Lịch sử Quốc hội: Khóa nào tiến hành lấy phiếu tín nhiệm lần đầu tiên?

Hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội là một trong những chức năng then chốt được quy định xuyên suốt trong các bản Hiến pháp của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Tuy nhiên, hình thức giám sát thông qua việc lấy phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn chỉ thực sự được định hình và triển khai trên thực tế từ đầu thập niên thứ hai của thế kỷ XXI. Sự chuyển dịch này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật trong hoạt động nghị trường mà còn phản ánh một bước tiến dài trong tư duy quản trị quốc gia, từ giám sát mang tính tổng thể, văn bản sang giám sát trực diện trách nhiệm cá nhân của những người đứng đầu bộ máy nhà nước.

1. Cột mốc lịch sử: Quốc hội khóa XIII và lần đầu lấy phiếu tín nhiệm

Lịch sử Quốc hội Việt Nam ghi nhận khóa XIII (nhiệm kỳ 2011-2016) là khóa Quốc hội đầu tiên tiến hành lấy phiếu tín nhiệm đối với những người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn. Sự kiện mang tính bước ngoặt này diễn ra tại Kỳ họp thứ 5, tháng 6 năm 2013, đánh dấu một giai đoạn mới trong việc thực thi quyền lực của cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân.

Trong bối cảnh tình hình kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2012 đối mặt với nhiều thách thức như lạm phát cao, nợ xấu ngân hàng và những bất cập trong quản lý doanh nghiệp nhà nước, yêu cầu về việc tăng cường trách nhiệm giải trình của các thành viên Chính phủ và các lãnh đạo chủ chốt trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Việc thực hiện lấy phiếu tín nhiệm tại Quốc hội khóa XIII không chỉ là sự cụ thể hóa Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về một số vấn đề cấp bách trong xây dựng Đảng hiện nay mà còn là sự đáp ứng kịp thời nguyện vọng của cử tri cả nước về một cơ chế kiểm soát quyền lực minh bạch và định lượng được.

Sự kiện ngày 11 tháng 6 năm 2013, khi Quốc hội công bố kết quả lấy phiếu tín nhiệm đối với 47 chức danh, đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận trong và ngoài nước. Đây được coi là "phép thử" quan trọng đối với bản lĩnh của các đại biểu Quốc hội và là thước đo sự tín nhiệm của nhân dân thông qua những người đại diện của mình. Thành công của đợt lấy phiếu đầu tiên này đã đặt nền móng vững chắc cho việc duy trì và hoàn thiện cơ chế này ở các nhiệm kỳ tiếp theo.

2. Cơ sở pháp lý quy định việc lấy phiếu tín nhiệm lần đầu

Để có thể tiến hành đợt lấy phiếu tín nhiệm lịch sử tại Quốc hội khóa XIII, một hệ thống quy định pháp lý đồng bộ đã được xây dựng và thông qua. Nền tảng quan trọng nhất chính là Nghị quyết số 35/2012/QH13 được Quốc hội thông qua ngày 21 tháng 11 năm 2012.

Phân tích Nghị quyết số 35/2012/QH13

Nghị quyết 35/2012/QH13 quy định về việc lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội, Hội đồng nhân dân bầu hoặc phê chuẩn. Đây là văn bản pháp lý đầu tiên định nghĩa rõ ràng về hai khái niệm "lấy phiếu tín nhiệm" và "bỏ phiếu tín nhiệm", đồng thời xác lập các nguyên tắc vận hành cơ bản.

Theo Điều 4 của Nghị quyết này, việc lấy phiếu phải bảo đảm tính công khai, công bằng, dân chủ và khách quan. Nó không chỉ là một thủ tục hành chính mà là một hoạt động giám sát chính trị sâu sắc, đòi hỏi đại biểu phải đánh giá đúng thực chất kết quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn cũng như phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống của người được lấy phiếu. Nghị quyết cũng xác định rõ phạm vi điều chỉnh bao gồm cả cấp Trung ương (Quốc hội) và cấp địa phương (Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện).

Nhằm cụ thể hóa các điều khoản của Nghị quyết 35, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 561/2013/UBTVQH13 để hướng dẫn thi hành. Văn bản này đã làm rõ các nhóm đối tượng, mẫu phiếu sử dụng, và quy trình kiểm phiếu, đảm bảo tính thống nhất trong triển khai thực tế tại kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XIII.

Các quy định trong Luật Giám sát của Quốc hội

Trước khi có Nghị quyết 35, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội năm 2003 đã có những quy định sơ khai về việc bỏ phiếu tín nhiệm tại Điều 13. Tuy nhiên, Luật năm 2003 chưa thiết lập được cơ chế lấy phiếu tín nhiệm định kỳ để làm tiền đề cho việc bỏ phiếu.

Sự ra đời của Nghị quyết 35 và sau đó là Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 đã tạo nên một khung pháp lý hoàn chỉnh hơn. Luật năm 2015 đã pháp điển hóa các quy định từ Nghị quyết 35, khẳng định lấy phiếu tín nhiệm là một trong những nội dung trọng tâm của hoạt động giám sát. Điều 18 của Luật này quy định trình tự lấy phiếu tín nhiệm chặt chẽ, từ việc Ủy ban Thường vụ Quốc hội trình danh sách, Quốc hội bỏ phiếu kín đến việc thông qua nghị quyết xác nhận kết quả. Sự tích hợp này cho thấy việc lấy phiếu tín nhiệm đã trở thành một định chế pháp lý ổn định và lâu dài trong hệ thống chính trị Việt Nam.

3. Đối tượng và quy trình lấy phiếu tín nhiệm khóa XIII

Việc triển khai lấy phiếu tín nhiệm tại Quốc hội khóa XIII được thực hiện một cách thận trọng, bài bản với các quy định khắt khe về đối tượng và trình tự thực hiện để tránh những sai sót có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của bộ máy nhà nước.

Các chức danh được lấy phiếu tín nhiệm

Tại Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa XIII, danh sách lấy phiếu ban đầu dự kiến gồm 49 chức danh, nhưng sau đó được chốt ở con số 47. Có 02 chức danh là Bộ trưởng Bộ Tài chính Đinh Tiến Dũng và Tổng Kiểm toán Nhà nước Nguyễn Hữu Vạn không tiến hành lấy phiếu trong đợt này do mới được bổ nhiệm và chưa đủ thời gian công tác 01 năm tính đến ngày lấy phiếu.

47 chức danh được lấy phiếu tín nhiệm lần đầu tiên bao gồm các nhóm vị trí chủ chốt sau đây:

Quy trình và hệ thống mức độ tín nhiệm

Quy trình lấy phiếu được thiết kế để đảm bảo đại biểu Quốc hội có đầy đủ thông tin nhất trước khi đưa ra quyết định. Người được lấy phiếu phải gửi báo cáo công tác và báo cáo về phẩm chất đạo đức đến các đại biểu trước 30 ngày. Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng tại thời điểm đó đã nhấn mạnh rằng các báo cáo này, kết hợp với tình hình thực tế của đất nước và kiến nghị của cử tri, là những căn cứ quan trọng nhất để đánh giá.

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của quy trình lấy phiếu tín nhiệm tại Việt Nam, bắt đầu từ khóa XIII, là việc xác lập 03 mức độ đánh giá thay vì 02 mức "tín nhiệm" hay "không tín nhiệm" như ở nhiều quốc gia khác :

• Tín nhiệm cao: Thể hiện sự đánh giá xuất sắc về năng lực và đạo đức.
• Tín nhiệm: Thể hiện sự ghi nhận mức độ hoàn thành nhiệm vụ ở mức đạt yêu cầu.
• Tín nhiệm thấp: Thể hiện sự không hài lòng hoặc đánh giá kết quả công tác chưa đạt kỳ vọng của đại biểu.

Việc sử dụng 03 mức độ này được giải thích là phù hợp với đặc điểm tâm lý, văn hóa chính trị Việt Nam, tạo ra một "khoảng đệm" để cán bộ nhìn nhận lại bản thân và có cơ hội khắc phục khuyết điểm. Tuy nhiên, mức "tín nhiệm thấp" mang sức nặng chính trị rất lớn, vì nó là cơ sở trực tiếp để xem xét các bước xử lý tiếp theo như từ chức hoặc bỏ phiếu tín nhiệm.

4. Ý nghĩa của việc lấy phiếu tín nhiệm trong hoạt động giám sát tối cao

Việc triển khai lấy phiếu tín nhiệm đã tạo ra một bước ngoặt về chất trong hoạt động giám sát của Quốc hội, chuyển dịch từ giám sát hình thức sang giám sát trực diện và hiệu quả.

Sự chuyển dịch từ giám sát hình thức sang giám sát trực diện

Trước khi có cơ chế lấy phiếu tín nhiệm, hoạt động giám sát thường tập trung vào việc thảo luận các báo cáo của Chính phủ hoặc chất vấn tại nghị trường. Mặc dù các hình thức này có tác dụng nhất định, nhưng hệ quả pháp lý đối với cá nhân người đứng đầu thường không rõ nét. Lấy phiếu tín nhiệm đã thay đổi điều đó bằng cách buộc mỗi chức danh lãnh đạo phải đối diện với sự đánh giá định lượng từ các đại biểu.

Đây là sự cụ thể hóa nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà nước. Mỗi lá phiếu là một sự "sát hạch" định kỳ, buộc các thành viên Chính phủ và các lãnh đạo ngành phải nỗ lực thực thi nhiệm vụ hàng ngày chứ không chỉ chuẩn bị cho các kỳ họp. Tác động của nó không chỉ dừng lại ở thời điểm bỏ phiếu mà còn lan tỏa vào toàn bộ quá trình điều hành trong nhiệm kỳ.

Nâng cao trách nhiệm giải trình và văn hóa chính trị

Lấy phiếu tín nhiệm đã góp phần hình thành một nét mới trong văn hóa chính trị Việt Nam: văn hóa trách nhiệm và văn hóa từ chức. Kết quả phiếu tín nhiệm công khai giúp người dân thấy được uy tín thực sự của cán bộ. Đối với những người có phiếu "tín nhiệm thấp" cao, đây là lời cảnh báo nghiêm khắc, buộc họ phải "tự soi", "tự sửa" hoặc chủ động nhường vị trí cho người khác xứng đáng hơn.

Hơn nữa, kết quả lấy phiếu còn là nguồn thông tin đầu vào cực kỳ quan trọng cho công tác cán bộ của Đảng. Nó giúp các cơ quan có thẩm quyền đánh giá chính xác hơn về năng lực thực tế và sự tín nhiệm của cán bộ trong hệ thống chính trị và đối với nhân dân, từ đó có những điều chỉnh nhân sự phù hợp, kịp thời.

5. Từ thực tiễn khóa XIII đến những thay đổi hiện nay (Nghị quyết 96/2023/QH15)

Sau 10 năm thực hiện với 04 lần lấy phiếu tín nhiệm tại các khóa XIII, XIV và XV, quy định pháp luật về vấn đề này đã có sự hoàn thiện vượt bậc, ngày càng chặt chẽ và nghiêm minh hơn.

So sánh sơ lược sự hoàn thiện qua các thời kỳ

Sự phát triển từ Nghị quyết 35 (năm 2012) qua Nghị quyết 85 (năm 2014) đến Nghị quyết 96 (năm 2023) phản ánh quá trình rút kinh nghiệm từ thực tiễn để bịt kín các kẽ hở và tăng cường hiệu lực của phiếu tín nhiệm.

Những điểm mới đột phá của Nghị quyết 96/2023/QH15

Nghị quyết 96/2023/QH15, được thông qua tại Kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XV, được đánh giá là một bước tiến mang tính cách mạng trong giám sát nhân sự. Một số điểm mới nổi bật bao gồm:

• Siết chặt hệ quả: Nếu một người có từ 2/3 tổng số phiếu "tín nhiệm thấp" trở lên, cơ quan có thẩm quyền sẽ trình Quốc hội, Hội đồng nhân dân tiến hành miễn nhiệm ngay tại kỳ họp đó hoặc kỳ họp gần nhất. Điều này loại bỏ sự chậm trễ trong việc xử lý cán bộ không đủ uy tín.
• Bổ sung tiêu chí tài sản: Người được lấy phiếu phải gửi bản kê khai tài sản, thu nhập kèm theo báo cáo công tác. Đây là sự gắn kết chặt chẽ giữa lấy phiếu tín nhiệm với công tác phòng chống tham nhũng, tiêu cực.
• Chống "ngủ đông" và "vận động": Nghị quyết nghiêm cấm các hành vi vận động, mua chuộc hoặc lôi kéo để làm sai lệch kết quả lấy phiếu. Điều này đảm bảo lá phiếu của đại biểu thực sự khách quan và công tâm.

Việc Quốc hội khóa XIII lần đầu tiên lấy phiếu tín nhiệm năm 2013 là một dấu mốc không thể phai mờ trong lịch sử lập pháp và giám sát của Việt Nam. Từ một chủ trương lớn của Đảng, cơ chế này đã được hiện thực hóa bằng các văn bản quy phạm pháp luật mạnh mẽ, tạo ra một công cụ giám sát quyền lực tối ưu. Trải qua hơn một thập kỷ, từ Nghị quyết 35 đến Nghị quyết 96, chúng ta thấy rõ một xu hướng: sự tín nhiệm không còn là khái niệm trừu tượng mà đã trở thành thước đo cụ thể, định lượng và mang tính răn đe cao đối với mọi chức danh lãnh đạo. Sự hoàn thiện này không chỉ nâng cao hiệu lực hoạt động của bộ máy nhà nước mà còn củng cố niềm tin của nhân dân vào sự minh bạch và trách nhiệm của những người đang gánh vác trọng trách quốc gia.