Lộ trình lương mới: Chỉ còn Quân đội, Công an, Cơ yếu được giữ lại Phụ cấp thâm niên

Lộ trình cải cách tiền lương tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt với những điều chỉnh mang tính chiến lược theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII và Kết luận số 83-KL/TW của Bộ Chính trị. Sự chuyển đổi này không đơn thuần là việc tăng thu nhập mà còn là một cuộc cách mạng về cơ cấu, triết lý và phương thức chi trả trong khu vực công. Một trong những điểm gây tranh luận và cần sự làm rõ nhất chính là việc bãi bỏ phụ cấp thâm niên nghề đối với phần lớn cán bộ, công chức, viên chức trong khi vẫn duy trì chế độ này cho lực lượng vũ trang và cơ yếu. Để hiểu rõ bản chất của sự khác biệt này, cần phân tích sâu sắc các yếu tố về đặc thù nghề nghiệp, tính chất rủi ro, và mục tiêu tối thượng của việc quản trị nhân lực trong hệ thống chính trị hiện đại.

1. Cải cách tiền lương theo Nghị quyết 27: Những loại phụ cấp nào bị bãi bỏ?

Theo Nghị quyết số 27-NQ/TW, mục tiêu cốt lõi của cải cách tiền lương là xây dựng một hệ thống tiền lương mới dựa trên vị trí việc làm, chức danh và chức vụ lãnh đạo, thay thế cho hệ thống cũ dựa trên lương cơ sở và hệ số lương. Trong quá trình này, cơ cấu tiền lương được thiết kế lại để đảm bảo tính minh bạch, trong đó lương cơ bản chiếm khoảng 70% tổng quỹ lương, các khoản phụ cấp chiếm tối đa 30% và quỹ tiền thưởng bổ sung chiếm khoảng 10%. Việc sắp xếp lại các chế độ phụ cấp hiện hành là một bước đi bắt buộc để đảm bảo tổng quỹ phụ cấp không vượt quá ngưỡng cho phép và loại bỏ sự chồng chéo giữa các khoản chi trả.

Hệ thống phụ cấp mới sẽ bao gồm 9 loại hình chính, nhưng đồng thời bãi bỏ hàng loạt các khoản phụ cấp cũ không còn phù hợp với triết lý trả lương theo vị trí việc làm. Cụ thể, các loại phụ cấp dự kiến bị bãi bỏ bao gồm :

• Phụ cấp thâm niên nghề: Đây là khoản phụ cấp được chi trả dựa trên số năm công tác trong ngành. Việc bãi bỏ phụ cấp này đối với phần lớn công chức, viên chức nhằm xóa bỏ tư duy "sống lâu lên lão làng", thay vào đó là tập trung vào năng suất và giá trị công việc hiện tại. Tuy nhiên, ngoại trừ quân đội, công an và cơ yếu là những đối tượng đặc thù được giữ lại để bảo đảm tương quan tiền lương.
• Phụ cấp chức vụ lãnh đạo: Do hệ thống mới đã xây dựng bảng lương chức vụ riêng cho các vị trí lãnh đạo từ Trung ương đến cấp xã, nên khoản phụ cấp chức vụ cộng thêm sẽ không còn cần thiết.
• Phụ cấp công vụ: Khoản này sẽ bị bãi bỏ do đã được tính toán để tích hợp trực tiếp vào mức lương cơ bản của cán bộ, công chức.
• Phụ cấp độc hại, nguy hiểm: Những yếu tố về điều kiện lao động độc hại sẽ không còn được tách thành phụ cấp riêng mà được đưa vào cấu thành của "phụ cấp theo nghề" đối với những ngành nghề cụ thể có yếu tố này.
• Phụ cấp công tác Đảng, đoàn thể chính trị - xã hội: Các khoản này cũng nằm trong diện bãi bỏ để thống nhất cơ chế chi trả theo vị trí việc làm trong toàn bộ hệ thống chính trị.

Việc bãi bỏ và gộp các loại phụ cấp này không có nghĩa là cắt giảm quyền lợi của người lao động một cách cơ học, mà là sự phân phối lại nguồn lực để tập trung vào mức lương cơ bản cao hơn, phản ánh đúng giá trị thực của sức lao động ở từng vị trí cụ thể.

Phân tích mục tiêu của việc gộp và bỏ phụ cấp thâm niên

Mục tiêu chính của việc bãi bỏ phụ cấp thâm niên nghề đối với khối dân sự là nhằm hướng tới sự công bằng về năng lực thay vì thâm niên. Trong hệ thống lương cũ, hai người làm cùng một công việc, có cùng trình độ nhưng mức lương có thể chênh lệch rất lớn chỉ vì một người có thời gian công tác lâu hơn. Điều này vô hình trung làm giảm động lực phấn đấu của những cán bộ trẻ có năng lực xuất sắc.

Việc trả lương theo vị trí việc làm yêu cầu mỗi công việc phải có một giá trị cụ thể trên thị trường lao động. Khi phụ cấp thâm niên bị bãi bỏ, phần ngân sách này được dồn vào để tăng mức lương cơ bản, giúp mức lương khởi điểm của công chức, viên chức trở nên hấp dẫn hơn, từ đó thu hút được nhân tài vào khu vực công ngay từ giai đoạn đầu của sự nghiệp. Đồng thời, đối với những người có thâm niên cao, hệ thống mới vẫn duy trì "phụ cấp thâm niên vượt khung" để ghi nhận quá trình cống hiến lâu dài khi họ đã đạt đến bậc lương cao nhất trong ngạch.

2. Tại sao phụ cấp thâm niên chỉ còn duy trì ở khối Vũ trang và Cơ yếu?

Việc duy trì phụ cấp thâm niên cho Quân đội, Công an và Cơ yếu là một quyết định có tính toán kỹ lưỡng về mặt chính trị và quốc phòng. Nghị quyết 27-NQ/TW khẳng định việc giữ lại khoản phụ cấp này nhằm bảo đảm sự tương quan tiền lương giữa lực lượng vũ trang và khối cán bộ, công chức, viên chức. Có ba lý do cốt lõi giải thích cho đặc quyền này:

2.1. Đặc thù nghề nghiệp và tính chất rủi ro cao

Lực lượng vũ trang và cơ yếu là những ngành nghề đặc biệt, hoạt động trong môi trường có tính rủi ro, nguy hiểm đến tính mạng và sức khỏe thường xuyên hơn bất kỳ lĩnh vực dân sự nào. Sự tích lũy kinh nghiệm trong quân đội và công an không chỉ là thời gian làm việc đơn thuần mà là sự tích lũy về kỹ năng chiến đấu, năng lực chỉ huy và khả năng xử lý các tình huống khẩn cấp liên quan đến an ninh quốc gia.

Phụ cấp thâm niên ở đây đóng vai trò như một khoản bù đắp cho những hy sinh về mặt cá nhân và gia đình, khi cán bộ chiến sĩ thường xuyên phải công tác xa nhà, trực chiến không kể ngày đêm và sẵn sàng lên đường khi có lệnh. Kinh nghiệm càng dày dạn, giá trị của người cán bộ lực lượng vũ trang đối với sự ổn định của quốc gia càng lớn, và phụ cấp thâm niên là công cụ hữu hiệu để ghi nhận giá trị đó.

2.2. Cam kết phục vụ lâu dài và tính bảo mật

Khác với giáo viên hay bác sĩ có thể chuyển từ khu vực công sang khu vực tư nhân một cách linh hoạt, nhân sự trong lực lượng vũ trang và cơ yếu gắn liền với hệ thống chỉ huy và bảo mật quốc gia. Việc đào tạo một sĩ quan hay một chuyên gia cơ yếu tốn kém rất nhiều thời gian và nguồn lực của Nhà nước. Phụ cấp thâm niên nghề là một cơ chế ràng buộc và khuyến khích họ gắn bó suốt đời với lực lượng.

Trong lĩnh vực cơ yếu, thâm niên gắn liền với sự tin cậy và hiểu biết sâu sắc về các hệ thống mã hóa, bảo mật thông tin tối mật của Đảng và Nhà nước. Do đó, việc duy trì chế độ này giúp ngăn chặn tình trạng "chảy máu chất xám" trong những lĩnh vực trọng yếu ảnh hưởng đến chủ quyền và an ninh thông tin.

2.3. Bảo đảm tương quan tiền lương trong hệ thống

Bảng lương của lực lượng vũ trang được thiết kế theo cấp bậc quân hàm và chức vụ, có những đặc thù riêng biệt so với bảng lương hành chính. Nếu bãi bỏ phụ cấp thâm niên, tổng thu nhập của sĩ quan quân đội, công an có thể rơi vào tình trạng không tương xứng với trách nhiệm và cường độ lao động so với khối dân sự có cùng cấp bậc đào tạo. Việc giữ lại phụ cấp thâm niên giúp duy trì một khoảng cách thu nhập hợp lý, đảm bảo vị thế xã hội và uy tín của lực lượng vũ trang, vốn là trụ cột bảo vệ chế độ và nhân dân.

3. Giáo viên và nhân viên y tế sẽ nhận lương thế nào khi mất phụ cấp thâm niên?

Đây là vấn đề được quan tâm nhiều nhất bởi giáo dục và y tế là hai ngành có số lượng viên chức lớn nhất. Việc bãi bỏ phụ cấp thâm niên đối với nhà giáo (được thực hiện từ sau năm 2026) từng gây ra lo ngại về việc giảm thu nhập thực tế, đặc biệt đối với những người đã có 20-30 năm công tác. Tuy nhiên, các phân tích từ dự thảo chính sách tiền lương mới đã chỉ ra những cơ chế bù đắp thỏa đáng.

3.1. Cơ chế bù đắp thông qua lương cơ bản và hệ số đặc thù

Câu trả lời ngắn gọn cho câu hỏi "Lương có giảm không?" là: Chính phủ cam kết mức lương mới không thấp hơn mức lương hiện hưởng (bao gồm cả các loại phụ cấp). Đối với ngành giáo dục, sự bù đắp đến từ hai nguồn chính:

• Xếp lương theo vị trí việc làm: Bảng lương chuyên môn, nghiệp vụ của viên chức y tế và giáo viên sẽ được xây dựng mới với mức lương cơ bản cao hơn hẳn hệ thống cũ. Điều này có nghĩa là mức lương "cứng" hàng tháng sẽ tăng lên đáng kể để thay thế cho phần thâm niên bị mất đi.
• Hệ số lương đặc thù cho nhà giáo: Theo dự thảo Nghị định quy định chính sách tiền lương đối với nhà giáo, giáo viên sẽ được hưởng hệ số lương đặc thù mức từ 1,15 đến 1,6 so với hệ số lương hiện hưởng tùy theo từng ngạch viên chức. Ví dụ, một giáo viên hạng A1 có hệ số 2,34 khi áp dụng hệ số đặc thù 1,45 sẽ có mức lương khởi điểm cao hơn nhiều so với cách tính cũ.

Bảng dữ liệu dựa trên dự thảo chính sách tiền lương nhà giáo năm 2026.

3.2. Tăng mức phụ cấp ưu đãi nghề

Đối với ngành y tế và giáo dục, dù phụ cấp thâm niên bị bãi bỏ, nhưng "phụ cấp ưu đãi theo nghề" lại được đề xuất tăng lên để thu hút nhân lực. Cụ thể:

• Ngành Y tế: Mức phụ cấp ưu đãi nghề đối với viên chức y tế dự phòng và y tế cơ sở đã được nâng lên 100% trong giai đoạn vừa qua và dự kiến sẽ tiếp tục được duy trì hoặc điều chỉnh ở mức cao để đảm bảo thu nhập cho đội ngũ y bác sĩ tuyến đầu.
• Ngành Giáo dục: Giáo viên mầm non dự kiến được tăng mức phụ cấp ưu đãi từ 35% lên 45%. Giáo viên công tác tại vùng đặc biệt khó khăn có thể nhận mức phụ cấp ưu đãi nghề lên đến 80% hoặc 100% mức lương hiện hưởng.

3.3. Nguyên tắc bảo lưu chênh lệch lương

Trong trường hợp sau khi đã tính toán lương mới theo vị trí việc làm và các khoản phụ cấp mới mà tổng thu nhập vẫn thấp hơn lương cũ (bao gồm cả thâm niên), viên chức sẽ được hưởng "hệ số chênh lệch bảo lưu". Khoản bảo lưu này sẽ giảm dần khi mức lương cơ bản được điều chỉnh tăng trong các năm tiếp theo, đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra êm thấm và không ai bị thiệt thòi về thu nhập thực tế.

4. Lộ trình thực hiện: Khi nào chính thức áp dụng thay đổi về phụ cấp?

Lộ trình cải cách tiền lương được Chính phủ triển khai một cách thận trọng, chia thành nhiều giai đoạn để phù hợp với khả năng cân đối ngân sách và tiến độ xây dựng danh mục vị trí việc làm.

• Giai đoạn từ 1/7/2024 đến 31/12/2025: Hiện nay, chúng ta đang ở giai đoạn "tiền cải cách". Mức lương cơ sở đã được điều chỉnh lên 2,34 triệu đồng/tháng từ 1/7/2024 để cải thiện thu nhập bước đầu. Trong giai đoạn này, phụ cấp thâm niên nghề của giáo viên, nhân viên y tế vẫn được duy trì theo các quy định hiện hành (Nghị định 77/2021/NĐ-CP).
• Dự kiến từ ngày 1/1/2026: Đây là cột mốc quan trọng khi một loạt các luật và nghị định mới có hiệu lực, bao gồm Luật Nhà giáo 2025 và các quy định về tiền lương mới. Phụ cấp thâm niên đối với các ngành dân sự sẽ bắt đầu bị bãi bỏ theo lộ trình khi thực hiện cải cách tổng thể.
• Tháng 3/2026: Dự kiến Chính phủ sẽ trình Trung ương xem xét điều chỉnh tăng mức lương cơ sở thêm khoảng 8%, gắn liền với việc hoàn thiện hệ thống 5 bảng lương mới và 9 chế độ phụ cấp.
• Giai đoạn sau năm 2026: Khi hệ thống danh mục vị trí việc làm trong toàn bộ hệ thống chính trị được phê duyệt và vận hành đồng bộ, việc chi trả lương theo vị trí việc làm sẽ chính thức thay thế hoàn toàn hệ thống cũ. Lúc này, lương cơ sở và hệ số lương sẽ chính thức bị bãi bỏ.

5. Bảng so sánh chế độ phụ cấp thâm niên cũ và mới (Theo đối tượng)

Dưới đây là bảng tổng hợp trực quan về sự thay đổi của phụ cấp thâm niên nghề đối với các nhóm đối tượng chính trong lộ trình cải cách tiền lương:

Lộ trình lương mới không chỉ là câu chuyện về tiền bạc, mà là câu chuyện về việc khẳng định giá trị con người thông qua vị trí việc làm. Khi mỗi cá nhân đều thấy được sự tương xứng giữa trách nhiệm, năng lực và thu nhập, động lực làm việc sẽ được giải phóng, tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững của toàn xã hội trong giai đoạn mới. Việc chuẩn bị tâm thế sẵn sàng và nắm vững các quy định về lộ trình 2026 sẽ giúp cán bộ, công chức, viên chức yên tâm công tác và đóng góp hiệu quả hơn cho đất nước.