo định hướng Mác - Lênin, có bốn kiểu nhà nước cơ bản: nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa.

2.1. Nhà nước chủ nô

Nhà nước chủ nô được xác định là kiểu nhà nước đầu tiên trong cách phân kỳ này, xuất hiện khi xã hội nguyên thủy tan rã, chế độ tư hữu hình thành và xã hội phân hóa thành những giai cấp có địa vị kinh tế, xã hội khác nhau.

Cơ sở kinh tế đặc trưng là chế độ sở hữu của chủ nô đối với tư liệu sản xuất và nô lệ. Quan hệ giữa chủ nô và nô lệ trở thành một trong những quan hệ xã hội cơ bản.

Quyền lực nhà nước trước hết bảo vệ chế độ sở hữu và địa vị của giai cấp chủ nô. Nhà nước đồng thời thực hiện những hoạt động quản lý xã hội cần thiết cho sự tồn tại của cộng đồng.

Về hình thức tổ chức, các nhà nước cổ đại có thể tồn tại dưới những hình thức khác nhau như quân chủ, cộng hòa quý tộc hoặc cộng hòa dân chủ chủ nô.

2.2. Nhà nước phong kiến

Nhà nước phong kiến được hình thành trên cơ sở chế độ kinh tế phong kiến, trong đó ruộng đất giữ vị trí đặc biệt quan trọng.

Trong cách phân tích điển hình, xã hội phong kiến tồn tại hai lực lượng cơ bản là giai cấp địa chủ, lãnh chúa phong kiến và nông dân. Quan hệ bóc lột chủ yếu được thực hiện thông qua địa tô với những hình thức khác nhau.

Nhà nước phong kiến có nhiệm vụ bảo vệ trật tự phong kiến và địa vị của giai cấp thống trị, đồng thời thực hiện việc quản lý lãnh thổ, thu thuế, tổ chức quốc phòng và các công việc chung của xã hội.

Cách thức tổ chức nhà nước phong kiến có sự khác biệt đáng kể giữa các khu vực. Ở một số quốc gia Tây Âu từng xuất hiện tình trạng phân quyền, cát cứ trước khi quyền lực được tập trung hơn vào chính quyền trung ương. Trong khi đó, nhiều nhà nước phương Đông phát triển theo hướng quân chủ trung ương tập quyền.

2.3. Nhà nước tư sản

Nhà nước tư sản gắn với sự hình thành và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, đặc biệt sau những cuộc cách mạng tư sản diễn ra ở nhiều quốc gia.

Cơ sở kinh tế đặc trưng là chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất và quan hệ lao động làm thuê.

So với xã hội phong kiến, sự hình thành nhà nước tư sản gắn với những thay đổi lớn về địa vị pháp lý của cá nhân, sự phát triển của các quyền tự do, bình đẳng pháp lý và những phương thức tổ chức quyền lực nhằm hạn chế tình trạng tập trung quyền lực tuyệt đối.

Các nhà nước thuộc nhóm này có thể được tổ chức dưới nhiều chính thể như cộng hòa tổng thống, cộng hòa đại nghị, cộng hòa hỗn hợp hoặc quân chủ lập hiến.

2.4. Nhà nước xã hội chủ nghĩa

Theo hệ thống lý luận Mác - Lênin được trình bày trong nội dung nghiên cứu, nhà nước xã hội chủ nghĩa ra đời từ cách mạng xã hội chủ nghĩa, mang bản chất của giai cấp công nhân và hướng tới bảo đảm lợi ích của đông đảo nhân dân lao động.

Nhà nước xã hội chủ nghĩa không chỉ thực hiện chức năng bảo vệ chế độ mà còn có chức năng tổ chức xây dựng xã hội, phát triển kinh tế, văn hóa, bảo đảm đời sống nhân dân và thực hiện các hoạt động đối ngoại.

Về tổ chức quyền lực, nội dung nghiên cứu nhấn mạnh nguyên tắc tập trung dân chủ và quan niệm quyền lực nhà nước thống nhất, đồng thời có sự phân công trong việc thực hiện các chức năng của nhà nước.

Có thể khái quát bốn kiểu nhà nước như sau:

3. Phân tích đặc điểm các kiểu nhà nước trong lịch sử Việt Nam

Tiến trình phát triển nhà nước ở Việt Nam có những đặc điểm riêng, do chịu tác động của điều kiện lịch sử, nền sản xuất nông nghiệp, tổ chức làng xã, yêu cầu trị thủy và quá trình đấu tranh bảo vệ đất nước. Vì vậy, không thể áp dụng một cách máy móc trình tự phát triển của các nhà nước phương Tây vào lịch sử Việt Nam.

3.1. Nhà nước Việt Nam thời kỳ đầu

Nội dung nghiên cứu không xếp Văn Lang - Âu Lạc vào mô hình nhà nước chủ nô điển hình như Hy Lạp và La Mã cổ đại.

Sự hình thành nhà nước sơ khai ở Việt Nam được lý giải trong mối quan hệ với sự phát triển của sản xuất nông nghiệp, nhu cầu trị thủy và yêu cầu liên kết cộng đồng để bảo vệ lãnh thổ.

Trong xã hội Việt Nam cổ đại có những hình thức lệ thuộc về thân phận, nhưng chế độ chiếm hữu nô lệ không trở thành quan hệ sản xuất chủ đạo theo mô hình điển hình của phương Tây cổ đại.

3.2. Nhà nước phong kiến Việt Nam

Sau khi giành lại nền độc lập lâu dài từ thế kỷ X, nhà nước quân chủ Việt Nam từng bước được xây dựng và hoàn thiện qua nhiều triều đại như Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Lê và Nguyễn.

Một đặc điểm nổi bật là xu hướng xây dựng nhà nước quân chủ trung ương tập quyền. Nhà vua giữ vị trí trung tâm của bộ máy quyền lực, bên dưới là hệ thống quan lại từ trung ương đến địa phương.

Quá trình tập trung quyền lực đạt mức phát triển cao dưới triều Lê sơ, đặc biệt trong thời Lê Thánh Tông, với những cải cách đáng kể về hành chính và pháp luật.

Bên cạnh bộ máy nhà nước chính thức còn tồn tại tính tự quản tương đối của cộng đồng làng xã. Sự đan xen giữa pháp luật của nhà nước với hương ước, lệ làng trở thành một đặc điểm đáng chú ý của đời sống quản lý xã hội truyền thống Việt Nam.

3.3. Nhà nước Việt Nam từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và sự thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đánh dấu sự thay đổi căn bản trong tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam.

Quá trình phát triển của Nhà nước Việt Nam từ năm 1945 được phản ánh qua các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013.

Hiến pháp năm 1946 đặt nền móng cho Nhà nước Việt Nam mới và khẳng định quyền lực trong nước thuộc về toàn thể nhân dân Việt Nam.

Hiến pháp năm 1959 phản ánh giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và nhiệm vụ đấu tranh thống nhất đất nước.

Hiến pháp năm 1980 được ban hành sau khi đất nước thống nhất, gắn với mô hình tổ chức và quản lý kinh tế, xã hội của giai đoạn kế hoạch hóa tập trung.

Hiến pháp năm 1992 gắn với quá trình Đổi mới, tạo cơ sở hiến định cho những thay đổi về kinh tế, tổ chức bộ máy và quản lý xã hội.

Hiến pháp năm 2013 tiếp tục phát triển mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Điều 2 Hiến pháp năm 2013 xác định Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Như vậy, trong cách phân loại kiểu nhà nước của nội dung nghiên cứu, Việt Nam không trải qua đầy đủ tuần tự bốn kiểu nhà nước theo một mô hình cứng nhắc. Đây là biểu hiện của tính đặc thù trong lịch sử phát triển nhà nước của từng quốc gia.

4. Sự vận động và thay thế các kiểu nhà nước theo tiến trình lịch sử

4.1. Vì sao kiểu nhà nước thay đổi?

Theo học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, sự thay thế kiểu nhà nước gắn với những biến đổi sâu sắc của cơ sở kinh tế và cơ cấu xã hội.

Khi lực lượng sản xuất phát triển, những quan hệ sản xuất cũ có thể dần trở nên không còn phù hợp. Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất được phản ánh vào đời sống chính trị, xã hội và quan hệ giữa các giai cấp.

Khi những mâu thuẫn đó phát triển đến mức làm thay đổi căn bản trật tự kinh tế, chính trị hiện hữu, một kiểu tổ chức quyền lực nhà nước mới có thể được xác lập tương ứng với những điều kiện lịch sử mới.

4.2. Sự thay thế không diễn ra giống nhau ở mọi quốc gia

Trình tự chủ nô, phong kiến, tư sản, xã hội chủ nghĩa là mô hình khái quát của cách tiếp cận hình thái kinh tế - xã hội, không có nghĩa mọi dân tộc đều nhất thiết trải qua bốn kiểu nhà nước với thời gian, hình thức và đặc điểm giống hệt nhau.

Điều kiện kinh tế, lịch sử, văn hóa, tương quan xã hội và hoàn cảnh quốc tế có thể làm cho con đường phát triển của mỗi quốc gia khác nhau.

Nội dung nghiên cứu sử dụng Việt Nam như một trường hợp thể hiện tính đặc thù này: Việt Nam không trải qua nhà nước chủ nô điển hình theo mô hình phương Tây cổ đại và sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 cũng không thiết lập một nhà nước tư sản như một giai đoạn phát triển độc lập.

4.3. Sự vận động của Nhà nước Việt Nam hiện nay

Trong giai đoạn hiện nay, sự phát triển của Nhà nước Việt Nam được đặt trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Hiến pháp năm 2013 thể hiện một bước phát triển quan trọng khi không chỉ khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà còn xác lập yêu cầu phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Quá trình phát triển nhà nước đồng thời gắn với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế, cải cách hành chính, chuyển đổi số và yêu cầu nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.

Cần lưu ý rằng “Nhà nước pháp quyền” không được nội dung nghiên cứu xem là một kiểu nhà nước thứ năm bên cạnh chủ nô, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa. Đây được tiếp cận như một mô hình, phương thức tổ chức và vận hành quyền lực nhà nước dựa trên những yêu cầu như đề cao Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm quyền con người và kiểm soát việc thực hiện quyền lực nhà nước.

Kết luận

Kiểu nhà nước là một phạm trù quan trọng trong Lý luận Nhà nước và Pháp luật, được sử dụng để nhận diện những đặc điểm bản chất của nhà nước trong mối quan hệ với cơ sở kinh tế, cơ cấu giai cấp và điều kiện lịch sử nhất định.

Theo cách tiếp cận hình thái kinh tế - xã hội trong nội dung nghiên cứu, lịch sử nhân loại được khái quát thành bốn kiểu nhà nước cơ bản gồm nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa. Sự thay thế giữa các kiểu nhà nước gắn với những biến đổi sâu sắc của đời sống kinh tế và xã hội, nhưng quá trình đó không diễn ra theo một khuôn mẫu hoàn toàn giống nhau ở mọi quốc gia.

Lịch sử Việt Nam thể hiện rõ tính đặc thù này. Việt Nam không trải qua mô hình nhà nước chủ nô điển hình như một số xã hội cổ đại phương Tây; nhà nước phong kiến phát triển với những đặc điểm riêng của xã hội nông nghiệp và làng xã; từ năm 1945, tổ chức nhà nước bước sang một giai đoạn phát triển mới và từng bước được hoàn thiện qua các bản Hiến pháp.

Hiện nay, Điều 2 Hiến pháp năm 2013 xác lập mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, trong đó tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân và quyền lực nhà nước được tổ chức trên nguyên tắc thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Ngoài ra, bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm:

• Kiểu nhà nước là gì? Bộ máy nhà nước qua các kiểu nhà nước?
• Kiểu nhà nước phong kiến là gì? Sự ra đời và phát triển nhà nước phong kiến
• Kiểu nhà nước chủ nô là gì? Sự ra đời, quá trình phát triển nhà nước chủ nô