1. Cây xuyên khung là gì?
Xuyên khung, còn được biết đến với các tên gọi như Dược cần, Mã hàm cung, Tây khung, Giải mạc gia, thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), là một loại dược liệu phổ biến trong y học dân gian. Cây này được sử dụng để thúc đẩy quá trình lưu thông khí huyết và tán phong hàn. Tên khoa học của xuyên khung là Ligusticum striatum.
Xuyên khung thường được tìm thấy ở vùng khí hậu nhiệt đới và có nguồn gốc từ Đông Á. Hiện nay, cây xuyên khung thường được trồng chủ yếu ở các quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ và Nepal.
Cây xuyên khung có khả năng thích nghi tốt với đất tốt và có thể trồng trong đất pha cát và nhiều mùn. Thời gian tốt nhất để trồng cây này là vào cuối xuân. Nếu trồng quá muộn, cây có thể không phát triển đủ mạnh trước khi mùa đông đến, vì nó cần mất khoảng 2 năm để phát triển trước khi có thể thu hoạch được.
Phần của cây xuyên khung được sử dụng trong y học chủ yếu là thân rễ, còn được gọi là rễ chính. Rễ thường được thu hái khi thân cây đã phình ra đủ. Sau khi thu hái, rễ được làm sạch bằng cách loại bỏ đất và cát, sau đó phơi dưới ánh nắng hoặc sấy khô cho đến khi hoàn toàn khô. Sau khi đã làm sạch và loại bỏ các tạp chất, thân rễ xuyên khung được ủ để mềm, sau đó thái thành các phiến mỏng và tiếp tục phơi hoặc sấy khô để sử dụng trong y học.
Xuyên khung có một số đặc điểm nhận dạng như thân cây mọc thẳng, có ruột rỗng, và mặt ngoài có đường gân dọc rõ ràng. Lá của cây mọc so le, kép 3 lần, với cuống lá dài từ 9 đến 17cm, phía dưới lá ôm lấy thân, và có 3 đến 5 đôi lá chét. Hoa của cây họp thành tán kép, có cuống tán phụ ngắn khoảng 1cm và có màu trắng. Quả của cây có hình dạng trứng và thuôn dài. Toàn bộ cây xuyên khung, đặc biệt là rễ củ, chứa tinh dầu quý giá.
Ở Việt Nam, xuyên khung thường được tìm thấy ở các vùng có khí hậu mát mẻ như Hà Giang, Tam Đảo và Lào Cai.
2. Cây xuyên khung có tác dụng gì đối với sức khoẻ?
2.1. Theo Đông y
Cây xuyên khung được ghi chép lần đầu trong cuốn Thần Nông Bản Thảo Dược, biên soạn vào thời kỳ nhà Tần hoặc nhà Hán. Đây là một loại cây có mùi vị cay nồng, tính ấm, và đặc biệt ảnh hưởng đến gan, túi mật và màng tim.
Xuyên khung được biết đến với khả năng kích thích tuần hoàn máu ở phần dưới cơ thể, giúp cải thiện lưu thông máu và giảm đau. Do đó, cây này rất phổ biến trong việc điều trị các vấn đề phụ khoa, đặc biệt là trong trường hợp kinh nguyệt không đều, vô kinh và đau bụng kinh.
Ngoài ra, các thành phần hoạt chất trong cây xuyên khung cũng có tác dụng hỗ trợ sức khỏe của não. Cây xuyên khung được coi là một loại thuốc ưu việt trong việc giảm triệu chứng đau đầu do tác động của gió lạnh hoặc gió nóng, phong hàn ẩm thấp, huyết ứ và thiếu máu. Hơn nữa, xuyên khung cũng được sử dụng để giảm đau và điều trị các bệnh liên quan đến đau khớp, bao gồm cả chứng thấp khớp và tình trạng liệt nửa người sau đột quỵ.
2.2. Theo dược lý hiện đại
Cây xuyên khung mang theo một loạt tác dụng quan trọng, đã được sử dụng trong hàng ngàn năm để điều trị nhiều vấn đề khác nhau, bao gồm:
- Thuốc giảm đau: Xuyên khung giúp giảm cường độ các tín hiệu đau trong cơ thể.
- Kháng khuẩn: Loại cây này có khả năng chống lại vi khuẩn gây bệnh như Pseudomonas aeruginosa, vi khuẩn thương hàn, vi trùng lỵ và vi khuẩn gây mủ.
- Chống nấm: Xuyên khung có khả năng tiêu diệt các loại nấm bằng cách phá vỡ cấu trúc tế bào của chúng.
- Thuốc an thần: Cây xuyên khung giúp giảm lo lắng và tạo cảm giác thư thái, gây ngủ cho người sử dụng.
- Phòng và điều trị xơ vữa động mạch: Loại cây này có khả năng giảm mức cholesterol trong huyết thanh, giảm mật độ lipoprotein và ngăn chặn sự hình thành xơ vữa động mạch.
- Ức chế hình thành huyết khối tiểu cầu: Xuyên khung có tác dụng ngăn chặn quá trình hình thành huyết khối trong tiểu cầu.
- Bảo vệ chức năng nội mô: Chất phthalide có trong cây xuyên khung giúp bảo vệ chức năng của nội mô khỏi tổn thương do thiếu máu cục bộ và cải thiện quá trình tưới máu cho cơ tim.
- Tác động đến mạch máu não: Loại cây này có khả năng giảm phù não và tăng lưu lượng máu đến não, giúp phòng ngừa thiếu máu não và điều trị các vấn đề như đau nửa đầu và đột quỵ do thiếu máu cục bộ.
- Tác dụng hạ sốt và chống viêm: Xuyên khung có khả năng làm giảm sốt và có tác dụng chống viêm trong cơ thể.
Những tác dụng này khiến cây xuyên khung trở thành một dược liệu đa năng và có giá trị lớn trong y học và điều trị tự nhiên.
3. Những bài thuốc từ Xuyên khung
Dưới đây là một số công thức bài thuốc sử dụng cây xuyên khung:
* Chữa suy nhược cơ thể ở người lớn tuổi có tiền sử bệnh tim, phụ nữ sau sinh và tiền mãn kinh:
- Xuyên khung 8g
- Thục địa 15g
- Đương quy 12g
- Bạch thược 12g
- Sắc uống mỗi ngày một tháng.
* Chữa thấp tim (thể viêm khớp kèm theo hiện tượng suy tim):
- Xuyên khung 12g
- Thổ phục linh và kim ngân mỗi vị 12g
- Đẳng sâm, bạch truật mỗi vị 16g
- Phục linh, đương quy, bạch thược, thục địa, ngưu tất mỗi vị 12g
- Huyền hồ sách 8g
- Cam thảo 4g
- Sắc uống ngày một tháng.
* Chữa thiếu máu:
- Xuyên khung 8g
- Thục địa 16g
- Cao ban long, kỷ tử, bạch thược và đương quy mỗi vị 12g
- A giao 8g
- Sắc uống ngày một tháng.
* Chữa hậu sản, loại bỏ sản dịch sau sinh:
- 12g xuyên khung
- 14g nhân hạt đào
- 32g vân quy
- 2g cầm kê nhiệt thảo
- 2g hoắc hương
- Sắc với 1 lít nước để uống trong ngày.
* Chữa đau lưng cấp do co cứng các cơ:
- Xuyên khung 8g
- Đan sâm 12g
- Bạch chỉ, quế chi, phòng phong, uất kim, khương hoạt, chỉ xác mỗi vị 8g
- Thanh bì 6g
- Sắc uống mỗi ngày một tháng.
* Chữa viêm đại tràng:
- Xuyên khung 8g
- Đảng sâm, ý dĩ, bạch truật mỗi vị 12g
- Chỉ xác, hoàng bá, hoàng liên, mộc hương, uất kim mỗi vị 8g
- Sắc uống ngày một tháng.
* Chữa các vấn đề liên quan đến kinh nguyệt:
- Xuyên khung 8g, sinh địa 16g, bạch thược, hoàng cầm mỗi vị 12g, đương quy 8g, hoàng liên 4g
- Sắc uống mỗi ngày một tháng.
* Chữa đau đầu liên quan đến các vấn đề về mạch máu:
- Xuyên khung 12g
- Củ chóc 12g
- Bạch biển đậu 20g (sắc với nước bỏ bã)
- Thịt heo 60g (hầm chín với bột thuốc trên)
- Lưu ý: ăn hết canh thuốc này trong một lần.
* Chữa đau đầu, ê ẩm mình mẩy do ngoại cảm phong tà hay đau nhức xương khớp do phong thấp:
- Xuyên khung 6g
- Cương tằm 6g
- Nữ tiết 12g
- Thạch cao sống 12g (tán thành bột và pha với nước ấm)
- Sắc uống giúp giảm đau đầu và đau nửa đầu do phong nhiệt.
4. Những ai không nên dùng cây xuyên khung?
Hãy cân nhắc việc hạn chế sử dụng cây xuyên khung trong các tình huống sau đây:
- Tiền sử dị ứng: Nếu bạn từng trải qua tiền sử dị ứng đối với cây xuyên khung hoặc bất kỳ thành phần nào trong dược liệu này, nên tránh sử dụng.
- Tình trạng âm hư hỏa vượng: Những người có tình trạng âm hư (thiếu năng lượng âm) hoặc hỏa vượng (nhiệt độ cơ thể tăng cao) nên hạn chế sử dụng cây xuyên khung.
- Triệu chứng đàm do hen suyễn, khí thăng: Vì cây xuyên khung có tính ấm và có khả năng kích thích tuần hoàn máu, nên không nên sử dụng nếu bạn có triệu chứng đàm do hen suyễn hoặc khí thăng.
- Triệu chứng khô miệng, khô họng, mồ hôi ban đêm, phiền táo: Cây xuyên khung có tính ấm, có thể làm tăng triệu chứng khô miệng, khô họng và gây ra mồ hôi ban đêm. Nếu bạn trải qua các triệu chứng này, nên hạn chế sử dụng cây xuyên khung.
- Triệu chứng đầy bụng, chán ăn: Nếu bạn cảm thấy đầy bụng, chán ăn hoặc có sự mất cân bằng giữa khí và huyết, nên tránh sử dụng cây xuyên khung.
- Ra nhiều máu trong kinh nguyệt: Nếu bạn mắc phải hiện tượng ra nhiều máu trong kinh nguyệt, nên hạn chế sử dụng cây xuyên khung.
- Vấn đề về nội tạng và xuất huyết: Các bệnh nhân đang gặp vấn đề về nội tạng hoặc xuất huyết nên tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng cây xuyên khung.
- Phụ nữ mang thai: Phụ nữ mang thai nên tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng cây xuyên khung để đảm bảo an toàn cho thai nhi.
Bài viết liên quan: Thảo dược xuyên tâm liên có tác dụng gì đối với sức khỏe ?
Trên đây là toàn bộ nội dung bài viết về tác dụng của cây xuyên khung đối với sức khoẻ. Xin cảm ơn quý bạn đọc đã quan tâm theo dõi!
