Chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội theo Luật Tổ chức Quốc hội sửa đổi 2025

Sự ra đời của Luật số 62/2025/QH15 vào ngày 17 tháng 02 năm 2025 đánh dấu một cột mốc lịch sử trong quá trình phát triển thể chế của Việt Nam. Đây không chỉ là một văn bản sửa đổi thông thường mà là sự kết tinh của tư duy cải cách mạnh mẽ, nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, đáp ứng yêu cầu cấp bách của giai đoạn phát triển mới. Trong bối cảnh cả hệ thống chính trị đang thực hiện cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy, việc đổi mới chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội theo quy định mới nhất không chỉ ảnh hưởng đến phương thức hoạt động của các đại biểu mà còn tạo ra sự thay đổi mang tính hệ thống đối với toàn bộ cơ cấu quyền lực từ trung ương đến địa phương.

1. Vị trí pháp lý của Quốc hội theo quy định mới nhất: Cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và đại diện của Nhân dân

Vị trí pháp lý của Quốc hội là nền tảng cốt lõi xác định thẩm quyền và trách nhiệm của cơ quan này trong hệ thống chính trị. Theo Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Luật Tổ chức Quốc hội sửa đổi 2025, vị thế này được khẳng định một cách nhất quán và sâu sắc hơn thông qua các quy định về quyền hạn tối cao.

Quốc hội giữ vai trò là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân. Điều này có nghĩa là Quốc hội mang trong mình tính chính danh tối thượng, là nơi hội tụ ý chí và nguyện vọng của toàn dân tộc. Tính đại diện này được thể hiện qua quy trình bầu cử dân chủ, nơi mỗi cử tri trực tiếp lựa chọn những người xứng đáng nhất để thực hiện quyền lực chính trị. Trong Luật năm 2025, tính chất này còn được tăng cường thông qua việc nâng cao tiêu chuẩn đại biểu và mở rộng cơ chế tiếp nhận, xử lý dân nguyện của cử tri.

Đồng thời, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Với tư cách này, Quốc hội không chỉ đứng đầu hệ thống các cơ quan dân cử mà còn có quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ bộ máy nhà nước, từ Chính phủ, Tòa án đến Viện kiểm sát. Sự kiện Quốc hội thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013 vào tháng 5 năm 2025 (Nghị quyết số 194/2025/QH15) đã tạo ra cơ sở hiến định vững chắc cho việc thực hiện các quyền hạn mới này, đồng thời xác lập mối quan hệ phối hợp chặt chẽ nhưng kiểm soát lẫn nhau giữa các nhánh quyền lực.

Sự đổi mới về vị trí pháp lý trong năm 2025 còn nằm ở việc chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình "Quốc hội kiến tạo". Thay vì chỉ thực hiện các nhiệm vụ quản trị thông thường, Quốc hội tập trung vào việc tạo ra hành lang pháp lý thông thoáng, gỡ bỏ các rào cản hành chính để giải phóng nguồn lực quốc gia. Đây là bước đi chiến lược nhằm xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại, nơi mọi hoạt động công quyền đều vì lợi ích của nhân dân và do nhân dân giám sát.

2. Hệ thống 03 chức năng chính của Quốc hội từ năm 2025

Từ năm 2025, hệ thống ba chức năng của Quốc hội bao gồm: Lập hiến - Lập pháp, Quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và Giám sát tối cao đã được định hình lại với những cơ chế vận hành chuyên sâu và hiệu quả hơn.

2.1. Chức năng lập hiến và lập pháp: Sự dịch chuyển sang lập pháp kiến tạo

Chức năng lập pháp năm 2025 không chỉ dừng lại ở việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật mà đã trở thành một quá trình "kiến tạo phát triển". Theo Điều 5 Luật Tổ chức Quốc hội sửa đổi, Quốc hội đã thay đổi căn bản quy trình làm luật để giải quyết triệt để tình trạng luật "khung", luật "ống".

Điểm mới nổi bật nhất là việc phân định thẩm quyền lập pháp một cách khoa học. Quốc hội chỉ ban hành các đạo luật quy định về những vấn đề mang tính nền tảng, ổn định lâu dài, các vấn đề liên quan đến quyền con người, nghĩa vụ công dân và tổ chức bộ máy nhà nước. Đối với các nội dung mang tính kỹ thuật, quy trình hành chính hoặc các vấn đề mới đang trong quá trình thử nghiệm, Quốc hội quy định dưới dạng nguyên tắc, định hướng và giao quyền (phân quyền) cho Chính phủ cụ thể hóa thông qua các nghị định. Cách tiếp cận này giúp luật pháp có tầm nhìn dài hạn nhưng vẫn đảm bảo tính linh hoạt trước các biến động của đời sống kinh tế - xã hội.

Quy trình xây dựng pháp luật năm 2025 còn ghi dấu ấn với việc lần đầu tiên Ủy ban Thường vụ Quốc hội tổ chức thành công Diễn đàn xây dựng pháp luật. Đây là cơ chế huy động trí tuệ của các chuyên gia, nhà khoa học và người dân vào quá trình soạn thảo ngay từ giai đoạn đầu, đảm bảo tính khả thi và sự đồng thuận xã hội cao. Việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số cũng giúp quá trình lấy ý kiến và thẩm tra diễn ra minh bạch, nhanh chóng hơn bao giờ hết.

2.2. Chức năng quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước: Tính chiến lược và cụ thể

Quốc hội năm 2025 đóng vai trò là "kiến trúc sư" trưởng cho sự phát triển của đất nước thông qua việc quyết định các kế hoạch dài hạn. Các quyết định này không chỉ là những chỉ số khô khan mà là các chính sách có tác động trực tiếp đến đời sống dân sinh và an ninh quốc gia.

Đặc biệt, trong lĩnh vực đối ngoại, Quốc hội có thẩm quyền tối cao trong việc phê chuẩn, gia nhập hoặc chấm dứt hiệu lực của các điều ước quốc tế quan trọng. Năm 2025, với việc thông qua Luật Điều ước quốc tế sửa đổi, quy trình này đã được chuẩn hóa để bảo đảm lợi ích quốc gia trong quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, đồng thời linh hoạt hóa các thủ tục rút gọn cho những trường hợp khẩn cấp về an ninh hay hỗ trợ nhân đạo.

2.3. Chức năng giám sát tối cao: Tăng cường tính thực chất và hậu kiểm

Giám sát tối cao của Quốc hội từ năm 2025 đã chuyển từ giám sát hình thức sang giám sát thực chất, hướng vào những vấn đề bức xúc của xã hội. Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật của các cơ quan hành pháp, tư pháp.

Điểm mới trong hoạt động này là việc Quốc hội thông qua Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân (sửa đổi). Luật mới này chú trọng vào cơ chế "hậu giám sát", tức là theo dõi sát sao việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát. Việc tổ chức các Diễn đàn về hoạt động giám sát đã tạo ra không gian để các bên đối thoại thẳng thắn, làm rõ trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc giải quyết các khiếu nại, tố cáo và dân nguyện của cử tri. Lấy phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn tiếp tục là công cụ mạnh mẽ để kiểm soát quyền lực, đảm bảo những người đứng đầu bộ máy phải luôn giữ vững trách nhiệm và năng lực thực thi công vụ.

3. Những điểm mới nổi bật về nhiệm vụ, quyền hạn trong Luật sửa đổi 2025: Cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy

Luật Tổ chức Quốc hội sửa đổi 2025 thực hiện một sự thay đổi mang tính cấu trúc để tinh gọn và chuyên nghiệp hóa các cơ quan của Quốc hội. Sự kiện này diễn ra đồng thời với quá trình sắp xếp lại bộ máy của Chính phủ và chính quyền địa phương, tạo nên một hệ thống hành chính thống nhất, hiệu năng.

3.1. Kiện toàn tổ chức các Ủy ban và Hội đồng dân tộc: Từ 13 xuống còn 8 cơ quan

Một trong những cải cách quan trọng nhất là việc giảm số lượng các cơ quan của Quốc hội từ 13 xuống còn 8 cơ quan chính (gồm Hội đồng dân tộc và 7 Ủy ban). Sự tinh gọn này không làm giảm vai trò của Quốc hội mà trái lại, nó tạo ra sự tập trung và đa ngành trong thẩm tra, giám sát.

Điểm đặc biệt trong cơ cấu mới là việc thành lập Thường trực của các cơ quan này. Thường trực Hội đồng dân tộc và Thường trực các Ủy ban bao gồm Chủ tịch/Chủ nhiệm, các Phó Chủ tịch/Phó Chủ nhiệm và các Ủy viên hoạt động chuyên trách. Đây là bộ phận làm việc thường xuyên, giải quyết các công việc trong thời gian Hội đồng hoặc Ủy ban không họp, đảm bảo tính liên tục và chuyên sâu trong công tác tham mưu. Việc bãi bỏ các Tiểu ban cố định và thay bằng các Tiểu ban linh hoạt theo dự án giúp bộ máy vận hành năng động, tránh tình trạng cục bộ, cát cứ.

3.2. Nhiệm vụ mới trong xem xét, phê chuẩn các điều ước quốc tế

Trong Luật 2025, thẩm quyền của Quốc hội trong lĩnh vực đối ngoại được quy định rõ nét hơn, đặc biệt là sự phối hợp với Chính phủ và Chủ tịch nước. Quốc hội có quyền phê chuẩn các điều ước quốc tế về chiến tranh, hòa bình, biên giới, chủ quyền quốc gia và các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới.

Luật sửa đổi đã rút ngắn thời hạn lấy ý kiến và thẩm định điều ước quốc tế (từ 15 ngày xuống còn 10 ngày đối với Bộ Tư pháp và Bộ Ngoại giao), đồng thời lược bỏ các thủ tục rườm rà nếu nội dung không thay đổi so với khi trình ký. Điều này cho phép Quốc hội xem xét nhanh chóng các văn bản quốc tế quan trọng ngay tại các kỳ họp không thường lệ, giúp Việt Nam nắm bắt các cơ hội hợp tác kinh tế và bảo vệ chủ quyền quốc gia kịp thời. Việc đăng tải điều ước quốc tế trên Công báo điện tử có giá trị như bản sao pháp lý cũng là một bước tiến trong chuyển đổi số.

4. Quy trình Quốc hội thực hiện nhiệm vụ quyền hạn tại kỳ họp: Chuyên nghiệp và Minh bạch

Kỳ họp là hình thức hoạt động quan trọng nhất, nơi ý chí của các đại biểu được kết tinh thành các quyết sách quốc gia. Luật 2025 đã đưa ra những quy trình mới nhằm nâng cao hiệu suất làm việc tại kỳ họp.

4.1. Đổi mới khái niệm và cách thức tổ chức "Kỳ họp không thường lệ"

Thay vì gọi là "kỳ họp bất thường", Luật 2025 sử dụng thuật ngữ "kỳ họp không thường lệ" để phản ánh đúng bản chất của việc triệu tập Quốc hội nhằm xử lý các vấn đề cấp bách mang tính thời điểm. Kỳ họp này được tổ chức khi có yêu cầu của Chủ tịch nước, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ hoặc ít nhất 1/3 tổng số đại biểu Quốc hội.

Trong năm 2025, Quốc hội đã "lập kỷ lục" về công tác xây dựng pháp luật khi thông qua tới 89 luật và 91 nghị quyết trong ba kỳ họp, trong đó có những kỳ họp không thường lệ diễn ra rất sớm để kịp thời tháo gỡ những "điểm nghẽn" thể chế. Việc chuẩn bị hồ sơ cho các kỳ họp này được yêu cầu thực hiện từ sớm, từ xa, đảm bảo chất lượng thẩm tra ngay cả trong những điều kiện thời gian gấp rút.

4.2. Cách thức biểu quyết, thảo luận và vai trò của Ủy ban Thường vụ Quốc hội

Quy trình thảo luận tại kỳ họp năm 2025 đề cao trí tuệ tập thể và trách nhiệm cá nhân. Các đại biểu có quyền biểu quyết tán thành, không tán thành hoặc không biểu quyết đối với từng vấn đề. Hệ thống biểu quyết điện tử giúp kết quả được công bố tức thời và chính xác, bảo đảm tính dân chủ.

Giữa hai kỳ họp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) đóng vai trò là "linh hồn" duy trì nhiệm vụ của Quốc hội. UBTVQH thực hiện các quyền hạn quan trọng như:

• Giải thích Hiến pháp, luật và pháp lệnh.
• Giám sát và hướng dẫn hoạt động của Hội đồng nhân dân các cấp; ban hành Quy chế làm việc mẫu cho HĐND.
• Quyết định việc thành lập hoặc giải thể các đơn vị hành chính dưới cấp tỉnh và đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt.
• Phê chuẩn danh sách nhân sự cho các cơ quan chuyên trách của Quốc hội, đảm bảo bộ máy luôn được kiện toàn đầy đủ.

Sự phối hợp giữa UBTVQH với Chính phủ và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được tăng cường thông qua các quy chế phối hợp công tác, đảm bảo sự thống nhất trong triển khai các chủ trương lớn của Đảng.

5. Ý nghĩa của việc sửa đổi Luật Tổ chức Quốc hội đối với bộ máy nhà nước: Hiệu lực, Hiệu quả và Pháp quyền

Việc sửa đổi Luật Tổ chức Quốc hội năm 2025 mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc, không chỉ đối với bản thân Quốc hội mà còn đối với sự vận hành của toàn bộ nền hành chính quốc gia.

5.1. Nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động và tinh gọn bộ máy

Việc thu gọn các Ủy ban từ 13 xuống còn 8 là minh chứng cho quyết tâm chính trị trong việc xây dựng một bộ máy "tinh, gọn, mạnh". Sự tinh gọn này giúp giảm bớt các khâu trung gian, tập trung nguồn lực đại biểu có trình độ chuyên môn cao vào những lĩnh vực then chốt. Chức danh Tổng thư ký Quốc hội kiêm Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội giúp thống nhất việc điều hành bộ máy giúp việc, nâng cao tính chuyên nghiệp và giảm chi phí hành chính. Kinh phí hoạt động của Quốc hội được quản lý tập trung và minh bạch cũng góp phần thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong kỷ nguyên mới.

5.2. Đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN

Luật 2025 là bước cụ thể hóa Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền. Bằng việc xác định rõ vai trò của Quốc hội là cơ quan kiến tạo, luật đã thúc đẩy sự phân quyền, phân cấp mạnh mẽ cho Chính phủ và chính quyền địa phương. Điều này tạo ra một cơ chế quản trị hiện đại, nơi Quốc hội tập trung vào định hướng chính sách và giám sát tối cao, trong khi Chính phủ được chủ động, linh hoạt trong điều hành thực tiễn.

Sự đổi mới này còn khẳng định quyền làm chủ của Nhân dân thông qua đại diện của mình. Mọi chính sách, quyết định của Quốc hội đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là sự phát triển bền vững của đất nước và hạnh phúc của Nhân dân.

Hệ thống chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội theo Luật Tổ chức Quốc hội sửa đổi 2025 đã thực sự tạo ra một bước đột phá lớn, định hình lại phương thức hoạt động của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và nhân dân. Những đổi mới này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia mà còn là nền tảng vững chắc để Việt Nam vững bước vào kỷ nguyên phát triển mới, kỷ nguyên của sự vươn mình dân tộc dưới ánh sáng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.