1. Giới thiệu về cây tàu bay
Rau tàu bay, còn được gọi bằng nhiều tên khác như cây Kim Thất, Ngải Rét, Sra tây, Lảo Lộc (theo dân tộc Tày), là một loài thực vật có tên khoa học là Gynura crepidioides Benth, thuộc họ Cúc (Asteraceae). Đây là một loại cây thân thảo mập, mọc thẳng đứng, có chiều cao khoảng 1m.
Thân cây rau tàu bay có màu xanh, tròn hoặc có khía và chứa nhiều nước. Các lá của cây có hình dạng trứng dài, mỏng, và có kích thước lớn. Chóp phiến lá có hình thoi, trong khi phần dưới của lá được chia thành nhiều thuỳ xẻ sâu. Mép lá rau tàu bay có mùi thơm nhẹ và có răng cưa.
Cây rau tàu bay có hoa mọc thành cụm, có dạng đầu và xuất hiện ở nách lá hoặc đỉnh cây. Mỗi cụm hoa bao gồm nhiều hoa màu hồng nhạt, có 2 hàng lá bắc hình sợi bao quanh từ bên ngoài. Hoa của rau tàu bay thuộc dạng hoa lưỡng tính, mào lông mịn, màu trắng và mềm. Mùa hoa nở của cây thường kéo dài từ tháng 9 đến tháng 2, trong khi quả chín từ tháng 10 đến tháng 3. Khi nhụy hoa khô đi qua giai đoạn chín, chúng biến thành các túm bông nhẹ, dễ dàng được gió cuốn đi để mang theo nhụy và hạt phát tán đến những vùng đất thuận lợi để cây con phát triển tiếp. Quả của rau tàu bay có hình dạng bế trụ, và có mào lông ở đỉnh.
Đây là những đặc điểm nhận dạng chính của rau tàu bay, giúp phân biệt loại cây này với các loại cây khác trong tự nhiên.
2. Vị trí phân bố, thu hái và chế biến cây rau tàu bay
Rau tàu bay (Portulaca oleracea) là một loài cây hoang dại, thường mọc tự nhiên trong môi trường tự nhiên. Loài cây này tập trung nhiều ở khu vực có khí hậu nhiệt đới như Châu Á. Ngoài ra, rau tàu bay cũng được tìm thấy ở một số khu vực khác như Châu Phi và một số đảo phía Đông Nam Địa Trung Hải. Ở Việt Nam, rau tàu bay phổ biến và thường được tìm thấy rộng rãi ở các bãi đất hoang sau nương rẫy, ven đường đi trong khu vực đồi núi, bìa rừng hoặc ven các khe suối. Đặc biệt, rau tàu bay có khả năng phát tán hạt dễ dàng thông qua gió, giúp cây lan rộng vùng phân bố của nó.
Ở rau tàu bay, các bộ phận thường được sử dụng làm dược liệu là lá và ngọn cây. Nhân dân có thể thu hái rau tàu bay quanh năm. Sau khi thu hái, rau tàu bay được rửa sạch để loại bỏ đất cát, bụi bẩn và sau đó được phơi khô. Việc phơi khô giúp bảo quản rau tàu bay lâu hơn và duy trì chất lượng của dược liệu. Tương tự như nhiều loại dược liệu khác, rau tàu bay cần được bảo quản ở nhiệt độ phòng, khoảng 25 đến 28 độ C, và tránh các khu vực có độ ẩm cao. Điều này giúp đảm bảo rằng rau tàu bay không bị ẩm ướt và mốc phát triển, từ đó đảm bảo tính nguyên vẹn và hiệu quả của dược liệu trong quá trình sử dụng.
3. Thành phần hóa học
Rau tàu bay có thành phần dinh dưỡng tính theo phần trăm như sau:
- Nước: Chiếm 93,1% trong tổng trọng lượng của cây. Nước là thành phần chính trong rau tàu bay, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp độ ẩm và duy trì sự tươi tắn cho cây.
- Protein: Được tìm thấy trong tỷ lệ 2,5%. Protein là một thành phần quan trọng trong chế độ ăn uống, đóng vai trò xây dựng và sửa chữa các tế bào trong cơ thể.
- Glucid: Chiếm 1,9% trong rau tàu bay. Glucid là nguồn cung cấp năng lượng cho cơ thể, giúp duy trì hoạt động và chức năng của các cơ quan.
- Cellulose: Chiếm 1,6% trong tổng trọng lượng. Cellulose là một loại chất xơ không thể tiêu hóa, giúp tăng cường chức năng tiêu hóa và hỗ trợ quá trình tiêu hóa.
- Dầu xuất không protein: Đóng góp 3,7% trong rau tàu bay. Dầu xuất không protein cung cấp các axit béo cần thiết cho cơ thể và có vai trò quan trọng trong việc hấp thụ các vitamin tan trong dầu.
- Khoáng toàn phần: Chiếm 0,9% trong tổng trọng lượng. Khoáng toàn phần bao gồm các khoáng chất quan trọng như canxi (81mg%), phốt pho (25mg%), caroten (3,4mg%) và vitamin C (10mg%). Canxi và phosphor đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và duy trì sức khỏe của xương và răng. Caroten và vitamin C là các chất chống oxy hóa, có tác dụng bảo vệ tế bào khỏi sự tổn thương của các gốc tự do và hỗ trợ hệ miễn dịch.
Đây là thành phần dinh dưỡng chính của rau tàu bay, cho thấy nó là một nguồn cung cấp nước quan trọng, cũng như chứa các chất dinh dưỡng cần thiết như protein, glucid, chất xơ, dầu xuất không protein và các khoáng chất và vitamin quan trọng cho sức khỏe.
4. Công dụng chữa bệnh của cây tàu bay
Cây rau tàu bay, theo ông cha ta và Đông y, được sử dụng làm nguyên liệu trong các bài thuốc truyền thống để chữa trị một số bệnh. Dưới đây là chi tiết về các tác dụng chữa bệnh và lợi ích của rau tàu bay:
Cung cấp các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể: Rau tàu bay chứa nhiều chất dinh dưỡng như protein, glucid, chất xơ, khoáng chất và vitamin, giúp cung cấp năng lượng và duy trì sức khỏe chung cho cơ thể.
Giải nhiệt và bảo vệ gan: Rau tàu bay có tác dụng làm mát cơ thể và bảo vệ gan khỏi các tác động có hại.
Ngăn ngừa tăng men gan: Rau tàu bay được cho là có khả năng giúp ngăn ngừa sự tăng men gan, giúp duy trì chức năng gan khỏe mạnh.
Phòng ngừa và hỗ trợ điều trị một số ung thư: Rau tàu bay được cho là có khả năng chống oxy hóa và chống viêm, có thể giúp phòng ngừa và hỗ trợ trong quá trình điều trị một số loại ung thư.
Điều trị bướu cổ: Rau tàu bay được sử dụng trong Đông y để điều trị bướu cổ, nhờ vào các tính chất chống viêm và làm giảm sự phát triển của các mô u.
Hỗ trợ điều trị phì đại tuyến tiền liệt: Rau tàu bay có tác dụng hỗ trợ trong việc điều trị phì đại tuyến tiền liệt, một vấn đề phổ biến ở nam giới.
Giảm đau nhức xương ở người cao tuổi: Rau tàu bay có khả năng giảm đau nhức xương và cung cấp các chất dinh dưỡng hỗ trợ cho xương khớp, đặc biệt là ở người cao tuổi.
Cải thiện bệnh tiêu chảy ở trẻ em: Rau tàu bay có tính chất cầm máu và có thể được sử dụng để cải thiện bệnh tiêu chảy ở trẻ em.
Cầm máu và trị ghẻ hoặc bị đỉa cắn: Rau tàu bay có tác dụng cầm máu và có thể được sử dụng để điều trị ghẻ hoặc bị đỉa cắn.
Ngoài ra, rau tàu bay còn mang lại nhiều lợi ích tốt đối với phụ nữ đang cho con bú, bao gồm:
- Hỗ trợ tăng tiết sữa, giúp mẹ có nhiều sữa cho con bú.
- Thúc đẩy quá trình trao đổi chất và tăng khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng ở mẹ.
- Giúp giảm đau xương khớp.
- Cầm máu vết mổ hiệu quả cho phụ nữ sau sinh mổ.
- Với đặc tính kháng viêm, giúp ngăn ngừa viêm nhiễm vùng kín ở phụ nữ sau sinh.
Tuy nhiên, khi sử dụng rau tàu bay để điều trị bệnh hoặc tận dụng các lợi ích sủa nó, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế để đảm bảo an toàn và hiệu quả.
5. Những lưu ý khi sử dụng cây tàu bay
Rau tàu bay, mặc dù ban đầu là một loại cỏ dại, nhưng lại có thể được sử dụng như một loại thực phẩm và dược liệu nhờ vào các tác dụng có lợi đối với sức khỏe. Tuy nhiên, khi sử dụng loại rau này, cần lưu ý một số điều sau:
- Khử mùi hăng: Rau tàu bay có thể có một mùi hăng như xăng khi nấu chín. Để khử mùi này, khi nấu canh, bạn nên lắng phần dầu thừa nổi trên mặt nước sau khi nấu, sau đó cho gia vị vào. Điều này sẽ giúp món canh có mùi thơm và ngon hơn.
- Sử dụng hợp lý: Không nên dùng quá nhiều rau tàu bay hoặc trồng nhiều trong thực đơn hàng ngày vì ăn quá nhiều cũng không tốt cho sức khỏe. Rau tàu bay nên được sử dụng như một phần trong chế độ ăn uống đa dạng, kết hợp với các loại rau khác để đảm bảo cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng.
- Tác động đến sức khỏe: Một số người cho rằng ăn nhiều và thường xuyên rau tàu bay có thể gây thiếu máu và tạo sỏi thận. Tuy nhiên, điều này cần được xem xét cẩn thận và không có bằng chứng khoa học cụ thể để chứng minh. Để tăng khả năng hấp thụ sắt khi ăn rau tàu bay, bạn có thể kết hợp với nước mắm chanh hoặc sử dụng nó trong các món gỏi với chanh hoặc giấm, vì chanh và giấm có khả năng cải thiện hấp thụ sắt.
Tuy rau tàu bay có nhiều lợi ích sức khỏe, nhưng như với bất kỳ thực phẩm hay dược liệu nào khác, nên tiêu thụ một cách hợp lý và không quá mức. Nếu bạn có bất kỳ lo ngại về sức khỏe hoặc muốn sử dụng rau tàu bay như một phần của chế độ ăn uống hoặc liệu pháp y tế, nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn đáng tin cậy.
Xem thêm >> Tác dụng của cây mã tiền mà không phải ai cũng biết
