1. Cây bạch chỉ là gì?
Bạch chỉ, còn được gọi là Radix Angelicae dahurica, thuộc họ Hoa tán (Apiaceaea) trong ngôn ngữ khoa học. Ngoài tên gọi này, nó còn được biết đến với nhiều tên khác như hương bạch chỉ, phong hương, hàng bạch chỉ, an bạch chỉ, bách chiểu, đỗ nhược, và nhiều tên khác.
Đây là một loài cây thảo, có thân thảo mà không phân nhánh, thường sống lâu năm và có chiều cao khoảng từ 1 đến 1,5 mét. Thân cây có màu tím hồng hoặc xanh lục với tông màu tía, đường kính khoảng 2-3 cm, và phần thân dưới thường mịn nhẵn, trong khi phần trên gần cụm hoa thường có lớp lông tơ ngắn.
Lá của cây to, hình bẹ rộng, cuống dài từ 4 đến 20 cm và bám sát vào thân. Phiến lá có hình dạng lông chim, màu xanh, thường chia thành 2-3 lần. Mép lá có hình răng cưa ở hai bên, và phía trên được phủ bởi lớp lông tơ mềm, trong khi hai mặt lá còn lại thường không có lông. Thùy lá thường có hình trứng, dài từ 2 đến 6 cm và rộng từ 1 đến 3 cm.
Hoa của cây có màu trắng, có 5 cánh cong lên ở đầu. Chúng mọc thành cụm hoa tán kép ở đầu cành hoặc kẽ lá, với cuống chung dài từ 4 đến 8 cm và cuống tán dài 1 cm. Quả của cây có hình bầu dục hơi dẹt, chiều dài khoảng 6 mm. Cả thân, lá và rễ của cây đều chứa tinh dầu thơm. Bạch chỉ thường ra hoa vào khoảng tháng 5 đến tháng 7 và có quả vào tháng 8-9 hàng năm.
Bạch chỉ phân bố chủ yếu ở vùng bắc ôn đới ấm và yêu thích ánh sáng và độ ẩm. Trong việc trồng ở Việt Nam, thường phải chọn thời vụ gieo trồng vào mùa Đông-Xuân khi nhiệt độ chưa cao. Cây này thường được trồng tập trung ở các tỉnh như Lào Cai, Vĩnh Phúc, Hưng Yên, và nhiều nơi khác.
Bộ phận chủ yếu được sử dụng trong y học từ bạch chỉ là rễ củ của cây. Rễ này thường có hình dạng chùy, thẳng hoặc cong, với chiều dài từ 10 đến 20 cm và đường kính lớn nhất khoảng 3 cm. Bề ngoài của rễ có màu vàng nhạt và nhiều nếp gấp dọc, cùng với nhiều lỗ vỏ lồi tạo thành các vết sần ngang. Mặt cắt ngang của rễ thường có màu trắng hoặc trắng ngà, có cấu trúc cứng, và nhiều bột. Rễ củ có mùi thơm đặc trưng và vị cay hơi đắng.
Khi được sử dụng làm thuốc, rễ thường được thu hoạch trong thời tiết khô ráo, đảm bảo không gây hại cho vỏ hoặc làm gãy rễ. Rễ sau khi rửa sạch được phơi hoặc sấy khô, thường cần xông lò một lần nữa. Dược liệu sau khi chế biến thường có dạng phiến dày hơi tròn, mặt ngoài màu nâu xám hoặc vàng.
Thành phần hóa học chính của rễ củ bạch chỉ chứa các dẫn chất coumarin, với scopoletin là một coumarin đơn giản, và các coumarin thuộc nhóm 6,7-furanocoumarin khác như bergapten, imperatorin, isoimperatorin, oxypeucedanin, neobyak angelicol, xanthotoxin, byak-angelicin, cùng với tinh dầu, B-sitosterol, acid béo, và các dẫn chất polyacetylen khác.
Hình minh họa (nguồn sưu tầm)
2. Cây bạch chỉ có tác dụng gì đối với sức khoẻ?
Tác dụng theo Đông y:
Bạch chỉ trong Đông y được coi là một loại thuốc có tính ấm và vị cay. Do đó, trong truyền thống Đông y, nó thường được sử dụng để hạ sốt và giảm đau. Bạch chỉ được áp dụng trong các trường hợp điều trị cảm cúm, sốt xuất huyết, đau đầu, đau răng, và đau bụng kinh. Ngoài ra, nó còn được dùng để chữa trị các bệnh như đau khớp xương, viêm tuyến vú, mụn nhọt mưng mủ, và vết thương do va đập.
Tác dụng theo y học hiện đại:
- Tác dụng kháng khuẩn: Nghiên cứu trên môi trường nuôi cấy vi khuẩn đã chứng minh rằng nước sắc và cao chiết từ bạch chỉ có khả năng ức chế sự phát triển của nhiều loại vi khuẩn như phế cầu khuẩn, liên cầu khuẩn tán huyết, tụ cầu vàng, trực khuẩn subtilis, trực khuẩn lỵ Shigella shiga, tràng cầu khuẩn, phẩy khuẩn tả và trực khuẩn thương hàn.
- Tác dụng hạ sốt và giảm đau: Trong nghiên cứu trên thỏ, nước sắc bạch chỉ đã cho thấy khả năng hạ sốt mạnh mẽ khi thỏ bị sốt do tiêm pepton. Cũng đã thấy rằng bạch chỉ có tác dụng giảm đau đáng kể trong mô hình thử nghiệm gây quặn đau bằng cách tiêm acid acitic 0.6%.
- Tác dụng chống viêm: Trong một mô hình gây phù chân chuột cống trắng bằng kaotin, bạch chỉ đã được kiểm tra và cho thấy có tác dụng chống viêm. Coumarin, một thành phần chính trong bạch chỉ, cũng đã được chứng minh có tác dụng chống viêm trong các trường hợp viêm khớp thực nghiệm do albumin hoặc formaldehyd gây ra.
- Tác dụng kích thích trung khu thần kinh: Chất angelicotoxin, được chiết xuất từ bạch chỉ, ở liều thấp có tác dụng kích thích các trung khu vận mạch như hô hấp, thần kinh phế vị và tủy sống, gây tăng huyết áp và làm chậm nhịp tim, và thúc đẩy hô hấp sâu. Tuy nhiên, ở liều cao, nó có thể gây co giật và cuối cùng là liệt toàn thân.
3. Một số bài thuốc sử dụng bạch chỉ
Dưới đây là một số công thức thuốc mà sử dụng bạch chỉ trong việc điều trị các bệnh lý, bạn có thể tham khảo:
(1) Bài thuốc chữa đau răng:
Lấy 4g bột bạch chỉ và 2g bột xích đan, sau đó trộn chúng kỹ với mật ong nguyên chất. Tiếp theo, tạo thành các viên thuốc và đặt chúng trong hủy thủy tinh. Khi bạn bị đau răng, mỗi ngày bạn có thể lấy một viên thuốc và đặt nó vào vị trí kẽ răng đang đau.
(2) Bài thuốc chữa đau đầu và đau mắt:
Nghiền xuyên ô tươi (4g) và bạch chỉ (16g) thành bột. Hãm một ít bột này với nước nóng giống như pha trà, sau đó uống nước này để giảm đau đầu và đau mắt.
(3) Bài thuốc chữa đau nửa đầu:
Sử dụng bạch chỉ kết hợp với tế tân, nhũ hương, thạch cao và một loại dược khác, tất cả đều được tán nhuyễn thành dạng bột với lượng bằng nhau. Khi bạn bị đau nửa đầu ở phía bên phải, thì hít một ít bột này vào lỗ mũi bên trái và ngược lại.
(4) Bài thuốc chữa cảm cúm:
Chuẩn bị 40g cây bạch chỉ, 20g cam thảo, 3 củ hành, 1 quả táo và 3 lát gừng tươi. Sau đó, hãm tất cả các thành phần này trong 2 chén nước để tạo ra một nước sắc. Uống nước này để kích thích ra mồ hôi và giúp giảm triệu chứng cảm cúm.
Nhớ rằng việc sử dụng các loại thuốc phải tuân thủ theo hướng dẫn cụ thể và tư vấn của bác sĩ hoặc người chuyên gia y tế.
4. Cách điều chế, bảo quản củ bạch chỉ
Dưới đây là các phương pháp khác nhau để xử lý và bảo quản cây bạch chỉ:
Phương pháp 1: Đặt bạch chỉ vào một lọ chứa vôi, sau đó đậy nắp lại. Để lọ này trong điều kiện này trong vòng 7 ngày, sau đó vớt ra và phơi hoặc để nắng khô. Cuối cùng, dùng một chiếc dao để loại bỏ lớp vỏ mỏng bên ngoài của cây.
Phương pháp 2: Bạch chỉ được gọt vỏ và sau đó thái nhỏ. Sau đó, kết hợp nó với đồ với hoàng tinh theo tỷ lệ 1:1 và phơi khô bạch chỉ.
Phương pháp 3: Rửa sạch rễ bạch chỉ và sau đó xông nó hai lần với lưu huỳnh. Thời gian cần cho mỗi lần xông là một ngày một đêm, cho đến khi rễ cây trở nên mềm mại. Khi độ ẩm của nó xuống dưới 13%, bạn có thể đem cây đi phơi khô để thu được dược liệu.
Để bảo quản cây bạch chỉ, hãy đặt nó trong một hộp kín, ở nơi khô ráo. Tránh hoàn toàn để nó tiếp xúc với độ ẩm cao, nhiệt đới, hoặc ánh nắng mặt trời trực tiếp.
Cây bạch chỉ là một loại cây dân gian thường được sử dụng làm thuốc trong nhiều phương pháp Y Học Cổ Truyền khác nhau. Tuy nhiên, để đảm bảo hiệu quả và tránh các tác dụng phụ không mong muốn, người sử dụng nên tham khảo ý kiến của bác sĩ, dược sĩ hoặc lương y có kinh nghiệm trong lĩnh vực này.
5. Một số lưu ý khi sử dụng bạch chỉ
Khi sử dụng cây bạch chỉ làm dược liệu, quý vị cần lưu ý những vấn đề sau đây:
- Hãy tìm mua dược liệu từ các nguồn uy tín và đáng tin cậy để đảm bảo chất lượng.
- Không nên lạm dụng cây bạch chỉ. Hãy luôn tuân thủ đúng liều lượng đã được bác sĩ kê đơn.
- Bảo quản dược liệu bằng cách đặt nó trong hộp kín nắp và để ở nơi khô ráo. Tránh ánh nắng trực tiếp và không nên để nó ở nơi có nhiệt độ cao hoặc độ ẩm.
- Không nên sử dụng cây bạch chỉ khi có mụn nhọt, tự nặn mụn hoặc vết thương trên da. Đối với các trường hợp có triệu chứng như say nắng, nhức đầu, hoặc chóng mặt, cũng không nên sử dụng cây bạch chỉ.
- Hạn chế tiếp xúc da với ánh sáng mặt trời khi sử dụng bạch chỉ, vì các thành phần trong nó có thể gây kích ứng da, viêm nhiễm, hoặc tăng nguy cơ mắc ung thư da.
- Tránh sử dụng cây bạch chỉ đối với những người có bệnh tâm thần phân liệt, bốc hỏa, sốt xuất huyết hoặc có dị ứng với các thành phần có trong cây bạch chỉ.
- Đối với những đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, những người đang sử dụng thuốc kê đơn từ bác sĩ, hoặc đang dùng bất kỳ loại thuốc bổ, thực phẩm chức năng hoặc dược liệu khác, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng cây bạch chỉ.
Đây là một số hướng dẫn về việc sử dụng cây bạch chỉ mà bạn có thể tham khảo. Trước khi bắt đầu sử dụng dược liệu này để điều trị bệnh, luôn nên tham khảo ý kiến của bác sĩ để đảm bảo hiệu quả và tránh tác động tiêu cực đối với sức khỏe của bạn.
Bài viết liên quan: Cây hương thảo có tác dụng gì đối với sức khỏe ?
Trên đây là toàn bộ nội dung bài viết của Luật Minh Khuê về tác dụng của cây bạch chỉ đối với sức khoẻ. Xin cảm ơn quý bạn đọc đã quan tâm theo dõi!
