Các nguyên tắc trong thi hành công vụ của cán bộ, công chức gồm những gì?

Trong bất kỳ nhà nước pháp quyền nào, đội ngũ cán bộ, công chức đóng vai trò trung tâm trong việc tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước, bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của bộ máy hành chính công, đồng thời là cầu nối trực tiếp giữa Nhà nước với nhân dân. Tại Việt Nam, trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh cải cách hành chính, yêu cầu về chuẩn mực đạo đức, năng lực chuyên môn và đặc biệt là tính chuyên nghiệp, kỷ luật, minh bạch trong thi hành công vụ của cán bộ, công chức ngày càng được đề cao. Việc thi hành công vụ không chỉ đơn thuần là thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn được giao, mà còn phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc pháp lý, đạo đức và hành vi nhằm bảo đảm hoạt động công vụ được thực hiện đúng pháp luật, công bằng, liêm chính, khách quan và hướng đến phục vụ nhân dân.

1. Nền tảng lý luận và bối cảnh pháp lý mới

1.1. Khái niệm và phạm vi thi hành công vụ

Thi hành công vụ là hoạt động cơ bản và cốt lõi của bộ máy nhà nước. Về mặt định nghĩa, thi hành công vụ là việc cán bộ, công chức (CBCC) thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn được giao theo quy định của pháp luật, nhân danh Nhà nước, nhằm mục đích cao nhất là phục vụ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, và công dân. Phạm vi áp dụng của hoạt động này là rộng lớn, bao gồm toàn bộ các khâu từ hoạch định chính sách, tổ chức thực hiện, quản lý, điều hành, đến kiểm tra và giám sát.

Khái niệm về thi hành công vụ gắn liền với chế độ công chức, khác biệt rõ rệt so với các hoạt động khác của Nhà nước như hoạt động lập pháp hoặc tư pháp. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở tính chất thực hiện quyền lực hành pháp và việc phát sinh trách nhiệm pháp lý cá nhân cao đối với kết quả công việc. Theo tinh thần của Luật Cán bộ, công chức năm 2025, CBCC được yêu cầu thực hiện đúng, đầy đủ và phải chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao. Đặc biệt, Luật mới nhấn mạnh nghĩa vụ phải chủ động nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, đồng thời ứng dụng khoa học, công nghệ và thực hiện chuyển đổi số trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Sự bổ sung này nhằm hiện đại hóa nền công vụ, hướng tới mục tiêu xây dựng nền công vụ tinh gọn và hiệu quả.

1.2. Vai trò chiến lược của nguyên tắc

Các nguyên tắc thi hành công vụ được xem là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của CBCC. Chúng không chỉ là các quy định mang tính pháp lý mà còn là khung đạo đức nền tảng, đảm bảo tính pháp quyền, minh bạch và hiệu quả của bộ máy hành chính.

Các nguyên tắc này có vai trò chiến lược trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nơi mọi hoạt động đều được tổ chức và vận hành theo Hiến pháp và pháp luật. Chúng là cơ sở để đảm bảo rằng quyền lực nhà nước không bị lạm dụng, và các quyết định hành chính luôn mang tính hợp hiến và hợp pháp.

Cơ sở pháp lý cho các nguyên tắc cốt lõi này được quy định tại Điều 3 Luật Cán bộ, công chức năm 2008 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2019). Bối cảnh Luật Cán bộ, công chức năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 đặt ra yêu cầu phải phân tích các nguyên tắc này trong một lăng kính mới, hướng đến sự đột phá về trách nhiệm giải trình và khuyến khích đổi mới.

2. Các nguyên tắc trong thi hành công vụ của cán bộ, công chức

2.1. Nguyên tắc 1: Tuân thủ Hiến pháp và pháp luật

Nguyên tắc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật là nguyên tắc nền tảng và tối thượng. Nó yêu cầu mọi hành vi công vụ, từ việc nhỏ nhất đến quyết sách quan trọng nhất, đều phải đảm bảo tính hợp hiến và hợp pháp tuyệt đối. Sự thượng tôn pháp luật trong đội ngũ CBCC là yếu tố then chốt để xây dựng văn hóa pháp luật và củng cố Nhà nước pháp quyền. Cán bộ công chức với tư cách là người nắm giữ quyền lực nhà nước, không ai có quyền đặt mình “ngồi trên” pháp luật. Việc không tuân thủ nguyên tắc này dẫn đến các hành vi vi phạm nghiêm trọng như lạm quyền, vượt quá thẩm quyền, hoặc làm trái quy định. Hậu quả pháp lý của các hành vi này rất đa dạng, bao gồm trách nhiệm kỷ luật hành chính (theo Nghị định 172/2025/NĐ-CP), trách nhiệm bồi thường hành chính, và thậm chí là trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ thiệt hại gây ra.

Luật Cán bộ, công chức 2025, cùng với Nghị định 172/2025/NĐ-CP, đã thắt chặt hơn các quy định về xử lý kỷ luật. Việc loại bỏ các hình thức kỷ luật trung gian như "Giáng chức" và "Hạ bậc lương" đối với công chức cho thấy sự gia tăng tính nghiêm khắc, buộc CBCC phải tuân thủ pháp luật tuyệt đối ngay từ đầu để tránh phải đối mặt với hình thức nặng hơn là "Cách chức" hoặc "Buộc thôi việc". Trong nền hành chính hiện đại, nguyên tắc tuân thủ pháp luật tuyệt đối đôi khi có thể tạo ra tâm lý "sợ sai" hoặc trì trệ, cản trở sự đổi mới. Nhận thấy mâu thuẫn này, Luật Cán bộ, công chức 2025 đã đưa ra một sự thay đổi mang tính đột phá nhằm chuyển đổi triết lý quản trị công: cơ chế miễn trách nhiệm kỷ luật. CBCC sẽ được miễn trách nhiệm kỷ luật nếu thực hiện đề xuất đổi mới, sáng tạo, được cơ quan có thẩm quyền cho phép, được xác định là thực hiện đúng chủ trương, có động cơ trong sáng, vì lợi ích chung nhưng có thiệt hại xảy ra [4]. Quy định này không làm suy yếu nguyên tắc thượng tôn pháp luật, mà tạo ra một "vùng an toàn" pháp lý để CBCC dám mạo hiểm có tính toán, tập trung vào kết quả đầu ra (Hiệu quả) thay vì chỉ bó buộc trong quy trình (Tuân thủ), miễn là đảm bảo tính không vụ lợi. Đây là sự bảo vệ pháp lý nhằm thúc đẩy nền công vụ hiện đại, lấy hiệu quả phục vụ làm mục tiêu.

Nguyên tắc thứ bậc hành chính đòi hỏi cấp dưới phải tuân thủ cấp trên. Tuy nhiên, Luật Cán bộ, công chức 2025 quy định rõ ràng tại khoản 5 Điều 7 rằng khi có căn cứ cho rằng quyết định của cấp trên là trái pháp luật, cấp dưới phải kịp thời báo cáo bằng văn bản. Trường hợp người ra quyết định vẫn yêu cầu thi hành, thì cấp dưới phải chấp hành, đồng thời báo cáo bằng văn bản với cấp trên trực tiếp của người ra quyết định, và không phải chịu trách nhiệm về hậu quả của việc thi hành. Người ra quyết định phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định của mình. Cơ chế này củng cố tính pháp chế ngay trong kỷ cương hành chính. Nó đảm bảo tính tối thượng của pháp luật, đồng thời bảo vệ người thi hành công vụ trước các quyết định không hợp pháp, tăng cường trách nhiệm giải trình cá nhân của người đứng đầu.

2.2. Nguyên tắc 2: Bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân 

Nguyên tắc này đặt ra yêu cầu đạo đức công vụ cao cả nhất: CBCC phải đặt lợi ích của Nhà nước, lợi ích chung và lợi ích hợp pháp của Nhân dân lên trên lợi ích cá nhân. Việc thực hiện tốt nguyên tắc này thể hiện tinh thần trách nhiệm cao, không thờ ơ, lơ là trước yêu cầu, bức xúc của Nhân dân, tích cực đấu tranh với các hành vi tiêu cực, nhũng nhiễu, phiền hà. Nó là tấm lá chắn chống tham nhũng và lãng phí, góp phần xây dựng lòng tin của công dân đối với chính quyền.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo vệ lợi ích Nhà nước được cụ thể hóa bằng yêu cầu chống lãng phí trong sử dụng ngân sách và tài sản công. Chủ trương định hướng chính sách yêu cầu phân bổ ngân sách phải dựa trên kết quả đầu ra. Điều này có nghĩa là nguyên tắc Bảo vệ lợi ích không còn là một cam kết chung chung mà trở thành một yêu cầu về quản lý hiệu suất tài chính. CBCC phải đảm bảo rằng việc sử dụng tài sản công phải đúng mục đích và hiệu quả, đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng trong quản lý ngân sách và đầu tư công.

Hậu quả của việc không tuân thủ nguyên tắc này không chỉ gây thiệt hại cho ngân sách mà còn làm suy yếu nghiêm trọng lòng tin của nhân dân. Nghị định 172/2025/NĐ-CP liệt kê các hành vi trục lợi, bao che, hoặc đối phó trong quá trình kiểm tra là những tình tiết tăng nặng, cho thấy sự nghiêm khắc của pháp luật đối với hành vi xâm phạm lợi ích công.

2.3. Nguyên tắc 3: Công khai, minh bạch, đúng thẩm quyền và có sự kiểm tra, giám sát 

Nguyên tắc Công khai, Minh bạch là chìa khóa để đảm bảo trách nhiệm giải trình và ngăn chặn sự "cửa quyền" trong thi hành công vụ. Mọi hoạt động quản lý nhà nước, đặc biệt là các quy trình liên quan trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của công dân, phải được thực hiện một cách rõ ràng, dễ dàng kiểm tra. Các hình thức công khai bao gồm công khai thủ tục hành chính, quy trình giải quyết công việc, và kết quả giải quyết. Trong thời đại chuyển đổi số, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và thực hiện dịch vụ công trực tuyến ở các cấp độ khác nhau là giải pháp quan trọng để đảm bảo tính minh bạch một cách nhanh chóng, kịp thời. Việc chuyển đổi số trong lĩnh vực hành chính cũng được xác định là một giải pháp then chốt nhằm nâng cao hiệu quả và tính minh bạch, phù hợp với xu thế quốc tế.

Nguyên tắc này đòi hỏi phải có sự kiểm tra, giám sát thường xuyên không chỉ từ cơ quan nhà nước cấp trên (Thanh tra, Kiểm toán) mà còn từ người dân và tổ chức. Để đảm bảo hiệu quả giám sát, cần có cơ chế bảo vệ những người đấu tranh, tố cáo. Nghị định 172/2025/NĐ-CP đã củng cố điều này bằng cách quy định hành vi đe dọa, trù dập, trả thù người đấu tranh, tố cáo, người làm chứng, hoặc che giấu, sửa chữa, tiêu hủy chứng cứ vi phạm là tình tiết tăng nặng khi xử lý kỷ luật. Ngược lại, việc chủ động cung cấp thông tin, báo cáo vi phạm được xem xét là tình tiết giảm nhẹ. Sự củng cố các quy định này là nỗ lực nhằm thúc đẩy tính liêm chính và trách nhiệm giải trình cá nhân trong môi trường công vụ.

2.4. Nguyên tắc 4: Đảm bảo tính hệ thống, thống nhất, liên tục, thông suốt và hiệu quả

Nguyên tắc này hướng đến việc tối ưu hóa cấu trúc và vận hành của bộ máy hành chính, đảm bảo rằng nền hành chính hoạt động như một chỉnh thể đồng bộ và hiệu suất cao. Tính hệ thống và thống nhất đòi hỏi sự đồng bộ hóa về mặt thể chế và tổ chức, từ Trung ương đến cơ sở. Tính liên tục và thông suốt nhằm tránh sự ngắt quãng, chồng chéo, hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Cách thức phối hợp giữa các cấp, các ngành và các cơ quan là rất quan trọng để đảm bảo sự thông suốt này.

Lợi ích mang lại của việc thực hiện tốt nguyên tắc này là rút ngắn thời gian giải quyết công việc, giảm phiền hà cho người dân và doanh nghiệp, và tăng năng suất lao động công vụ. Trong bối cảnh Luật cán bộ, công chức năm 2025 và định hướng cải cách, việc đảm bảo tính hiệu quả được gắn chặt với yêu cầu tinh gọn bộ máy, bao gồm cả việc kiên quyết xóa bỏ các tổ chức trung gian không cần thiết, và rà soát các quy định về phân cấp, phân quyền. Yêu cầu về hiệu quả cũng được cụ thể hóa bằng cách đổi mới phương thức làm việc, nâng cao kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin, và chuyển đổi số. Hiệu quả không chỉ là tốc độ mà còn là việc đạt được kết quả đầu ra mong muốn.

2.5. Nguyên tắc 5: Bảo đảm thứ bậc hành chính và sự phối hợp chặt chẽ 

Nguyên tắc này là nền tảng của kỷ luật hành chính, yêu cầu sự phân cấp, phân quyền rõ ràng, và việc cấp dưới tuân thủ sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp trên. Thứ bậc hành chính đảm bảo kỷ cương trong công việc, gắn liền với chế độ trách nhiệm cá nhân trong việc thực thi chức trách được giao. Thứ bậc hành chính phải đi kèm với sự phối hợp chặt chẽ, phối hợp dọc (giữa cấp trên và cấp dưới) và phối hợp ngang (giữa các cơ quan cùng cấp). Sự phối hợp này đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả của toàn bộ hệ thống (nguyên tắc 4).

Như đã phân tích ở Nguyên tắc 1, thứ bậc không phải là tuyệt đối. Nó được cân bằng bởi tính pháp chế. CBCC phải tuân thủ kỷ luật hành chính nhưng đồng thời có quyền và trách nhiệm báo cáo nếu lệnh của cấp trên là trái pháp luật. Sự cân bằng này tạo nên một kỷ luật hành chính có trách nhiệm và hướng đến tính hợp pháp, thay vì chỉ là sự tuân thủ mù quáng. Bảng tổng hợp sau đây tóm tắt các nguyên tắc cốt lõi và các tác động chuyển đổi mà Luật Cán bộ, công chức 2025 cùng các văn bản hướng dẫn mới mang lại:

3. Cơ chế bảo đảm, thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả công vụ năm 2025

3.1. Thực trạng và những thách thức trong bối cảnh mới

Trong quá trình thực thi các nguyên tắc, nền công vụ Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Về văn hóa công vụ, vẫn tồn tại tâm lý trì trệ, thiếu tinh thần phục vụ nhân dân, và ý thức thượng tôn pháp luật chưa được củng cố mạnh mẽ ở một số bộ phận CBCC. Về mặt quản lý, tình trạng lãng phí trong sử dụng ngân sách và tài sản công, cũng như sự thiếu đồng bộ trong thể chế (tác động đến tính hệ thống và thống nhất), vẫn là rào cản lớn.

Tuy nhiên, bối cảnh Luật cán bộ, công chức năm 2025 mở ra nhiều cơ hội đột phá. Luật mới tập trung vào tinh gọn bộ máy, đồng thời thể chế hóa cơ chế khuyến khích "dám nghĩ, dám làm" thông qua việc miễn trách nhiệm kỷ luật đối với hành vi đổi mới vì lợi ích chung. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số được xác định là giải pháp then chốt để nâng cao tính minh bạch và hiệu quả công tác.

3.2. Hệ thống xử lý vi phạm nguyên tắc

Nghị định 172/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ 30/6/2025, là công cụ pháp lý quan trọng để đảm bảo tính nghiêm minh của 5 nguyên tắc công vụ. Sự thay đổi trong quy định kỷ luật thể hiện cam kết mạnh mẽ của Nhà nước trong việc thanh lọc và siết chặt kỷ cương hành chính. 

Nghị định mới đã bỏ các hình thức kỷ luật "Giáng chức" (đối với công chức lãnh đạo, quản lý) và "Hạ bậc lương" (đối với công chức không giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý). Việc loại bỏ này làm tăng tính nghiêm khắc của hệ thống xử lý, buộc CBCC phải đối diện trực tiếp với hình thức nặng hơn như "Cách chức" hoặc "Buộc thôi việc" nếu vi phạm nghiêm trọng. Mục tiêu là nâng cao chất lượng đội ngũ lãnh đạo, quản lý và đảm bảo tính hiệu quả trong công vụ.

Quy định chi tiết các tình tiết tăng nặng, bao gồm lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi, đối phó, quanh co, hoặc bao che cho người vi phạm. Đáng chú ý, hành vi đe dọa, trù dập người tố cáo bị liệt vào tình tiết tăng nặng, trực tiếp bảo vệ nguyên tắc Công khai, Minh bạch. Ngược lại, chủ động báo cáo vi phạm, tự giác nhận trách nhiệm và khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ [4], khuyến khích văn hóa trách nhiệm giải trình.

Nghị định 172/2025/NĐ-CP quy định thời hạn xử lý kỷ luật không quá 90 ngày (trường hợp phức tạp không quá 150 ngày). Việc này đảm bảo tính kịp thời và hiệu quả của công tác kỷ luật, tránh tình trạng kéo dài thời gian xử lý, làm giảm hiệu lực của pháp luật.

Điểm nổi bật nhất, liên quan trực tiếp đến việc thúc đẩy nguyên tắc hiệu quả, là việc miễn trách nhiệm kỷ luật đối với hành vi đổi mới, sáng tạo được cấp có thẩm quyền cho phép, thực hiện đúng chủ trương, có động cơ trong sáng, và không vụ lợi. Đây là một thay đổi triết lý quản trị công, thừa nhận rủi ro là yếu tố cần thiết để đạt được hiệu quả cao hơn, miễn là CBCC hành động vì lợi ích chung và tuân thủ các quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục.

Dưới đây là bảng khung xử lý kỷ luật theo Nghị định 172/2025/NĐ-CP: 

3.3. Giải pháp tổng thể nâng cao hiệu quả thi hành công vụ

Để thực hiện hiệu quả 5 nguyên tắc trong bối cảnh Luật cán bộ, công chức năm 2025, cần có các giải pháp đồng bộ:

• Nâng cao văn hóa pháp luật và đạo đức công vụ: Cần tăng cường giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật và tính liêm chính, rèn luyện kỹ năng giải quyết tình huống phức tạp và xây dựng đạo đức công vụ.
• Quản lý hiệu suất dựa trên kết quả đầu ra: Chuyển đổi từ quản lý dựa trên quy trình sang quản lý dựa trên hiệu suất. Thực hiện nghiêm túc quan điểm phân bổ ngân sách phải dựa trên kết quả đầu ra, đồng thời tăng cường chống lãng phí trong sử dụng tài sản công.
• Đổi mới phương thức làm việc và chuyển đổi số: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, thực hiện dịch vụ công trực tuyến [8]. Ứng dụng công nghệ không chỉ giúp rút ngắn thời gian giải quyết mà còn tăng cường tính công khai, minh bạch.
• Hoàn thiện cơ chế bảo vệ: Tăng cường cơ chế bảo vệ người thi hành công vụ và bảo vệ người tố cáo, nhằm khuyến khích sự trung thực và tính pháp chế trong nội bộ cơ quan nhà nước.

4. Giải đáp các câu hỏi thường gặp 

4.1. So sánh các nguyên tắc thi hành công vụ của Việt Nam có gì khác với các quốc gia phát triển khác?

Trả lời: Các nguyên tắc công vụ của Việt Nam (theo Luật 2025) có sự tương đồng với tiêu chuẩn quốc tế (như OECD) về tính pháp quyền, trách nhiệm giải trình và hiệu quả.

Tuy nhiên, có sự khác biệt về trọng tâm. Các mô hình quốc tế thường nhấn mạnh mạnh mẽ vào Liêm chính, Trách nhiệm giải trình, và đặc biệt là Cơ chế tố giác độc lập. Việt Nam, do đặc thù thể chế nhà nước đơn nhất, đặt trọng tâm mạnh mẽ hơn vào Thứ bậc hành chính và Tính hệ thống, thống nhất, thông suốt. Việc Luật cán bộ, công chức năm 2025 bổ sung cơ chế bảo vệ sáng tạo và thắt chặt kỷ luật đối với hành vi bao che/trù dập cho thấy Việt Nam đang nỗ lực tiếp cận các tiêu chuẩn quản trị công tiên tiến, đặc biệt là trong việc thúc đẩy liêm chính và hiệu suất. Dưới đây là bso sánh nguyên tắc công vụ Việt Nam (Luật 2025) và tiêu chuẩn quốc tế (OECD)