Cử tri cần làm gì khi đại biểu trúng cử không giữ lời hứa lúc vận động tranh cử?

Mối quan hệ giữa cử tri và đại biểu dân cử là nền tảng cốt lõi của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, nơi quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Bản chất của mối quan hệ này không chỉ dừng lại ở lá phiếu trong ngày bầu cử mà còn kéo dài suốt nhiệm kỳ thông qua các cơ chế giám sát, chất vấn và chế tài nghiêm khắc. Khi một đại biểu trúng cử nhưng không thực hiện đúng các cam kết đã đưa ra trong quá trình vận động tranh cử, hệ thống pháp luật hiện hành cung cấp một lộ trình chi tiết để cử tri thực hiện quyền làm chủ, từ việc phản ánh thông qua các tổ chức trung gian đến việc kích hoạt quy trình bãi nhiệm tư cách đại biểu.

1. Địa vị pháp lý của đại biểu và giá trị của lời hứa tranh cử

Địa vị pháp lý của đại biểu Quốc hội (ĐBQH) và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) được xác lập ngay từ Hiến pháp – đạo luật cơ bản có giá trị pháp lý cao nhất. Theo Điều 79 của Hiến pháp năm 2013, ĐBQH không chỉ đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân ở đơn vị bầu cử ra mình mà còn đại diện cho Nhân dân cả nước. Trách nhiệm này đòi hỏi đại biểu phải duy trì mối liên hệ chặt chẽ với cử tri, lắng nghe và phản ánh trung thực ý kiến của họ tại nghị trường. Lời hứa tranh cử, mặc dù thường được trình bày dưới dạng văn phong diễn thuyết, thực tế lại mang sức nặng của một cam kết chính trị - pháp lý được cụ thể hóa thông qua "Chương trình hành động".

Chương trình hành động: Bản cam kết pháp lý làm cơ sở giám sát

Trong quá trình vận động bầu cử, mỗi ứng cử viên đều phải trình bày một "Chương trình hành động" trước hội nghị tiếp xúc cử tri. Đây không chỉ đơn thuần là một bài diễn văn mang tính thuyết phục để vận động lá phiếu mà là một văn bản pháp lý làm cơ sở cho sự giám sát sau này. Một chương trình hành động tiêu chuẩn thường bao gồm các cam kết về việc thực hiện nhiệm vụ đại biểu, các giải pháp cho vấn đề kinh tế - xã hội của địa phương, và tinh thần đạo đức công vụ.

Khi chương trình hành động được công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng, nó tạo ra một "vòng tròn trách nhiệm": Cam kết – Thực hiện – Giám sát – Đánh giá. Đại biểu có trách nhiệm báo cáo định kỳ về việc thực hiện chương trình này, đặc biệt là vào các kỳ tiếp xúc cử tri hằng năm. Cử tri có quyền coi đây là "hợp đồng ủy quyền" để yêu cầu đại biểu giải trình nếu có sự sai lệch giữa lời nói và hành động.

Trách nhiệm báo cáo và sự gắn kết với cử tri trong nhiệm kỳ

Pháp luật quy định đại biểu phải dành thời gian để gặp gỡ, tiếp xúc và báo cáo hoạt động của mình. Ít nhất mỗi năm một lần, đại biểu Quốc hội phải báo cáo với cử tri ở đơn vị bầu cử về kết quả hoạt động, việc thực hiện nhiệm vụ đại biểu và chương trình hành động đã hứa. Việc báo cáo này không chỉ mang tính hình thức mà còn phải bao gồm cả thông tin về kết quả giải quyết các kiến nghị mà cử tri đã gửi gắm từ các kỳ họp trước.

Sự thay đổi trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND (sửa đổi, bổ sung năm 2025) nhấn mạnh vào việc rút ngắn các quy trình thủ tục để tăng cường tính kịp thời trong việc kiện toàn nhân sự và triển khai các Nghị quyết của Đảng. Điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các chương trình hành động: chúng phải thực tế hơn, bám sát các mục tiêu chiến lược quốc gia và có khả năng định lượng để cử tri dễ dàng theo dõi. Nếu đại biểu không thực hiện báo cáo hoặc báo cáo không trung thực, cử tri có quyền phản ánh thông qua các tổ chức đại diện để yêu cầu chấn chỉnh.

2. Hệ thống giám sát của cử tri đối với lời hứa của đại biểu

Quyền giám sát của cử tri là một quyền năng hiến định, được thực hiện qua nhiều kênh khác nhau nhằm đảm bảo đại biểu luôn đi đúng lộ trình đã cam kết. Đây là cơ chế bảo đảm cho tính thực chất của nền dân chủ, nơi đại biểu không chỉ "hứa suông" để trúng cử.

Giám sát thông qua các kỳ tiếp xúc cử tri (TXCT)

Đây là hình thức trực tiếp và quan trọng nhất. Hoạt động TXCT được thực hiện theo nguyên tắc dân chủ, bình đẳng và công khai. Có nhiều loại hình tiếp xúc cử tri được thiết kế để bao quát mọi nhu cầu của người dân.

Theo Nghị quyết mới nhất về tiếp xúc cử tri, Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam cùng cấp phải gửi kế hoạch tiếp xúc đến các cơ quan báo chí địa phương chậm nhất là 05 ngày làm việc trước khi diễn ra để thông báo rộng rãi cho Nhân dân. Điều này đảm bảo cử tri có đủ thời gian chuẩn bị các câu hỏi chất vấn về việc thực hiện chương trình hành động của đại biểu.

Theo dõi qua các phương tiện thông tin đại chúng và hoạt động tại nghị trường

Trong kỷ nguyên số, cử tri có thể theo dõi đại biểu một cách sát sao hơn thông qua các kênh thông tin chính thức. Hoạt động tại nghị trường, bao gồm các phiên chất vấn, thảo luận tổ và phát biểu trước hội trường, là minh chứng rõ nhất cho việc đại biểu có đang thực hiện đúng lời hứa "đại diện cho ý chí của Nhân dân" hay không.

• Truyền hình và Báo chí: Các cơ quan thông tấn lớn thường xuyên cập nhật danh sách các đại biểu tích cực đóng góp và những người ít phát biểu. Đây là cơ sở dữ liệu quan trọng để cử tri đánh giá năng lực đại biểu.
• Cổng thông tin điện tử: Cử tri có thể truy cập các trang web chính thức như quochoi.vn hoặc các trang của HĐND tỉnh/thành phố để xem lại biên bản họp và nội dung trả lời kiến nghị.
• Ứng dụng di động: Ứng dụng VNeID hiện đã tích hợp các tính năng cho phép cử tri kiểm tra khu vực bỏ phiếu và theo dõi các thông tin bầu cử, tạo tiền đề cho việc tương tác trực tuyến giữa cử tri và đại biểu trong tương lai.

3. Quy trình cử tri phản ánh khi đại biểu không thực hiện đúng cam kết

Khi nhận thấy đại biểu có dấu hiệu thờ ơ với lời hứa hoặc không hoàn thành nhiệm vụ, cử tri không nên im lặng mà cần thực hiện các bước phản ánh theo trình tự pháp luật để bảo vệ quyền lợi của mình.

Gửi kiến nghị thông qua Ban công tác Mặt trận và Ủy ban MTTQ

Ủy ban MTTQ Việt Nam các cấp đóng vai trò là "người bảo trợ" cho quyền làm chủ của Nhân dân. Đây là cơ quan chủ trì tổ chức các hội nghị TXCT và cũng là nơi tiếp nhận, tổng hợp ý kiến kiến nghị của cử tri.

• Tại cấp cơ sở: Cử tri có thể phản ánh trực tiếp với Ban công tác Mặt trận tại thôn, tổ dân phố. Đây là cấp tiếp cận gần nhất, giúp ghi nhận các vấn đề phát sinh ngay tại địa bàn.
• Hội nghị lấy ý kiến cử tri: Trong các trường hợp nghiêm trọng, MTTQ có thể phối hợp với UBND cùng cấp tổ chức hội nghị để cử tri bày tỏ sự tín nhiệm hoặc không tín nhiệm đối với đại biểu.
• Tổng hợp và chuyển kiến nghị: Ban Thường trực Ủy ban MTTQ có trách nhiệm tổng hợp các ý kiến phản ánh về việc đại biểu không giữ lời hứa và gửi văn bản yêu cầu đại biểu hoặc cơ quan quản lý đại biểu đó giải trình.

Trực tiếp chất vấn tại các buổi tiếp xúc cử tri

Cử tri có quyền yêu cầu đại biểu làm rõ lý do vì sao những lời hứa trong vận động bầu cử chưa được thực hiện. Một buổi TXCT hiệu quả là nơi cử tri đặt ra những câu hỏi sắc bén, dựa trên các bằng chứng cụ thể về kết quả thực tế tại địa phương.

Việc chất vấn trực tiếp tạo áp lực chính trị tức thì lên đại biểu. Biên bản của các buổi tiếp xúc này thường được gửi lên các cấp cao hơn (Đoàn ĐBQH hoặc Thường trực HĐND), buộc đại biểu phải có những động thái cụ thể để khắc phục thiếu sót nếu không muốn bị đánh giá thấp trong các kỳ lấy phiếu tín nhiệm.

4. Chế tài đối với đại biểu không hoàn thành nhiệm vụ trước cử tri

Hệ thống pháp luật Việt Nam thiết lập các cơ chế kiểm soát quyền lực nghiêm khắc để xử lý những đại biểu không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của Nhân dân. Các chế tài này đi từ mức độ nhắc nhở, hạ mức tín nhiệm đến mức cao nhất là bãi nhiệm tư cách đại biểu.

Việc lấy phiếu tín nhiệm và bỏ phiếu tín nhiệm

Nghị quyết 96/2023/QH15 quy định chi tiết về việc lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội, HĐND bầu hoặc phê chuẩn. Đây là công cụ hữu hiệu để cử tri (thông qua đại diện của mình tại cơ quan dân cử) đánh giá định kỳ hiệu quả làm việc của đại biểu.

• Lấy phiếu tín nhiệm: Được thực hiện định kỳ nhằm đánh giá mức độ tín nhiệm ("tín nhiệm cao", "tín nhiệm", "tín nhiệm thấp") của đại biểu. Đây là cơ sở để xem xét đánh giá cán bộ và có các biện pháp uốn nắn kịp thời.
• Bỏ phiếu tín nhiệm: Được kích hoạt khi có kiến nghị của các cơ quan chuyên trách hoặc của ít nhất 20% tổng số đại biểu, hoặc khi một người có kết quả "tín nhiệm thấp" quá mức quy định. Kết quả bỏ phiếu tín nhiệm có giá trị quyết định việc miễn nhiệm hoặc phê chuẩn đề nghị miễn nhiệm đối với đại biểu đó.

Quy trình bãi nhiệm đại biểu khi không còn xứng đáng với sự tín nhiệm

Bãi nhiệm là hình thức kỷ luật cao nhất đối với một đại biểu dân cử. Theo Điều 7 Hiến pháp 2013, đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND bị cử tri hoặc Quốc hội, HĐND bãi nhiệm khi không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của Nhân dân.

Đối với Đại biểu Quốc hội

• Thẩm quyền: Quốc hội hoặc cử tri bãi nhiệm.
• Quy trình tại Quốc hội: Ủy ban Thường vụ Quốc hội trình việc bãi nhiệm; Quốc hội thảo luận tại Đoàn và phiên họp toàn thể; đại biểu có quyền phát biểu tự bào chữa (trừ khi đang bị tạm giam); bỏ phiếu kín. Việc bãi nhiệm được thông qua nếu có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội tán thành.
• Quy trình cử tri bãi nhiệm: Thực hiện theo trình tự do Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định (đang trong quá trình hoàn thiện các văn bản hướng dẫn chi tiết).

Đối với Đại biểu Hội đồng nhân dân

Quy trình bãi nhiệm đại biểu HĐND được quy định tại Điều 102 Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các văn bản hướng dẫn liên quan.

Một điểm mới đáng chú ý là quy trình cử tri trực tiếp bãi nhiệm đại biểu HĐND. Theo các đề xuất và dự thảo nghị quyết gần đây, ngày bỏ phiếu bãi nhiệm phải là ngày Chủ nhật và được công bố chậm nhất là 60 ngày trước đó để cử tri tại đơn vị bầu cử tham gia thực hiện quyền năng của mình.

Cơ chế giám sát của cử tri đối với đại biểu dân cử là biểu hiện sinh động nhất của nguyên tắc "Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân". Lời hứa khi vận động tranh cử không phải là hình thức, mà là nền tảng của sự tín nhiệm. Thông qua việc nắm vững quy định về Chương trình hành động, quy trình phản ánh qua Mặt trận Tổ quốc và các chế tài bãi nhiệm, cử tri không chỉ bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn góp phần xây dựng một hệ thống chính trị minh bạch, trách nhiệm. Mỗi đại biểu cần ý thức được rằng, sự giám sát của Nhân dân là thường trực và nghiêm khắc; chỉ có việc thực hiện đúng cam kết bằng cả tâm huyết và trí tuệ mới giúp đại biểu giữ vững được sự tín nhiệm của cử tri suốt nhiệm kỳ.