1. Khái quát về di sản văn hóa phi vật thể
Theo quy định tại Điều 4 Luật di sản văn hóa 2001, được sửa đổi bởi khoản 1 Điều 1 Luật di sản văn hóa sửa đổi 2009 thì di sản văn hóa phi vật thể là những giá trị tinh thần vô giá, gắn liền với cộng đồng, cá nhân, cùng các vật thể và không gian văn hóa liên quan. Mang trong mình giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, di sản phi vật thể chính là biểu tượng cho bản sắc độc đáo của mỗi cộng đồng. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, di sản này không ngừng được lưu truyền và tái tạo từ thế hệ này sang thế hệ khác, thông qua những hình thức đa dạng như truyền miệng, truyền nghề, trình diễn,...
Di sản văn hóa phi vật thể đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với đời sống con người, thể hiện ở những khía cạnh sau:
- Giá trị tinh thần:
+ Bản sắc văn hóa: Di sản phi vật thể là biểu tượng cho bản sắc riêng biệt của mỗi cộng đồng, là sợi dây liên kết giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, góp phần hun đúc ý thức dân tộc và lòng tự hào dân tộc.
+ Giá trị đạo đức: Di sản phi vật thể thường chứa đựng những bài học đạo đức, luân lý quý giá, góp phần định hướng con người sống tốt đẹp hơn.
+ Giải trí tinh thần: Các loại hình di sản phi vật thể như âm nhạc, trò chơi dân gian,... mang đến niềm vui tinh thần, thư giãn và giải trí cho con người.
- Giá trị kinh tế:
+ Phát triển du lịch: Di sản phi vật thể là nguồn tài nguyên du lịch tiềm năng, góp phần thu hút du khách và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
+ Tạo việc làm: Các hoạt động liên quan đến bảo tồn và phát huy di sản phi vật thể như biểu diễn nghệ thuật, truyền dạy nghề thủ công,... tạo ra việc làm cho người dân, đặc biệt là ở các khu vực nông thôn.
+ Bảo vệ môi trường: Một số loại hình di sản phi vật thể gắn liền với các tri thức truyền thống về khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững, góp phần bảo vệ môi trường sống.
- Giá trị khoa học:
+ Nghiên cứu lịch sử: Di sản phi vật thể cung cấp cho chúng ta những thông tin quý giá về lịch sử, văn hóa và xã hội của các cộng đồng trong quá khứ.
+ Nghiên cứu khoa học: Một số loại hình di sản phi vật thể như y học cổ truyền, kiến trúc truyền thống,... có giá trị khoa học cao và có thể được ứng dụng vào thực tiễn đời sống.
- Tuy nhiên, di sản văn hóa phi vật thể hiện nay đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ:
+ Mai một: Do tác động của xã hội hiện đại, nhiều loại hình di sản phi vật thể đang dần mai một, không được truyền dạy và thực hành thường xuyên.
+ Biến đổi: Một số loại hình di sản phi vật thể bị biến đổi do sự giao thoa văn hóa và ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài.
+ Lợi dụng: Một số cá nhân và tổ chức lợi dụng di sản phi vật thể cho mục đích thương mại, dẫn đến việc khai thác và sử dụng di sản một cách thiếu trách nhiệm.
- Để bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, cần có sự chung tay góp sức của cả cộng đồng và chính quyền. Các đề án phát huy và bảo vệ giá trị di sản văn hóa phi vật thể đóng vai trò quan trọng trong việc:
+ Khảo sát, nghiên cứu: Xác định các loại hình di sản phi vật thể cần được bảo vệ, nghiên cứu giá trị và tầm quan trọng của di sản.
+ Lập hồ sơ: Lập hồ sơ di sản phi vật thể theo quy định của UNESCO và pháp luật Việt Nam.
+ Bảo tồn: Áp dụng các biện pháp bảo tồn di sản phi vật thể như truyền dạy, giáo dục, tổ chức các lễ hội, hội diễn,...
+ Phát huy giá trị: Khuyến khích ứng dụng di sản phi vật thể vào đời sống hiện đại, phát triển du lịch di sản, giới thiệu di sản ra cộng đồng quốc tế.
Di sản văn hóa phi vật thể là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của con người. Chúng ta cần chung tay bảo vệ và phát huy giá trị di sản này để lưu truyền cho thế hệ mai sau. Các đề án phát huy và bảo vệ giá trị di sản văn hóa phi vật thể đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu này.
2. Phân loại các loại đề án phát huy và bảo vệ giá trị di sản văn hóa phi vật thể
Căn cứ vào khoản 2 Điều 14 Nghị định 39/2024/NĐ-CP, các loại đề án phát huy và bảo vệ giá trị di sản văn hóa phi vật thể được quy định cụ thể như sau:
- Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị một hoặc nhiều di sản văn hóa phi vật thể trong các Danh sách của UNESCO:
+ Áp dụng cho các di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Di sản văn hóa phi vật thể phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp hoặc Di sản văn hóa phi vật thể tốt đẹp.
+ Mục tiêu: Bảo tồn và phát huy giá trị của di sản, góp phần củng cố ý thức cộng đồng về tầm quan trọng của di sản, đồng thời quảng bá di sản ra cộng đồng quốc tế.
- Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị một hoặc nhiều di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục của quốc gia:
+ Áp dụng cho các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận theo quy định.
+ Mục tiêu: Bảo tồn và phát huy giá trị của di sản, góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời thúc đẩy du lịch di sản.
- Đề án bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một, thất truyền, cần bảo vệ khẩn cấp:
+ Áp dụng cho các di sản văn hóa phi vật thể đang có nguy cơ mai một, thất truyền do nhiều yếu tố như biến đổi xã hội, ảnh hưởng của văn hóa ngoại lai, thiếu nguồn lực bảo vệ,...
+ Mục tiêu: Ngăn chặn nguy cơ mai một, thất truyền của di sản, đồng thời phục hồi và phát huy giá trị của di sản.
- Lưu ý:
+ Việc xây dựng đề án phải được thực hiện theo quy trình chặt chẽ, đảm bảo tính khoa học, hiệu quả và khả thi.
+ Đề án cần được tham khảo ý kiến của cộng đồng chủ thể di sản và các bên liên quan khác.
+ Việc triển khai thực hiện đề án cần được giám sát, đánh giá thường xuyên để đảm bảo hiệu quả và điều chỉnh kịp thời khi cần thiết.
- Theo Nghị định 39/2024/NĐ-CP, quy trình xây dựng và trình đề án gồm các bước sau:
+ Xác định loại đề án cần xây dựng.
+ Thu thập thông tin, dữ liệu về di sản văn hóa phi vật thể.
+ Xây dựng dự thảo đề án.
+ Tham khảo ý kiến của cộng đồng chủ thể di sản và các bên liên quan.
+ Hoàn thiện đề án và trình cơ quan có thẩm quyền theo quy định.
Các loại đề án phát huy và bảo vệ giá trị di sản văn hóa phi vật thể đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản, góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy phát triển du lịch di sản. Việc xây dựng và thực hiện các đề án cần được thực hiện một cách khoa học, hiệu quả và có sự tham gia của cộng đồng.
3. Ví dụ về các loại đề án phát huy và bảo vệ giá trị di sản văn hóa phi vật thể
Để minh họa cụ thể hơn cho các loại đề án được đề cập trong Nghị định 39/2024/NĐ-CP, xin đưa ra một số ví dụ tiêu biểu:
* Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong Danh sách của UNESCO:
- Dự án bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Ca trù:
+ Mục tiêu: Bảo tồn di sản Ca trù - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đồng thời phát huy giá trị của di sản này trong đời sống đương đại.
+ Hoạt động:
-> Khảo sát, nghiên cứu và lập hồ sơ di sản Ca trù.
-> Truyền dạy nghệ thuật Ca trù cho thế hệ trẻ thông qua các lớp học, hội thảo.
-> Tổ chức các chương trình biểu diễn Ca trù tại các lễ hội, sự kiện văn hóa.
-> Ứng dụng nghệ thuật Ca trù vào các sản phẩm văn hóa, du lịch.
- Dự án bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghề dệt thổ cẩm của người Mường:
+ Mục tiêu: Bảo tồn và phát huy giá trị của nghề dệt thổ cẩm của người Mường - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
+ Hoạt động:
-> Cung cấp hỗ trợ cho các nghệ nhân dệt thổ cẩm trong việc duy trì và phát triển nghề dệt.
-> Tổ chức các lớp học truyền dạy nghề dệt thổ cẩm cho thế hệ trẻ.
-> Quảng bá sản phẩm thổ cẩm của người Mường đến thị trường trong và ngoài nước.
-> Nghiên cứu và ứng dụng các kỹ thuật dệt thổ cẩm truyền thống vào sản xuất các sản phẩm hiện đại.
* Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia:
- Dự án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Gióng làng Sóc:
+ Mục tiêu: Bảo tồn và phát huy giá trị của Lễ hội Gióng làng Sóc - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
+ Hoạt động:
-> Khảo sát, nghiên cứu và lập hồ sơ di sản Lễ hội Gióng làng Sóc.
-> Tổ chức Lễ hội Gióng làng Sóc theo đúng quy củ truyền thống.
-> Quảng bá Lễ hội Gióng làng Sóc đến du khách trong và ngoài nước.
-> Nghiên cứu và xuất bản sách về Lễ hội Gióng làng Sóc.
- Dự án bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghề làm đồ gốm Bát Tràng:
+ Mục tiêu: Bảo tồn và phát huy giá trị của nghề làm đồ gốm Bát Tràng - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
+ Hoạt động:
-> Cung cấp hỗ trợ cho các nghệ nhân làm đồ gốm Bát Tràng trong việc duy trì và phát triển nghề gốm.
-> Tổ chức các lớp học truyền dạy nghề làm đồ gốm Bát Tràng cho thế hệ trẻ.
-> Quảng bá sản phẩm đồ gốm Bát Tràng đến thị trường trong và ngoài nước.
-> Nghiên cứu và ứng dụng các kỹ thuật làm đồ gốm truyền thống vào sản xuất các sản phẩm hiện đại.
* Đề án bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một, thất truyền, cần bảo vệ khẩn cấp:
- Dự án bảo vệ và phục hồi di sản văn hóa phi vật thể Tục ngữ ca dao Việt Nam:
+ Mục tiêu: Bảo vệ và phục hồi tục ngữ ca dao Việt Nam - di sản văn hóa phi vật thể đang có nguy cơ mai một.
+ Hoạt động:
-> Sưu tầm và lưu trữ tục ngữ ca dao Việt Nam.
-> Nghiên cứu và xuất bản sách về tục ngữ ca dao Việt Nam.
-> Tổ chức các hội thảo về tục ngữ ca dao Việt Nam.
-> Ứng dụng tục ngữ ca dao Việt Nam vào giáo dục và truyền thông.
- Dự án bảo vệ và truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật múa rối nước:
+ Mục tiêu:
-> Bảo tồn và phát huy giá trị của nghệ thuật múa rối nước - di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
-> Truyền dạy nghệ thuật múa rối nước cho thế hệ trẻ, góp phần duy trì và phát triển loại hình nghệ thuật truyền thống này.
-> Thu hút du khách và thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa.
+ Hoạt động:
-> Khảo sát, nghiên cứu và lập hồ sơ di sản: Thu thập thông tin, dữ liệu về nghệ thuật múa rối nước, bao gồm lịch sử hình thành, đặc điểm nghệ thuật, giá trị văn hóa, v.v. Lập hồ sơ di sản nghệ thuật múa rối nước theo quy định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
-> Truyền dạy nghệ thuật múa rối nước: Mở các lớp học truyền dạy nghệ thuật múa rối nước cho trẻ em và thanh thiếu niên. Mời các nghệ nhân múa rối nước nổi tiếng tham gia giảng dạy. Cung cấp học bổng cho học viên có năng khiếu.
-> Tổ chức các hoạt động biểu diễn và giao lưu: Tổ chức các chương trình biểu diễn múa rối nước tại các địa điểm văn hóa, du lịch. Tham gia các liên hoan nghệ thuật múa rối nước trong nước và quốc tế. Tổ chức các hoạt động giao lưu giữa nghệ nhân múa rối nước với học viên và công chúng.
-> Nghiên cứu và ứng dụng nghệ thuật múa rối nước: Nghiên cứu các kỹ thuật biểu diễn múa rối nước truyền thống. Ứng dụng nghệ thuật múa rối nước vào các sản phẩm văn hóa, du lịch. Phát triển các mô hình truyền dạy nghệ thuật múa rối nước hiệu quả.
-> Quảng bá nghệ thuật múa rối nước: Xây dựng website và mạng xã hội để quảng bá nghệ thuật múa rối nước. Tham gia các hội chợ du lịch trong và ngoài nước. Hợp tác với các công ty du lịch để đưa nghệ thuật múa rối nước vào các chương trình du lịch.
Ngoài ra, có thể tham khảo: Đờn ca tài tử Nam Bộ có phải di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hay không. Còn khúc mắc, liên hệ 1900.6162 hoặc gửi email tới: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ. Xin cảm ơn.
