Trong thực tiễn đời sống, không phải mọi cá nhân, tổ chức khi có nhu cầu công chứng đều có điều kiện trực tiếp đến trụ sở tổ chức hành nghề công chứng để thực hiện thủ tục. Đặc biệt, đối với người cao tuổi, người đang ốm đau, người khuyết tật hoặc gặp trở ngại khách quan khác, việc di chuyển có thể gây nhiều khó khăn, thậm chí không thể thực hiện được. Nhằm bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ công chứng và quyền tự do giao kết hợp đồng, pháp luật đã ghi nhận cơ chế công chứng ngoài trụ sở, thường được gọi là “công chứng tại nhà”
1. Công chứng tại nhà là gì?
Công chứng tại nhà là việc công chứng viên trực tiếp đến nơi cư trú hoặc địa điểm theo yêu cầu của người dân để thực hiện việc công chứng, thay vì tiến hành tại trụ sở của tổ chức hành nghề công chứng. Đây là hình thức linh hoạt nhằm tạo điều kiện cho những trường hợp đặc biệt không thể hoặc gặp khó khăn khi di chuyển.
Thông thường, công chứng được thực hiện tại trụ sở. Tuy nhiên, trong thực tế có những tình huống như người yêu cầu công chứng già yếu, ốm đau, khuyết tật, đang điều trị tại bệnh viện, bị hạn chế khả năng đi lại hoặc có lý do chính đáng khác thì công chứng viên có thể đến tận nơi để thực hiện việc công chứng. Việc này vẫn phải bảo đảm đầy đủ trình tự, thủ tục như khi thực hiện tại văn phòng, bao gồm kiểm tra giấy tờ, xác định ý chí tự nguyện, giải thích nội dung giao dịch và chứng kiến việc ký kết.
Tuy nhiên, việc công chứng ngoài trụ sở chỉ được thực hiện trong những trường hợp có lý do chính đáng, không phải là hình thức tùy ý hay phục vụ theo yêu cầu thông thường. Điều này nhằm bảo đảm tính minh bạch, tránh lạm dụng và bảo vệ an toàn pháp lý cho các bên tham gia giao dịch.
Như vậy, công chứng tại nhà là một cơ chế hỗ trợ nhân văn, giúp người dân vẫn có thể thực hiện các giao dịch cần thiết khi điều kiện sức khỏe hoặc hoàn cảnh không cho phép họ đến trực tiếp văn phòng công chứng, nhưng vẫn phải tuân thủ đầy đủ các yêu cầu về tính trung thực, tự nguyện và hợp pháp của giao dịch.
2. Những trường hợp nào được công chứng tai nhà?
Theo điều 44 Luật công chứng 2024, Việc công chứng ngoài trụ sở là một cơ chế linh hoạt, chỉ được áp dụng khi người yêu cầu công chứng thuộc những trường hợp đặc biệt, nhằm bảo đảm quyền thực hiện giao dịch hợp pháp của họ không bị gián đoạn vì hoàn cảnh khách quan. Việc công chứng có thể được thực hiện ngoài trụ sở của tổ chức hành nghề công chứng nếu người yêu cầu công chứng thuộc các trường hợp sau đây:
- Trường hợp lập di chúc tại chỗ ở theo quy định Bộ luật Dân sự
Khi một người có nhu cầu lập di chúc tại nơi mình cư trú, đặc biệt trong bối cảnh tuổi cao, sức yếu hoặc mong muốn thể hiện ý chí cuối cùng một cách kịp thời, công chứng viên có thể đến tận nơi để ghi nhận và chứng nhận nội dung di chúc. Điều này giúp bảo đảm ý chí của người lập di chúc được thể hiện minh mẫn, tự nguyện và đúng quy định, đồng thời tránh rủi ro tranh chấp về sau do nghi ngờ về điều kiện lập di chúc.
- Trường hợp không thể đi lại vì lý do sức khỏe hoặc đang điều trị, cách ly
Đối với những người không thể tự di chuyển do bệnh tật, đang điều trị nội trú tại cơ sở y tế hoặc đang bị cách ly theo chỉ định chuyên môn, việc đến trụ sở công chứng là điều không khả thi. Cho phép công chứng viên thực hiện công chứng tại nơi ở hoặc nơi điều trị giúp bảo đảm quyền định đoạt tài sản, ký kết giao dịch của họ vẫn được thực hiện đầy đủ, không bị ảnh hưởng bởi tình trạng sức khỏe hay yếu tố khách quan về y tế.
- Trường hợp đang bị tạm giữ, tạm giam, thi hành án hoặc áp dụng biện pháp xử lý hành chính
Những người đang trong tình trạng bị hạn chế tự do thân thể vẫn có quyền thực hiện các giao dịch dân sự trong phạm vi cho phép. Việc công chứng ngoài trụ sở trong các trường hợp này thể hiện nguyên tắc bảo đảm quyền dân sự của cá nhân, dù họ đang bị áp dụng biện pháp tố tụng hoặc xử lý hành chính. Công chứng viên khi thực hiện nhiệm vụ phải phối hợp với cơ quan có thẩm quyền quản lý người đó để bảo đảm đúng thủ tục và an toàn.
- Trường hợp có lý do chính đáng khác
Ngoài các trường hợp cụ thể nêu trên, pháp luật còn dự liệu khả năng phát sinh những hoàn cảnh đặc biệt khác trong thực tế mà người yêu cầu công chứng không thể đến trụ sở. Quy định mở này tạo sự linh hoạt, tránh cứng nhắc, nhưng vẫn đòi hỏi lý do phải thực sự chính đáng, hợp lý và được xem xét thận trọng trước khi chấp nhận thực hiện công chứng ngoài trụ sở.
Có thể thấy, việc cho phép công chứng ngoài trụ sở không nhằm mục đích tạo sự thuận tiện đơn thuần mà là để bảo đảm quyền dân sự của cá nhân trong những hoàn cảnh đặc biệt, đồng thời dung hòa giữa yêu cầu chặt chẽ của hoạt động công chứng với tính nhân văn, thực tiễn của đời sống xã hội, qua đó vừa bảo đảm tính nghiêm túc của thủ tục công chứng, vừa bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của người yêu cầu trong những điều kiện không bình thường.
3. Những trường hợp nào được xem là “lý do chính đáng khác” để công chứng ngoài trụ sở?
Theo điều 43 Nghị định 104/2025/NĐ-CP, Bên cạnh các trường hợp phổ biến như không thể đi lại vì lý do sức khỏe hoặc đang bị tạm giữ, pháp luật còn xác định một số hoàn cảnh cụ thể được coi là “lý do chính đáng khác” để thực hiện công chứng ngoài trụ sở, bảo đảm tính linh hoạt nhưng vẫn có giới hạn rõ ràng. Cụ thể:
- Phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 12 tháng tuổi
Đây là nhóm đối tượng cần được ưu tiên bảo vệ về sức khỏe và điều kiện sinh hoạt. Việc di chuyển trong giai đoạn mang thai, đặc biệt ở những tháng cuối, có thể tiềm ẩn rủi ro. Tương tự, phụ nữ đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi thường gặp khó khăn trong việc sắp xếp thời gian và điều kiện để đến trực tiếp trụ sở công chứng. Cho phép công chứng tại nơi ở trong những trường hợp này thể hiện tính nhân văn và sự quan tâm đến yếu tố đặc thù về giới và gia đình.
- Người cao tuổi, người khuyết tật hoặc có khó khăn trong việc đi lại
Những người thuộc nhóm này thường gặp hạn chế về thể chất hoặc sức khỏe, khiến việc di chuyển trở nên vất vả, thậm chí nguy hiểm. Việc công chứng ngoài trụ sở giúp họ vẫn có thể thực hiện các giao dịch cần thiết mà không phải chịu áp lực đi lại. Đồng thời, công chứng viên khi đến tận nơi vẫn phải bảo đảm kiểm tra đầy đủ năng lực nhận thức, ý chí tự nguyện và điều kiện của giao dịch như khi thực hiện tại văn phòng.
- Người đang thực hiện nhiệm vụ đặc thù trong lực lượng vũ trang hoặc theo yêu cầu công việc
Đối với những người đang làm nhiệm vụ trong lực lượng công an, quân đội hoặc đang đảm nhận công việc quan trọng theo yêu cầu của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp mà không thể rời vị trí vì sẽ ảnh hưởng đến nhiệm vụ chung, việc cho phép công chứng ngoài trụ sở giúp bảo đảm quyền thực hiện giao dịch của họ mà không làm gián đoạn công việc. Quy định này thể hiện sự linh hoạt, đồng thời tôn trọng tính đặc thù của một số ngành nghề.
- Trường hợp bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan
Đây là nhóm trường hợp mang tính dự liệu cho các tình huống không thể lường trước như thiên tai, dịch bệnh, sự cố nghiêm trọng hoặc những trở ngại khách quan khác khiến người yêu cầu công chứng không thể đến trụ sở. Tuy nhiên, việc áp dụng phải được xem xét cẩn trọng, bảo đảm đúng bản chất là không thể thực hiện theo cách thông thường chứ không phải chỉ vì thuận tiện.
Tổng thể, việc xác định “lý do chính đáng khác” để công chứng ngoài trụ sở cho thấy sự kết hợp giữa tính chặt chẽ và linh hoạt, vừa bảo đảm quyền dân sự của cá nhân trong những hoàn cảnh đặc biệt, vừa duy trì nguyên tắc nghiêm túc, minh bạch của hoạt động công chứng, qua đó đáp ứng yêu cầu thực tiễn mà không làm suy giảm giá trị pháp lý của văn bản được công chứng.
Kết luận
Như vậy, công chứng tại nhà là một quy định mang tính nhân văn và linh hoạt của pháp luật, nhằm bảo đảm mọi cá nhân đều có cơ hội thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự của mình trong những điều kiện thuận lợi nhất. Tuy được thực hiện ngoài trụ sở, nhưng trình tự, thủ tục và giá trị pháp lý của văn bản công chứng vẫn phải tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật, bảo đảm tính khách quan, trung thực và chính xác. Quy định này không chỉ thể hiện sự bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn khẳng định vai trò phục vụ của hoạt động công chứng trong đời sống xã hội hiện đại.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
