Cẩm nang đi lễ Phủ Quảng Cung (Phủ Nấp - Ý Yên): Nơi giáng sinh lần thứ nhất của Thánh Mẫu Liễu Hạnh

1. Phủ Quảng Cung ở đâu và tại sao gọi là Phủ Nấp?

Phủ Quảng Cung, một trong những trung tâm tín ngưỡng quan trọng nhất trong hệ thống thờ tự Mẫu Tam phủ tại Việt Nam, tọa lạc tại thôn Tiến Thắng, xã Yên Đồng, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định. Về mặt hành chính, địa danh này thuộc vùng hạ lưu sông Hồng, nằm ở phía Nam của huyện Ý Yên, nơi tiếp giáp với dòng sông Đáy và sông Sắt, tạo nên một vị thế phong thủy đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong lịch sử, vùng đất này vốn là thôn Vỉ Nhuế, tổng Vỉ Nhuế, phủ Nghĩa Hưng, trấn Sơn Nam, và đây chính là nơi ghi dấu lần giáng sinh thứ nhất của Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong "Tứ bất tử" của văn hóa dân gian Việt Nam.

Tên gọi "Phủ Nấp" mang đậm sắc thái văn hóa dân gian và gắn liền với lịch sử thăng trầm của làng quê Việt Nam. Theo lý giải của giới nghiên cứu và các thủ nhang tại di tích, "Nấp" là tên gọi dân dã của làng Quảng Nạp cổ xưa. Trong tâm thức của cư dân nông nghiệp, những tên gọi nôm na thường có sức sống bền bỉ hơn các tên chữ Hán-Việt trang trọng. Tuy nhiên, đằng sau cái tên dân dã ấy là một quá trình lịch sử phức tạp. Thời kỳ hợp tác xã, Phủ Nấp từng bị hạ giải toàn bộ kiến trúc để phục vụ các mục đích sản xuất, khu đất tâm linh khi đó bị đào thành ao cá và cắm biển "Ao cá Bác Hồ", khiến dấu tích của "Đệ nhất linh từ" có lúc tưởng chừng như chỉ còn trong ký ức của các bậc cao niên. Sự tồn tại của cái tên Phủ Nấp ngày nay không chỉ đơn thuần là chỉ địa danh, mà còn là minh chứng cho sức mạnh của tín ngưỡng dân gian đã vượt qua những biến động của lịch sử để hồi sinh mạnh mẽ.

Với vị thế là "Đệ nhất linh từ", Phủ Quảng Cung được coi là cái nôi của Đạo Mẫu Việt Nam. Mặc dù quần thể Phủ Dầy tại huyện Vụ Bản có quy mô lớn hơn và nổi tiếng hơn về mặt lễ hội, nhưng Phủ Quảng Cung lại giữ một vị trí căn bản về mặt thần tích. Đây là nơi Tiên Chúa giáng trần lần đầu tiên, thiết lập những giá trị đạo đức đầu tiên của một vị thánh mẫu trong hình hài một người con gái hiếu hạnh. Sự khiêm nhường về quy mô so với Phủ Dầy trong một thời gian dài có thể lý giải là do giá trị tâm linh và lịch sử của Phủ Quảng Cung mới được phát hiện và phục dựng một cách quy mô trong những thập kỷ gần đây, đặc biệt là sau khi di tích được cấp bằng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia vào năm 2013.

2. Huyền tích giáng sinh lần thứ nhất của Thánh Mẫu Liễu Hạnh

2.1. Phân tích căn cứ lịch sử và truyền thuyết về lần giáng sinh đầu tiên

Theo các tài liệu như "Quảng Cung linh từ phả ký" và các truyền thuyết lưu truyền tại địa phương, Thánh Mẫu Liễu Hạnh vốn là Đệ nhị tiên nương Quỳnh Hoa, con gái của Ngọc Hoàng Thượng đế. Sự tích kể rằng, trong một lần dâng rượu chúc thọ tại cung Diêu Trì, bà vô ý làm vỡ chén ngọc, do đó bị Ngọc Hoàng giáng xuống trần thế để tu hành và trả nợ trần gian. Lần giáng sinh đầu tiên này được xác định vào đêm mùng 6 tháng 3 năm Giáp Dần (1434), niên hiệu Thiệu Bình thứ nhất, đời vua Lê Thái Tông.

Bà đầu thai vào gia đình họ Phạm tại thôn Vỉ Nhuế. Phụ thân là Phạm Thái ông và phụ mẫu là Phạm Thái bà, những người vốn nổi tiếng hiền lành, tích đức nhưng tuổi già vẫn chưa có con. Sau khi Ngọc Hoàng báo mộng, Tiên Chúa đã đầu thai làm con gái nhà họ Phạm, được đặt tên là Phạm Thị Tiên Nga. Khác với những lần giáng sinh sau này mang nhiều tính chất cứu thế và hiển linh biến hóa, lần giáng sinh thứ nhất tại Phủ Quảng Cung khắc họa hình ảnh một vị thánh mẫu rất gần gũi với đạo đức Nho giáo và lý tưởng của người phụ nữ Việt Nam truyền thống. Bà lớn lên thông minh, xinh đẹp nhưng quyết tâm không lấy chồng, dành trọn cuộc đời để phụng dưỡng cha mẹ và thực hiện các công việc thiện nguyện.

Suốt 40 năm tại thế (1434 - 1473), Phạm Thị Tiên Nga đã để lại những di sản vật thể và phi vật thể vô cùng lớn lao cho vùng đất Yên Đồng. Sau khi cha mẹ qua đời vào năm 1464, bà đã dùng toàn bộ tâm lực và tài sản để giúp đỡ dân lành. Những đóng góp cụ thể của bà bao gồm việc đắp đê Đại Hà để ngăn lũ lụt, khơi ngòi dẫn nước tưới tiêu cho đồng ruộng ven sông, và đặc biệt là xây dựng 15 cây cầu đá để thuận tiện cho việc đi lại của nhân dân. Bên cạnh đó, bà còn sửa chữa nhiều ngôi chùa lớn như chùa Hương Sơn, chùa Long Sơn và chùa Thiên Thành tại Hà Nam, đồng thời khuyến khích việc học hành của trẻ nhỏ trong vùng. Ngày mùng 3 tháng 3 năm Quý Tỵ (1473), niên hiệu Hồng Đức thứ tư, bà hóa thân về trời tại chính mảnh đất Quảng Nạp.

2.2. Giá trị văn hóa của Phủ Quảng Cung trong hệ thống thờ tự

Phủ Quảng Cung không chỉ là một địa danh hành hương mà còn là một "bảo tàng" sống về lịch sử hình thành Đạo Mẫu. Sự hiện diện của pho tượng Thánh Mẫu bằng đồng được tạc năm 1770 là một trong những minh chứng quan trọng nhất về giá trị nghệ thuật và lịch sử của nơi này. Pho tượng này có những nét đặc biệt không thể tìm thấy ở các đền phủ khác: Thánh Mẫu được tạc với dáng ngồi thiền khoan thai trên tòa sen, gương mặt đoan trang, phúc hậu, mặc áo tứ thân và đội mũ, tạo nên một hình ảnh vừa thiêng liêng vừa bình dị, phản ánh sự hòa quyện giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa.

Trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ, Phủ Quảng Cung đóng vai trò là điểm xuất phát của hành trình "Tam sinh tam hóa" của Mẫu Liễu Hạnh. Nếu Phủ Dầy (Vụ Bản) là nơi Mẫu giáng sinh lần thứ hai với những huyền tích về tình duyên và sự hiển linh mạnh mẽ, hay đền Phố Cát (Thanh Hóa) là nơi ghi dấu lần giáng sinh thứ ba, thì Phủ Quảng Cung lại là nơi xác lập căn cốt "hiếu - trinh" và lòng nhân ái cứu đời của vị thần chủ Đạo Mẫu. Điều này giải thích tại sao di tích này lại được UNESCO và các nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá cao, coi đây là một trong những mắt xích quan trọng nhất để hiểu về bản chất của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

3. Hướng dẫn sắm lễ và quy trình đi lễ tại Phủ Quảng Cung

3.1. Sắm lễ như thế nào cho đúng phép tắc?

Việc chuẩn bị lễ vật khi về với Phủ Quảng Cung cần dựa trên nguyên tắc "Chứng tâm không chứng lễ". Tuy nhiên, để thể hiện sự thành kính và tuân thủ đúng nghi thức truyền thống của tín ngưỡng thờ Mẫu, người hành hương cần phân biệt rõ các loại lễ vật dành cho từng ban thờ khác nhau. Lễ vật cơ bản nhất luôn là lễ chay, bao gồm hương, hoa tươi (thường là hoa cúc hoặc hoa hồng), quả chín, oản, xôi và chè. Lễ chay được dâng tại các ban thờ Phật (nếu có trong khuôn viên) và đặc biệt là ban Tam Tòa Thánh Mẫu để cầu nguyện bình an, sức khỏe.

Đối với các ban thờ Thánh, ban Đức Ông hoặc ban Hội đồng các quan, người lễ có thể sắm thêm lễ mặn. Lễ mặn truyền thống thường gồm gà luộc, giò, chả hoặc thịt lợn chín. Một lưu ý quan trọng là tuyệt đối không dâng lễ mặn tại các ban thờ Phật. Ngoài ra, còn có các loại lễ vật đặc thù như Lễ Sơn Trang dành cho ban thờ các vị Chúa Sơn Trang, thường bao gồm đặc sản vùng núi rừng như cua, ốc, chanh, ớt, hoặc hoa quả rừng. Đối với khu vực hạ ban, nơi thờ Quan Ngũ Hổ và các vị Thanh Xà, Bạch Xà, lễ vật thường là lễ đồ sống gồm trứng sống, muối, gạo và thịt sống.

3.2. Thứ tự các ban thờ và quy trình hành lễ

Quy trình hành lễ tại Phủ Quảng Cung tuân theo trình tự từ ngoài vào trong, từ ban chính sang ban phụ để thể hiện sự tôn trọng đối với cấu trúc phân cấp trong thế giới tâm linh.

• Ban Đức Ông (Tiền đường): Đây là nơi đầu tiên khách thập phương nên dừng chân để thắp hương và trình cáo, xin phép được vào lễ trong phủ chính.
• Phủ Chính (Cung Tam Tòa): Đây là không gian linh thiêng nhất, nơi đặt pho tượng đồng của Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Cấu trúc phủ chính thường chia làm 3 lớp: lớp ngoài thờ Tứ phủ vạn linh và Hội đồng các quan; lớp thứ hai là cung Tam tòa với các ngai thờ uy nghiêm; và Hậu cung (Cung cấm) là nơi thâm nghiêm nhất đặt tượng Tam Tòa Thánh Mẫu.
• Các ban phụ và điện thờ khác: Sau khi lễ tại phủ chính, người đi lễ di chuyển sang Điện Sơn Trang để xin lộc về tài chính, sau đó đến Lầu Cô, Lầu Cậu để cầu duyên hoặc lộc tài nhỏ.
• Nhà thờ Tổ (nhà Hậu): Cuối cùng, khách hành hương nên đến lễ tại nhà thờ Tổ để tri ân các vị thủ nhang và những người có công gây dựng, bảo tồn di tích qua các thời kỳ.

Trong quá trình hành lễ, sau khi đặt lễ và thắp hương, người lễ cần thực hiện khấn vái thành tâm. Khi hương đã tàn khoảng hai phần ba, khách có thể xin phép hóa sớ và hạ lễ. Lưu ý rằng các vật dụng như gương, lược tại ban Cô, ban Cậu thường được để lại trên ban thờ như một hình thức tiến cúng lâu dài.

3.3. Bài văn khấn chuẩn khi hành hương về nơi Mẫu giáng

Việc sử dụng văn khấn nôm truyền thống giúp tạo ra sự kết nối tâm linh chân thành giữa người đi lễ và các bậc thần thánh. Bài văn khấn tại Phủ Quảng Cung cần nhấn mạnh vào danh hiệu của Thánh Mẫu trong lần giáng sinh đầu tiên.

"Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần) Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật. Con kính lạy Đức Hiệu Thiên chí tôn kim quyết Ngọc Hoàng Huyền cung cao Thượng đế. Con kính lạy Thánh mẫu Liễu Hạnh, Chế thắng Hoà Diệu, Đại vương 'Tối linh chí linh'! Mẫu Đệ nhất thiên tiên Phạm Thị Tiên Nga!. Con kính lạy Tam Tòa Thánh Mẫu, Tứ phủ Công Đồng, Tứ phủ Vạn linh, Hội đồng các quan, Bát bộ Sơn trang, Thập nhị quan Hoàng, Thập nhị chầu cô, Thập nhị quan cậu. Con kính lạy ngũ dinh thần tướng, ngũ hổ thần quan, Thanh xà Bạch xà linh xà tướng quân. Tín chủ con là:... Ngụ tại:... Hôm nay là ngày... tháng... năm... chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa lễ vật, trình cáo trước án. Nhờ ơn đức của Mẫu giáng sinh tại Vỉ Nhuế, cứu giúp dân lành, đắp đê xây cầu, chúng con nay về đây xin dâng nén tâm hương, cúi xin Mẫu và chư vị thần linh chứng giám lòng thành. Cầu mong Mẫu phù hộ độ trì cho gia đình sức khỏe dồi dào, gia đạo bình an, công việc hanh thông, sở cầu như ý, sở nguyện tòng tâm. Chúng con người phàm trần tục lầm lỗi còn nhiều, xin Mẫu đại xá, nguyện tu tâm dưỡng tính, làm điều lành tránh điều dữ. Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)".

4. Quy định pháp luật về hoạt động tín ngưỡng và bảo tồn di tích

4.1. Phủ Quảng Cung dưới góc độ Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia

Phủ Quảng Cung không chỉ là một cơ sở tín ngưỡng đơn thuần mà còn là một tài sản quốc gia được bảo vệ bởi pháp luật. Việc được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia vào năm 2013 và được Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam trao bằng bảo trợ di sản vào năm 2011 đã đặt di tích này vào một hành lang pháp lý đặc biệt. Điều này có nghĩa là mọi hoạt động sửa chữa, tôn tạo tại phủ đều phải được sự đồng ý của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhằm đảm bảo giữ nguyên vẹn giá trị kiến trúc gỗ và các cổ vật quý hiếm như pho tượng đồng 1770.

Sự quản lý nhà nước đối với di tích này đảm bảo rằng các hoạt động thực hành tín ngưỡng không bị sai lệch. Theo các quy định hiện hành, các cơ sở di tích quốc gia phải thực hiện công tác kiểm kê định kỳ các đồ tế tự, cổ vật và có phương án bảo vệ nghiêm ngặt đối với các tài liệu như bia đá, sắc phong và các bản khắc gỗ 64 quẻ thẻ đang được lưu giữ tại đây.

4.2. Quyền và nghĩa vụ của người tham gia lễ hội theo Nghị định 110/2018/NĐ-CP

Nghị định 110/2018/NĐ-CP là hành lang pháp lý quan trọng nhất điều chỉnh hoạt động quản lý và tổ chức lễ hội tại Việt Nam. Đối với khách hành hương và các cá nhân tổ chức hoạt động tại Phủ Quảng Cung, nghị định này quy định rõ:

• Nghĩa vụ của người tham gia: Phải mặc trang phục lịch sự, phù hợp với thuần phong mỹ tục; không thực hiện các hành vi mê tín dị đoan như bói toán, xóc thẻ trái phép; không được có hành vi xâm hại đến cảnh quan và kiến trúc di tích.
• Quyền lợi: Người tham gia lễ hội có quyền được hưởng thụ các giá trị văn hóa, được bảo vệ an toàn về tính mạng và tài sản trong quá trình tham gia các hoạt động lễ hội.
• Nghiêm cấm: Nghị định nghiêm cấm việc lợi dụng lễ hội để trục lợi, ép buộc cá nhân đóng góp tiền công đức hoặc tổ chức các hoạt động gây mất an ninh trật tự.

4.3. Quản lý tiền công đức và nếp sống văn minh

Vấn đề quản lý tiền công đức tại Phủ Quảng Cung được thực hiện theo Thông tư 04/2023/TT-BTC của Bộ Tài chính, hướng dẫn về việc thu, chi tài chính cho công tác tổ chức lễ hội và tiền công đức cho di tích. Các điểm cốt lõi bao gồm:

• Tính minh bạch: Ban quản lý di tích có trách nhiệm mở sổ sách kế toán, ghi chép đầy đủ các khoản tiền công đức, tài trợ nhận được qua hòm công đức hoặc chuyển khoản.
• Sử dụng tiền công đức: Số tiền thu được sau khi trừ các chi phí quản lý (mức chi trả thường được quy định khoảng 30% cho đơn vị quản lý di tích kiêm nhiệm) sẽ được dùng để bảo vệ, phát huy giá trị di tích và tổ chức các hoạt động lễ hội định kỳ.
• Lắp đặt thiết bị giám sát: Các cơ sở di tích hiện nay được yêu cầu lắp đặt camera tại các điểm tiếp nhận và kiểm đếm tiền công đức để đảm bảo sự công khai, minh bạch và tránh thất thoát.
• Hạn chế tiền lẻ trên ban thờ: Nhà nước khuyến khích du khách đặt tiền đúng nơi quy định (hòm công đức) thay vì đặt tiền lẻ trên các tượng Phật, ban thờ, gây mất mỹ quan và ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm của nơi thờ tự.

Việc tuân thủ các thủ tục này không chỉ đảm bảo tính pháp lý mà còn giúp lễ hội diễn ra một cách chuyên nghiệp, an toàn, góp phần nâng cao hình ảnh của Phủ Quảng Cung - nơi Thánh Mẫu giáng sinh lần đầu tiên, trong lòng du khách và bạn bè quốc tế.