Mục lục bài viết

Trong kỷ nguyên số, khi cuộc sống hàng ngày ngày càng phụ thuộc vào Internet và các dịch vụ trực tuyến, tội phạm lừa đảo trực tuyến đã bùng nổ, trở thành một vấn nạn toàn cầu và tại Việt Nam. Theo các báo cáo khảo sát an ninh mạng năm 2024, tình hình lừa đảo trên không gian mạng ở Việt Nam đã đạt đến mức báo động. Thiệt hại ước tính do lừa đảo trực tuyến gây ra trong năm 2024 lên đến con số 18.900 tỷ đồng. Tội phạm lừa đảo trực tuyến đã có sự dịch chuyển đáng kể, không còn chỉ giới hạn ở các chiêu trò đơn giản mà đã phát triển thành các kịch bản tinh vi, có tổ chức chặt chẽ hơn bao giờ hết. Các đối tượng lừa đảo đang tích cực lợi dụng các công nghệ cao để tăng tính thuyết phục và quy mô của các vụ lừa đảo. Bài viết dưới đây sẽ chỉ ra 7 hình thức lừa đảo phổ biến để giúp người xem có thêm hiểu biết cũng như cách phòng tránh để bảo vệ bản thân mình khỏi những kẻ xấu.

1. Bối cảnh và tình hình tổng quan

Dữ liệu từ Ban Công nghệ, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cho thấy, cứ 220 người dùng điện thoại thông minh thì có 1 người trở thành nạn nhân của lừa đảo. Mức độ thiệt hại không chỉ nằm ở khía cạnh tài chính. Bài viết cũng nhấn mạnh tình trạng lộ dữ liệu cá nhân vẫn ở mức đáng lo ngại. Mặc dù số lượng nạn nhân rất lớn, nhưng tỷ lệ người trình báo với cơ quan chức năng lại khá thấp, chỉ chiếm 45,69% trong số những người được khảo sát. Đây là một yếu tố làm cho công tác điều tra và truy vết tội phạm gặp nhiều khó khăn.

Tội phạm lừa đảo trực tuyến đã có sự dịch chuyển đáng kể, không còn chỉ giới hạn ở các chiêu trò đơn giản mà đã phát triển thành các kịch bản tinh vi, có tổ chức chặt chẽ hơn bao giờ hết. Các đối tượng lừa đảo đang tích cực lợi dụng các công nghệ cao để tăng tính thuyết phục và quy mô của các vụ lừa đảo. Điển hình là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Deepfake để tạo ra các video và giọng nói giả mạo, mạo danh người thân hoặc các cá nhân có uy tín để thực hiện hành vi lừa đảo. Ngoài ra, việc sử dụng chatbot và các phần mềm chuyên dụng trên máy tính cũng giúp chúng tiếp cận và tương tác với một lượng lớn nạn nhân cùng lúc.   

2. 7 chiêu trò lừa đảo phổ biến 

Các chiêu trò lừa đảo trực tuyến đã phát triển thành những kịch bản phức tạp, được dàn dựng công phu nhằm đánh vào tâm lý và sự thiếu hiểu biết của nạn nhân. Dưới đây là phân tích chi tiết về một số hình thức lừa đảo phổ biến nhất.

2.1. Lừa đảo "thu hồi vốn treo": Đánh vào tâm lý hoang mang, tuyệt vọng

Đây là một chiêu trò đặc biệt tinh vi, nhắm vào những người đã từng là nạn nhân của các vụ lừa đảo trước đó. Kẻ lừa đảo giả mạo các cơ quan có thẩm quyền như công an, luật sư, hoặc thậm chí là Bộ Tài chính để tạo ra một "kịch bản giải cứu" giả. Chúng lợi dụng tâm lý muốn gỡ lại tiền đã mất của nạn nhân, đưa ra lời hứa hẹn sẽ xử lý hồ sơ và thu hồi lại số vốn bị "treo".  

Thủ đoạn này thường được dàn dựng rất chặt chẽ, với nhiều đối tượng đóng vai khác nhau để tăng tính chân thực. Chúng gửi các tài liệu, giấy tờ giả mạo có logo của cơ quan nhà nước để tạo áp lực và sự hoang mang, khiến nạn nhân tin rằng họ có thể liên quan đến các tội danh nghiêm trọng như rửa tiền nếu không hợp tác. Cuối cùng, chúng yêu cầu nạn nhân chuyển một khoản phí dịch vụ để "hoàn tất hồ sơ", và sau khi nhận được tiền, chúng sẽ chiếm đoạt nốt số tiền cuối cùng này và biến mất. 

2.2. Lừa đảo đầu tư lợi nhuận "khủng": Bẫy đa cấp và lòng tham

Hình thức lừa đảo này đánh thẳng vào lòng tham và ảo tưởng làm giàu nhanh chóng của con người. Kẻ lừa đảo dụ dỗ người dùng tham gia các sàn đầu tư "ma" với cam kết lợi nhuận cao bất thường, sử dụng các mô hình Ponzi hoặc Pyramid Scheme. Chúng tạo ra các ứng dụng đầu tư giả mạo và các nhóm kín trên mạng xã hội để lôi kéo, tạo niềm tin ban đầu bằng cách cho nạn nhân thắng cược những khoản nhỏ. Khi nạn nhân đã nạp một số tiền lớn, chúng sẽ khóa tài khoản hoặc đánh sập sàn, chiếm đoạt toàn bộ tài sản.  

Các chiêu trò này còn bao gồm lừa đảo tiền mã hóa và DeFi giả mạo, các dự án tiền "rác" không có giá trị thực. Kẻ lừa đảo sẽ thực hiện hành vi "rug pull" (rút toàn bộ tiền của nhà đầu tư và bỏ trốn) sau khi huy động được một lượng vốn lớn. Ngoài ra, các hình thức lừa đảo Forex, Binary Options (BO) không có giấy phép cũng được sử dụng để thao túng thị trường và chiếm đoạt tiền của nhà đầu tư. 

2.3. Lừa đảo mạo danh cơ sở giáo dục: Tấn công vào sự tin tưởng và lòng cha mẹ

Chiêu trò này khai thác sự tin tưởng của phụ huynh vào các cơ sở giáo dục. Kẻ lừa đảo giả danh nhân viên trường học, trung tâm ngoại ngữ để thông báo về các chương trình trúng thưởng học bổng, hoàn tiền học phí. Điểm đặc biệt nguy hiểm là chúng thường nắm rõ thông tin cá nhân của học sinh/phụ huynh, bao gồm họ tên, lớp học, trường học, khiến nạn nhân hoàn toàn mất cảnh giác và tin tưởng vào tính xác thực của thông báo. 

Sau đó, chúng sẽ yêu cầu phụ huynh hoặc học sinh truy cập vào các đường link lừa đảo hoặc cài đặt ứng dụng độc hại (thường có đuôi .apk dành cho hệ điều hành Android do tính bảo mật thấp hơn iOS) để khai báo thông tin hoặc nhận tiền. Mục tiêu cuối cùng là chiếm đoạt thông tin cá nhân và tài khoản ngân hàng của nạn nhân.  

2.4. Lừa đảo qua điện thoại và tin nhắn giả danh dịch vụ công ích: Mánh khóe giành quyền kiểm soát

Hình thức lừa đảo này tạo ra cảm giác cấp bách và lo sợ mất dịch vụ. Kẻ lừa đảo mạo danh nhân viên điện lực, viễn thông để thông báo nợ cước hoặc đe dọa ngừng cung cấp dịch vụ nếu không thanh toán ngay lập tức. Chúng dẫn dụ người dùng cài đặt một ứng dụng giả mạo, thực chất là một phần mềm độc hại có khả năng chiếm quyền điều khiển điện thoại.  

Khi đã chiếm được quyền kiểm soát thiết bị, chúng có thể truy cập vào các ứng dụng ngân hàng, đánh cắp thông tin đăng nhập, mã OTP và thực hiện các giao dịch chiếm đoạt tiền mà nạn nhân không hề hay biết.  

2.5. Lừa đảo chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội: Lợi dụng niềm tin người thân

Thủ đoạn này tận dụng niềm tin tuyệt đối giữa bạn bè và người thân trên các nền tảng mạng xã hội. Kẻ lừa đảo sử dụng các chiêu trò tinh vi để chiếm đoạt tài khoản Facebook, Zalo của nạn nhân. Sau đó, chúng nghiên cứu cách thức nói chuyện của chủ tài khoản với bạn bè và người thân để gửi các tin nhắn, bịa ra các câu chuyện khẩn cấp để vay mượn hoặc nhờ chuyển khoản hộ.  

Điểm đặc biệt tinh vi của thủ đoạn này là kẻ lừa đảo có thể sử dụng căn cước công dân giả để đăng ký một tài khoản ngân hàng online trùng tên với chủ tài khoản mạng xã hội bị đánh cắp, khiến người nhận tiền lầm tưởng rằng họ đang chuyển tiền cho người quen của mình.  

2.6. Lừa đảo "Việc nhẹ lương cao": Khai thác hhu cầu tìm kiếm thu nhập

Chiêu trò này nhắm vào sinh viên, người lao động thất nghiệp hoặc những người muốn kiếm thêm thu nhập một cách dễ dàng. Kẻ lừa đảo đăng quảng cáo tuyển cộng tác viên làm các công việc online đơn giản như xem video, đánh giá sản phẩm với mức lương hấp dẫn. Ban đầu, chúng có thể cho nạn nhân hưởng một số tiền hoa hồng nhỏ để tạo lòng tin. Sau đó, chúng yêu cầu nạn nhân nạp tiền để thực hiện các nhiệm vụ có giá trị cao hơn, và khi đã chiếm đoạt được số tiền lớn, chúng sẽ chặn mọi liên lạc. Thủ đoạn này khai thác tâm lý muốn kiếm tiền nhanh chóng, dễ dàng mà không cần nhiều kỹ năng hay kinh nghiệm của nạn nhân.  

2.7. Lừa đảo Tình cảm và nhận quà từ nước ngoài: Bẫy sắc đẹp và lòng cả tin

Đây là một hình thức lừa đảo tinh vi dựa trên việc thao túng cảm xúc. Kẻ lừa đảo kết bạn qua mạng xã hội, làm quen và xây dựng một mối quan hệ tình cảm thân thiết với nạn nhân trong một thời gian dài để chiếm được lòng tin. Chúng thường giả danh là người nước ngoài thành đạt (như quân nhân, bác sĩ, doanh nhân) đang làm việc ở xa, khiến việc gặp mặt trực tiếp trở nên khó khăn. 

Sau khi đã tạo được một mối quan hệ đủ vững chắc, chúng sẽ thông báo gửi các món quà có giá trị lớn từ nước ngoài. Sau đó, một đồng bọn khác sẽ mạo danh nhân viên hải quan hoặc công ty vận chuyển, liên hệ với nạn nhân để yêu cầu nộp các khoản phí vận chuyển, thuế hải quan hoặc phí phạt bất hợp pháp. Khi nạn nhân chuyển tiền, kẻ lừa đảo sẽ lập tức cắt đứt mọi liên lạc.   

3. Chiến lược phòng vệ toàn diện

3.1. Các quy tắc để tự bảo vệ

Để tự bảo vệ bản thân và tài sản trên không gian mạng, việc nâng cao nhận thức và tuân thủ các nguyên tắc an toàn cơ bản là vô cùng quan trọng. Một số quy tắc cốt lõi cần được ghi nhớ bao gồm:  

  • Không cung cấp thông tin cá nhân và tài khoản ngân hàng: Cần nhận thức rõ rằng các tổ chức chính thống như ngân hàng, cơ quan công an hoặc cơ quan thuế không bao giờ yêu cầu người dân cung cấp mật khẩu, mã OTP hoặc các thông tin bảo mật qua điện thoại, tin nhắn hay đường link.  
  • Không bấm vào các đường link lạ hay cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc: Chỉ một cú nhấp chuột hoặc một thao tác cài đặt có thể dẫn đến việc thiết bị bị chiếm quyền điều khiển, bị nhiễm mã độc hoặc bị đánh cắp toàn bộ thông tin. Việc tải ứng dụng chỉ nên thực hiện từ các kho ứng dụng chính thống như App Store và Google Play.  
  • Không vội vàng chuyển tiền khi chưa xác minh kỹ: Trước bất kỳ yêu cầu chuyển tiền nào, đặc biệt là từ người lạ hoặc qua các tin nhắn, cuộc gọi có dấu hiệu bất thường, cần giữ bình tĩnh và xác minh lại thông tin bằng cách liên hệ trực tiếp qua kênh chính thống hoặc gọi điện trực tiếp cho người thân liên quan.  

3.2. Vai trò công nghệ trong phòng chống lừa đảo

Bên cạnh việc nâng cao nhận thức cá nhân, việc sử dụng các công cụ công nghệ hỗ trợ cũng là một giải pháp hữu hiệu. Phần mềm nTrust, do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia phát triển, là một ví dụ điển hình. Đây là một ứng dụng miễn phí, hoạt động dựa trên cơ sở dữ liệu cộng đồng, giúp người dùng chủ động phòng chống lừa đảo. Các tính năng chính của nTrust bao gồm:  

  • Kiểm tra dữ liệu theo cộng đồng: Người dùng có thể kiểm tra số điện thoại, số tài khoản, địa chỉ trang web (link) hoặc mã QR nghi ngờ. Dữ liệu được thu thập và xác minh từ cộng đồng người dùng, kết hợp với các nguồn dữ liệu từ Bộ Công an và các tổ chức an ninh mạng, giúp cảnh báo kịp thời về các mối đe dọa.  
  • Chặn cuộc gọi lừa đảo: Phần mềm có khả năng nhận diện và chặn các cuộc gọi đến từ những số điện thoại lừa đảo đã được ghi nhận trong cơ sở dữ liệu.  
  • Quét mã độc: Ứng dụng cũng hỗ trợ rà soát, quét các phần mềm trên điện thoại để phát hiện các ứng dụng giả mạo hoặc có chứa mã độc.

4. Kết luận

Tình hình lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam đang diễn biến ngày càng phức tạp và khó lường, gây ra những thiệt hại nặng nề cả về tài chính lẫn an ninh thông tin. Sự phát triển của các công nghệ mới như AI và Deepfake đã giúp tội phạm tạo ra những kịch bản tinh vi hơn, trong khi việc khai thác tâm lý con người đã trở thành một yếu tố then chốt quyết định sự thành bại của một vụ lừa đảo. Việc xây dựng một không gian mạng an toàn đòi hỏi nỗ lực không ngừng từ cả nhà nước, doanh nghiệp và mỗi cá nhân. Chỉ khi cùng nhau nâng cao cảnh giác và chia sẻ kiến thức, chúng ta mới có thể bảo vệ bản thân và cộng đồng khỏi những rủi ro đang ngày càng gia tăng trên không gian số.

Mọi thắc mắc về pháp lý quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!