Có được ly hôn với người bị tâm thần không?

Thứ nhất: Vợ (chồng) bị Toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự thì người còn lại sẽ được xác định là người giám hộ đương nhiên theo qui định tại khoản 1 Điều 53 Bộ luật dân sự năm 2015 và khoản 3 Luật hôn nhân gia đình năm 2014. Khi thực hiện các giao dịch dân sự hoặc tham gia tố tụng tại Toà án với một chủ thể thứ ba thì người giám hộ đại diện và thay mặt họ để thực hiện.

Thứ hai: Nếu ngay chính vợ (chồng) hay nói cách khác là ngay người giám hộ và người được giám hộ có xung đột về lợi ích, xung đột về quyền và nghĩa vụ thì người giám hộ sẽ không đủ điều kiện để giám hộ, Toà án sẽ chỉ định người khác giám hộ để đại diện cho người bị mất năng lực hành vi dân sự thực hiện bảo vệ các quyền và lợi ích của họ, chẳng hạn như vợ chồng ly hôn.

Nội dung này được qui định tại khoản 3 Điều 24 Luật hôn nhân gia đình năm 2014: "Trong trường hợp một bên vợ, chồng mất năng lực hành vi dân sự mà bên kia có yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn thì Tòa án chỉ định người khác đại diện cho người bị mất năng lực hành vi dân sự để giải quyết việc ly hôn. Việc chỉ định của Toà án phải căn cứ vào quy định về giám hộ trong Bộ luật dân sự.

Theo Bộ luật dân sự năm 2015, Toà án chỉ được chỉ định người giám hộ trong trường hợp có tranh chấp giữa những người giám hộ quy định tại Điều 52 và Điều 53 của Bộ luật này về người giám hộ hoặc tranh chấp về việc cử người giám hộ thì Tòa án chỉ định người giám hộ. Cũng theo Bộ luật dân sự năm 2015 tại khoản 2, khoản 3 Điều 136 quy định về đại diện theo pháp luật của cá nhân là người giám hộ đối với người được giám hộ, cũng có nghĩa là người mất năng lực hành vi dân sự thì người giám hộ là người đại diện cho họ. Toà án chỉ định người đại diện khi không xác định được người đại diện (là người giám hộ đối với người được giám hộ).

4. Con bị tâm thần thì cha mẹ có được thay mặt xin ly hôn?

Trong thời gian qua, có một vài vụ việc bố hoặc mẹ viết đơn gửi Toà án vối tư cách là người đại diện xin ly hôn thay cho người con của mình mắc bệnh tâm thần, các Toà án lúng túng trong xử lý? Có Toà án trả lại đơn khởi kiện, có Toà án thụ lý vụ án và xem xét yêu cầu mà người đại diện đưa ra. Thực tế cũng có trưòng hợp trong hồ sơ có đơn xin ly hôn do chính người bị bệnh tâm thần đứng tên, và bố hoặc mẹ có đơn gửi Toà án xin là người đại diện cho con đang bị bệnh tâm thần đã mất năng lực hành vi dân sự để giải quyết việc ly hôn cho con.

Đối với loại việc này nên xử lý như thế nào hiện còn có những quan điểm khác nhau:

Quan điểm thứ nhất cho rằng: Việc xin ly hôn, xin đăng ký kết hôn là một loại quan hệ nhân thân gắn liền với mỗi chủ thể, không thể tách rời. Do đó, không ai có thể uỷ quyền cho người khác thay mặt mình trước Toà án để giải quyết việc ly hôn; nếu người đó mất năng lực hành vi dân sự, thì cũng không có ai có thể đại diện họ để khởi kiện xin ly hôn và đại diện cho họ trước Toà để giải quyết quan hệ nhân thân này. Tại Điều 134 Bộ luật dân sự năm 2015 và Điều 85 Bộ luật tố tụng dân sự hiện hành về người đại diện, Điều 53, Điều 57, Điều 58 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định về người giám hộ đương nhiên của người mất năng lực hành vi dân sự và quyền, nghĩa vụ của người giám hộ đã được thể hiện khá rõ, nhưng cũng không có điều nào quy định bố mẹ có quyền đại diện cho con để xin ly hôn, chia tài sản, V.V.. Do đó, Tòa án phải trả lại đơn khỏi kiện của bố hoặc mẹ đứng đơn với tư cách là người đại diện cho người con mất năng lực hành vi dân sự trong vụ án ly hôn, vì những người này không có quyền khởi kiện để xin ly hôn hay chia tài sản chung thay cho người mất năng lực hành vi dân sự.

Quan điểm thứ hai cho rằng: Khi người vợ hoặc chồng của người mất năng lực hành vi dân sự mà thiếu trách nhiệm, vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ vợ chồng vối người đang mất năng lực hành vi dân sự, thì bố hoặc mẹ sẽ là người giám hộ, người đại điện đương nhiên cho con mình để khỏi kiện xin ly hôn, chia tài sản, con cái, V.V., thì Toà án phải thụ lý giải quyết đơn của họ. Nếu Toà án thấy không thể duy trì được quan hệ vợ chồng thì Tòa án cho người vợ hoặc chồng bị mất năng lực hành vi dân sự ly hôn và giải quyết các quan hệ khác kèm theo nếu người đại diện yêu cầu.

Quan điểm thứ hai cho rằng: Bố hoặc mẹ của người mất năng lực hành vi dân sự không có quyền đại diện cho con để xin ly hôn, vì đó là quan hệ nhân thân không được uỷ quyền, không được đại diện. Quan hệ nhân thân này phải do chính chủ thể đó thực hiện. Bố hoặc mẹ của người con mất năng lực hành vi dân sự chỉ có quyền đại diện cho con để khởi kiện yêu cầu Toà án giải quyết quan hệ con cái, tài sản, yêu cầu buộc bên kia cấp dưỡng và Toà án phải thụ lý, giải quyết quan hệ con cái, tài sản khi bố mẹ đại diện yêu cầu.

Có thể cho rằng, các ý kiến nêu trên có một số điểm hợp lý nhưng còn nhiều điểm chưa chinh xác hoặc chưa rõ ràng, đầy đủ.

Để xác định bố, mẹ có quyền đại diện cho người con bị bệnh tâm thần khởi kiện xin ly hôn hay không thì cần phải nghiên cứu chế định đại diện và chế định giám hộ được quy định trong Bộ luật dân sự, đồng thời, phải nghiên cứu từ Điều 85 đến Điều 90 trong Bộ luật tố tụng dân sự hiện hành quy định về người đại diện. Từ nghiên cứu trên, có thể nhận thấy trong trường hợp vợ mất năng lực hành vi dân sự thì chồng là người giám hộ, nếu chồng mất năng lực hành vi dân sự thì vợ là người giám hộ. Không có quy định nào cho phép cả hai bên là người chồng (hoặc vợ) và bố mẹ của người mất năng lực hành vi dân sự cùng có quyền giám hộ cho người vợ (hoặc chồng) mất năng lực hành vi dân sự. Khi một người được pháp luật thừa nhận là người giám hộ thì người đó sẽ là người đại diện cho họ trong các quan hệ dân sự, quan hệ tố tụng. Tại khoản 3 Điều 24 Luật hôn nhân và gia đình năm năm 2014 đã quy định rõ:

“Vợ, chồng đại diện cho nhau khi một bên mất năng lực hành vi dân sự mà bên kia có đủ điều kiện làm người giám hộ hoặc khi một bên bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà bên kia được Tòa án chỉ định làm người đại diện theo pháp luật cho người đó, trừ trường hợp theo quy định của pháp luật thì người đó phải tự mình thực hiện quyền, nghĩa vụ có liên quan”.

Tuy nhiên, nếu người vợ (hoặc chồng) mất năng lực hành vi dân sự mà người chồng (hoặc vợ) không chăm sóc, không chung thuỷ, thậm chí còn đánh đập, hành hạ họ, v.v. và lấy tài sản chung cho người tình, hoặc tẩu tán tài sản chung, thì trong trường hợp này người chồng (hoặc vợ) đã không làm được vai trò là người giám hộ, là người đại diện mà pháp luật đã trao cho họ, vậy ai có quyền đại diện cho người vợ (hoặc chồng) bị mất năng lực hành vi dân sự để khởi kiện bảo vệ các quyền nhân thân như quyền ly hôn, quyền tài sản, v.v. cho họ không? Điều 135 Bộ luật dân sự năm 2015 đã quy định: Quyền đại diện được xác lập theo ủy quyền giữa người được đại diện và người đại diện (sau đây gọi là đại diện theo ủy quyền); theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, theo điều lệ của pháp nhân hoặc theo quy định của pháp luật (sau đây gọi chung là đại diện theo pháp luật). Việc vợ chồng có quyền đại diện cho nhau là một loại đại diện do pháp luật quy định. Nhưng khi người được pháp luật quy định là người đại diện theo pháp luật đã xâm phạm nghiêm trọng quyền lợi của người được đại diện, họ có đương nhiên mất quyền đại diện hay không thì chưa có điểu luật nào thể hiện rõ. Tuy nhiên, theo quy định tại khoản 1, 2 Điều 87 Bộ luật tố tụng dân sự hiện hành thì:

“1. Những người sau đây không được làm người đại diện theo pháp luật:

a) Nếu họ cũng là đương sự trong cùng một vụ việc với người được đại diện mà quyền và lợi ích hợp pháp của họ đối lập với quyền và lợi ích hợp pháp của người được đại diện;

b) Nếu họ đang là người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự cho một đương sự khác mà quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự đó đối lập với quyền và lợi ích hợp pháp của người được đại diện trong cùng một vụ việc.

2. Quy định tại khoản 1 Điều này cũng được áp dụng đối với trường hợp đại diện theo ủy quyền trong tố tụng dân sự.”

Trong bài này tác giả chưa có điều kiện đề cập sâu vấn đề giám hộ và bằng cách nào để người đang là giám hộ đương nhiên, người đại diện đương nhiên mất quyền giám hộ, quyền đại diện khi họ vi phạm điều kiện của người giám hộ hoặc vi phạm nghĩa vụ giám hộ, hay nói cách khác là muốn thay người giám hộ đương nhiên phải thực hiện theo thủ tục nào? Vấn đề này chúng tôi sẽ đề cập trong một bài khác.