Cử tri viết sai, gạch nhầm Phiếu bầu cử đại biểu HĐND thì phải làm sao?

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp là sự kiện chính trị trọng đại, là phương thức quan trọng để nhân dân thực hiện quyền làm chủ, trực tiếp lựa chọn những người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của mình vào các cơ quan quyền lực nhà nước. Trong tiến trình này, lá phiếu bầu cử không chỉ là một tờ giấy hành chính mà là sự kết tinh của quyền lực chính trị, mang giá trị pháp lý cao nhất trong việc hình thành bộ máy nhà nước. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện quyền lợi này, không ít cử tri gặp phải các sai sót khách quan hoặc chủ quan như viết sai thông tin, gạch nhầm tên ứng cử viên hoặc làm hỏng phiếu bầu. Việc xử lý những tình huống này không chỉ đòi hỏi sự thấu hiểu về nghiệp vụ của các tổ chức phụ trách bầu cử mà còn yêu cầu một nền tảng kiến thức pháp lý vững chắc từ phía cử tri để bảo đảm quyền lợi chính trị của chính mình không bị lãng phí.

1. Khung pháp lý và ý nghĩa chính trị của quyền bầu cử trong hệ thống pháp luật Việt Nam

Quyền bầu cử là quyền cơ bản của công dân được hiến định, là cơ sở để thiết lập các cơ quan quyền lực nhà nước. Theo quy định tại Điều 69 Hiến pháp năm 2013, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tương tự, Hội đồng nhân dân các cấp là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Do đó, việc tham gia bầu cử không chỉ là nghĩa vụ mà còn là quyền lợi thiêng liêng để mỗi công dân đóng góp vào việc quản trị quốc gia và địa phương.

Hệ thống pháp luật về bầu cử hiện nay được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 83/2025/QH15) cùng các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ như Thông tư số 21/2025/TT-BNV của Bộ Nội vụ. Các quy định này thiết lập một quy trình bỏ phiếu chặt chẽ, dựa trên bốn nguyên tắc vàng: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.

2. Nguyên tắc ghi phiếu bầu cử đúng quy định pháp luật

Việc ghi phiếu bầu cử là giai đoạn quan trọng nhất, nơi cử tri cụ thể hóa sự tín nhiệm của mình đối với các ứng cử viên. Để lá phiếu được coi là hợp lệ và có giá trị pháp lý, cử tri cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn về cách thức lựa chọn.

Hướng dẫn kỹ thuật gạch tên và giữ lại tên ứng cử viên

Theo quy định tại các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ cho kỳ bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031, cử tri thực hiện việc ghi phiếu theo nguyên tắc "tín nhiệm ai thì để lại, không tín nhiệm ai thì gạch đi".

Cụ thể, khi không tín nhiệm một người ứng cử nào đó, cử tri phải gạch ngang giữa cả dòng chữ họ và tên của người ứng cử đó. Đường gạch này cần rõ ràng, dứt khoát để Tổ kiểm phiếu dễ dàng nhận diện. Tuy nhiên, một điểm đáng lưu ý là nếu cử tri chỉ gạch họ và tên mà không gạch ngày tháng năm sinh (thường được đặt trong ngoặc đơn bên dưới tên) thì phiếu bầu đó vẫn được tính là hợp lệ, miễn là ý chí loại bỏ người ứng cử đó được thể hiện rõ ràng.

Cử tri cần đặc biệt tránh các cách đánh dấu sau đây để không làm mất giá trị lá phiếu của mình:

• Không được khoanh tròn vào tên người ứng cử.
• Không được đánh dấu x, dấu cộng hoặc bất kỳ ký tự đặc biệt nào vào trước hoặc sau tên người ứng cử.
• Không được gạch chéo toàn bộ ô tên người ứng cử hoặc gạch dưới, gạch trên hàng chữ họ và tên.
• Không được viết thêm tên người ngoài danh sách ứng cử viên đã được niêm yết chính thức.

Các lỗi phổ biến khiến phiếu bầu trở thành phiếu không hợp lệ

Trong thực tế, tỷ lệ phiếu không hợp lệ thường rơi vào các lỗi do cử tri không nắm vững quy tắc hình thức. Các trường hợp phiếu bị loại bao gồm:

• Phiếu bầu quá số lượng đại biểu: Nếu đơn vị bầu cử được ấn định bầu 03 đại biểu nhưng cử tri chỉ gạch 01 người trong danh sách 05 ứng cử viên (tức là để lại 04 người), lá phiếu này sẽ bị coi là không hợp lệ vì bầu quá số người quy định.
• Phiếu không có dấu của Tổ bầu cử: Mọi phiếu bầu hợp lệ phải có dấu của Tổ bầu cử đóng ở mặt trước, phía trên, góc trái. Phiếu thiếu dấu này bị coi là phiếu giả mạo hoặc phiếu không do nguồn chính thống phát ra.
• Phiếu gạch xóa hết tên những người ứng cử: Việc gạch bỏ toàn bộ danh sách thể hiện sự không lựa chọn, do đó phiếu này không được tính vào kết quả bầu cử.
• Phiếu ghi thêm nội dung khác: Mọi hành vi viết lời nhắn, vẽ hình, ký tên cử tri hoặc ghi thêm bất kỳ thông tin nào không thuộc nội dung bầu cử đều khiến lá phiếu bị loại bỏ để bảo đảm nguyên tắc bí mật và khách quan.

3. Quy trình xử lý khi cử tri viết sai, gạch nhầm hoặc làm hỏng phiếu bầu

Luật Bầu cử năm 2015 đã dự liệu các tình huống cử tri có thể mắc sai sót trong quá trình ghi phiếu. Để bảo đảm quyền lợi chính trị tối đa cho công dân, Điều 69 của Luật này quy định rõ quyền được đổi phiếu bầu khác cho cử tri. Quy trình này được thực hiện theo ba bước nghiêm ngặt nhằm bảo đảm tính minh bạch và tránh gian lận.

Bước 1: Báo cáo với Tổ bầu cử

Khi phát hiện mình viết sai tên, gạch nhầm người ứng cử muốn bầu, hoặc làm rách phiếu, làm nhòe mực, cử tri cần bình tĩnh dừng việc bỏ phiếu và rời khỏi buồng bỏ phiếu để báo cáo với thành viên Tổ bầu cử tại bàn phát phiếu. Cử tri không nên cố gắng sửa chữa lá phiếu bằng cách tô đậm mực hoặc dùng bút xóa, vì những hành vi này thường dẫn đến việc phiếu bị coi là không hợp lệ khi kiểm đếm do có "dấu hiệu riêng".

Bước 2: Thu hồi phiếu hỏng

Đây là một khâu nghiệp vụ bắt buộc để quản lý chặt chẽ số lượng phiếu bầu. Tổ bầu cử phải thu hồi lại phiếu bầu bị viết hỏng, gạch nhầm của cử tri trước khi cấp phiếu mới. Theo hướng dẫn tại Thông tư 21/2025/TT-BNV, ngay sau khi nhận lại phiếu hỏng từ cử tri, Tổ bầu cử phải thực hiện việc gạch chéo hoặc đóng dấu "Phiếu hỏng" lên phiếu đó để đảm bảo không bị trộn lẫn với các phiếu bầu đang sử dụng.

Các phiếu hỏng này sẽ được Tổ bầu cử tập hợp riêng, niêm phong và gửi cùng các tài liệu bầu cử khác về UBND cấp xã quản lý sau khi cuộc bỏ phiếu kết thúc. Việc này nhằm phục vụ công tác đối soát tổng số phiếu đã phát ra, số phiếu thu về và số phiếu dự phòng.

Bước 3: Nhận phiếu bầu mới và thực hiện lại việc ghi phiếu

Sau khi đã thu hồi phiếu hỏng, Tổ bầu cử sẽ phát cho cử tri một phiếu bầu mới tương ứng. Cử tri quay trở lại buồng bỏ phiếu để thực hiện lại quy trình ghi phiếu từ đầu. Cần lưu ý rằng cử tri vẫn phải tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc bí mật và tự mình ghi phiếu trong buồng kín đối với lá phiếu mới này.

4. Phân tích sâu về hệ quả của việc không đổi phiếu khi viết sai

Nhiều cử tri do tâm lý ngại phiền hà hoặc e sợ việc báo cáo sai sót sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi cá nhân nên đã chọn cách "bỏ đại" lá phiếu đã viết sai vào hòm phiếu. Đây là một quyết định dẫn đến sự mất mát trực tiếp về quyền lợi công dân.

Tại sao "viết sai mà không đổi" lại là mất quyền lợi?

Lá phiếu bầu cử là công cụ duy nhất để cử tri ủy quyền quyền lực nhà nước cho người đại diện. Khi lá phiếu không hợp lệ, ý chí của cử tri hoàn toàn bị loại bỏ khỏi kết quả chung. Điều này tương đương với việc cử tri đã từ bỏ quyền tham gia vào việc quyết định nhân sự cấp cao của quốc gia và địa phương trong một nhiệm kỳ dài 05 năm.

Hơn nữa, nếu một cử tri gạch nhầm người mình thực sự tín nhiệm nhưng lại không đổi phiếu, họ đã vô tình ủng hộ những ứng cử viên khác mà mình không mong muốn hoặc làm giảm cơ hội trúng cử của người xứng đáng. Trong một đơn vị bầu cử có sự cạnh tranh quyết liệt, chỉ một vài lá phiếu không hợp lệ cũng có thể thay đổi cục diện kết quả, ảnh hưởng đến chất lượng của cơ quan dân cử.

Trách nhiệm pháp lý của việc để phiếu sai lầm

Pháp luật quy định rõ về các hành vi bị nghiêm cấm trong bầu cử nhằm bảo đảm kết quả phản ánh trung thực ý chí của nhân dân. Việc cử tri cố tình để lại những dấu hiệu riêng trên phiếu bầu (như một cách sửa sai) có thể bị nghi ngờ là hành vi "đánh dấu phiếu" để phục vụ cho việc mua chuộc hoặc gian lận bầu cử. Do đó, cách tốt nhất và an toàn nhất về mặt pháp lý là thực hiện quyền đổi phiếu theo đúng quy định tại Điều 69.

5. Trách nhiệm của Tổ bầu cử và cơ chế bảo mật thông tin

Tổ bầu cử là đơn vị trực tiếp điều hành việc bỏ phiếu tại khu vực bỏ phiếu, đóng vai trò then chốt trong việc hướng dẫn cử tri và bảo đảm trật tự, an toàn cho cuộc bầu cử.

Nghĩa vụ hỗ trợ cử tri và đối tượng đặc thù

Pháp luật Việt Nam dành sự quan tâm đặc biệt đến các nhóm cử tri yếu thế để bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong việc thực hiện quyền công dân.

• Người già, người khuyết tật: Trường hợp cử tri không thể tự viết phiếu bầu do khiếm thị, khuyết tật tay hoặc già yếu, họ có quyền nhờ người khác viết hộ. Người viết hộ phải bảo đảm bí mật phiếu bầu và ghi trung thực ý muốn của cử tri. Sau khi viết xong, cử tri vẫn phải tự mình bỏ phiếu vào hòm (nếu có thể); nếu không thể tự bỏ phiếu, họ có thể nhờ người khác bỏ giúp vào hòm phiếu dưới sự chứng kiến của Tổ bầu cử.
• Người đang điều trị hoặc cách ly: Trong trường hợp cử tri ốm đau hoặc đang nằm viện không thể đến phòng bỏ phiếu, Tổ bầu cử có trách nhiệm mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến tận chỗ ở, chỗ điều trị để cử tri thực hiện quyền lợi của mình.

Quy định về bảo mật thông tin trên phiếu bầu khi đổi trả

Bảo mật là nguyên tắc sống còn để bảo đảm tính dân chủ. Khi cử tri yêu cầu đổi phiếu do viết hỏng, thành viên Tổ bầu cử tuyệt đối không được xem nội dung cử tri đã ghi trên lá phiếu hỏng đó. Mọi hành vi cố tình xem phiếu, bình luận về lựa chọn của cử tri hoặc tiết lộ thông tin bỏ phiếu đều là vi phạm pháp luật và có thể bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Quy trình thu hồi phiếu hỏng phải được thực hiện kín đáo. Phiếu hỏng sau khi thu hồi phải được lật úp hoặc cho ngay vào phong bì riêng trước khi đóng dấu vô hiệu hóa. Điều này giúp cử tri yên tâm rằng sự sai sót kỹ thuật của mình không dẫn đến việc bị lộ quan điểm chính trị cá nhân.

6. Những lưu ý quan trọng để tránh sai sót khi thực hiện quyền bầu cử

Phòng bệnh hơn chữa bệnh; việc trang bị kiến thức trước khi bước vào phòng bỏ phiếu sẽ giúp cử tri thực hiện quyền lợi một cách tự tin và chính xác nhất.

Đọc kỹ danh sách ứng cử viên trước khi vào phòng kín

Sai sót phổ biến nhất là cử tri vào buồng bỏ phiếu mới bắt đầu đọc tiểu sử các ứng cử viên, dẫn đến việc bị áp lực thời gian hoặc nhầm lẫn giữa các tên gọi tương tự nhau.

• Cử tri nên dành thời gian tại khu vực niêm yết danh sách và tiểu sử tóm tắt (thường được dán ngay ngoài phòng bỏ phiếu) để nghiên cứu kỹ trình độ, quá trình công tác và chương trình hành động của từng người.
• Việc xác định trước những cái tên mình định bầu sẽ giúp quá trình ghi phiếu diễn ra nhanh chóng, giảm thiểu tối đa khả năng gạch nhầm.

Sử dụng bút và mực do Tổ bầu cử cung cấp

Để bảo đảm tính thống nhất và tránh việc phiếu bị coi là có dấu hiệu nhận dạng riêng, cử tri nên sử dụng loại bút được Tổ bầu cử đặt sẵn trong buồng bỏ phiếu.

• Thông thường, các loại bút này là bút mực xanh hoặc đen không phai. Cử tri không được dùng bút chì, vì chữ viết bằng bút chì dễ bị tẩy xóa, làm sai lệch kết quả.
• Tuyệt đối không sử dụng bút mực đỏ hoặc các loại bút dạ màu đặc biệt khác. Việc sử dụng mực khác màu với đa số cử tri trong khu vực có thể khiến lá phiếu bị coi là không hợp lệ do vi phạm nguyên tắc bí mật (dễ bị nhận diện).

Kiểm tra số lượng phiếu và thẻ cử tri

Trước khi rời khỏi bàn phát phiếu, cử tri cần kiểm tra xem mình đã nhận đủ số lượng phiếu bầu tương ứng với các cấp hay chưa (Phiếu bầu đại biểu Quốc hội, Phiếu bầu đại biểu HĐND cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã). Sau khi bỏ phiếu xong, cử tri phải mang Thẻ cử tri đến bàn của Tổ bầu cử để được đóng dấu "Đã bỏ phiếu". Thẻ cử tri có dấu này là bằng chứng pháp lý chứng minh công dân đã hoàn thành quyền và nghĩa vụ bầu cử, đồng thời ngăn chặn việc bỏ phiếu hai lần.

Sự thành công của cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 phụ thuộc vào ý thức trách nhiệm của mỗi cử tri. Bằng việc bỏ phiếu đúng luật và chất lượng, nhân dân đang trực tiếp góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày càng vững mạnh, thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Việc thấu hiểu quy trình xử lý phiếu sai sót chính là bước đầu tiên để bảo đảm mỗi tiếng nói của cử tri đều được lắng nghe và ghi nhận một cách trọn vẹn nhất