Đặc điểm, ý nghĩa của quyết định hình phạt

1. Khái niệm quyết định hình phạt

Xuất phát từ nhiệm vụ của luật hình sự là bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ quyền bình đẳng giữa đồng bào các dân tộc, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, chống mọi hành vi phạm tội; đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, nên nhà làm luật phải đề ra những nguyên tắc xử lý khi có tội phạm xảy ra.

Bộ luật hình sự chỉ quy định nguyên tắc xử lý, nhưng không quy định nguyên tắc quyết định hình phạt, bởi vì trong các nguyên tắc xử lý đã bao hàm cả nguyên tắc quyết định hình phạt. Tuy nhiên, khi nghiên cứu quyết định hình phạt, chúng ta không thể không nghiên cứu các nguyên tắc quyết định hình phạt.

Các nguyên tắc quyết định hình phạt được hình thành, trước hết xuất phát từ các nguyên tắc xử lý và các quy định khác của Bộ luật hình sự, nó xác định và có ý nghĩa định hướng cho Tòa án khi áp dụng chế tài hình sự đối với người phạm tội. Như vậy, việc khẳng định các nguyên tắc quyết định hình phạt cũng là một vấn đề có tính lý luận và thực tiễn. Bộ luật hình sự năm 1985 tuy có quy định nguyên tắc quyết định hình phạt (Điều 37), nhưng về lý luận cũng như thực tiễn xét xử cho thấy đó không phải là nguyên tắc quyết định hình phạt, mà đó chỉ là căn cứ quyết định hình phạt. Do đó, Bộ luật hình sự năm 1999 đã quy định nội dung tại Điều 37 Bộ luật hình sự năm 1985 đó là căn cứ quyết định hình phạt chứ không phải là nguyên tắc quyết định hình phạt nữa (Điều 45). Nhưng như vậy, không phải không có nguyên tắc quyết định hình phạt, mà những nguyên tắc quyết định hình phạt chỉ có thể nhận biết được khi chúng ta nghiên cứu nó dưới góc độ lý luận.

Các nguyên tắc quyết định hình phạt tồn tại độc lập và có mối liên hệ mật thiết với các nguyên tắc chung của Bộ luật hình sự, đặc biệt có mối liên hệ mật thiết với nguyên tắc xử lý được quy định tại Điều 3 Bộ luật hình sự. Tính độc lập của nguyên tắc quyết định hình phạt thể hiện ở chỗ: Chế định quyết định hình phạt có những nét đặc thù mà các chế định khác trong Bộ luật hình sự không có. Ví dụ: Nhiều người cùng cố ý thực hiện một tội phạm, nhưng khi quyết định hình phạt Tòa án không thể áp dụng một mức hình phạt chung cho tất cả những người cùng thực hiện, mà phải quyết định hình phạt riêng đốì với từng người. Để bảo đảm việc quyết định hình phạt cụ thể cho từng người đúng pháp luật, Tòa án phải căn cứ vào nhiều nguyên tắc mà một trong những nguyên tắc đó là "cá thể hóa hình phạt".

Các nguyên tắc quyết định hình phạt mang bản chất chính trị xã hội rất đậm nét và do mục đích của hình phạt quyết định các nguyên tắc này. Vì mục đích của hình phạt "không chỉ trừng trị mà còn có giáo dục cải tạo", nên các nguyên tắc được đề ra cũng là nhằm thực hiện mục đích đó, ngược lại, nếu thực hiện đúng các nguyên tắc quyết định hình phạt sẽ có tác dụng to lớn mà mục đích của hình phạt đã đặt ra. Mối quan hệ biện chứng này được thiết lập từ mối quan hệ giữa mục đích của hình phạt với các nguyên tắc quyết định hình phạt.

Nội dung của các nguyên tắc quyết định hình phạt bắt nguồn từ chính sách hình sự, các nguyên xử lý thể hiện được những tư tưởng, những nguyên lý mà Đường lối của Đảng cộng sản Việt Nam đề ra. Là nguyên tắc, nhưng không phải là~những gì có tính bất biến mà các nguyên tắc quyết định hình phạt, nội dung của nó có thể thay đổi cùng với sự thay đổi, phát triển của kinh tế xã hội, cũng như hoàn cảnh thực tế ở từng địa phương. Ví dụ: khi nói đến nguyên tắc " pháp chế xã hội chủ nghĩa " khi quyết định hình phạt, không có nghĩa là Tòa án áp dụng hình phạt như nhau đối với người phạm tội ở địa phương này như đốì với người khác ở địa phương khác, mà phải xem xét đến tình hình chính trị xã hội ở địa phương xảy ra tội phạm. Khi bàn về pháp chế xã hội chủ nghĩa, Lê-nin đã từng nói: "Là Tòa án địa phương, Tòa án này, một mặt, có trách nhiệm phải triệt để tuân theo những luật pháp duy nhất đã đặt ra cho toàn liên bang, mặt khác, trong khi quyết định hình phạt, có trách nhiệm phải chiếu cố đến tất cả hoàn cảnh địa phương; làm như thế thì, dù cho luật pháp quả thật là đã bị vi phạm trong trường hợp này hay trường hợp khác, Tòa án địa phương vẫn có quyền nói rằng những hoàn cảnh mà mọi người ở địa phương đều biết rõ và đã được trình bày trước Toa án địa phương, làm cho Tòa án nhận thấy cần thiết phải giảm bớt hình phạt đối với những người nào đó, hoặc ngay cả tha bổng họ".

Các nguyên tắc quyết định hình phạt được thể hiện ở nhiều điều khoản trong Bộ luật hình sự (cả phần chung lẫn phần tội phạm), trong đó được thể hiện tập trung nhất là ở Điều 3. Ngoài ra các nguyên tắc quyết định hình phạt còn được thể hiện ở nhiều điều khoản khác của Bộ luật hình sự như: quyết định hình phạt nhẹ hơn quy định của Bộ luật hình sự (Điều 47); quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội (Điều 50); quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt (Điều 52); quyết định hình phạt trong trường hợp đồng phạm (Điều 53; miễn hình phạt (Điều 54); quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội (khoản 4,5 Điều 69)... đối với phần tội phạm các nguyên tắc quyết định hình phạt được thể hiện ngay trong các cấu thành tội phạm cụ thể, trường hợp nào Tòa án áp dụng khoản 1, khoản 2, khoản 3, hoặc khoản 4... Bộ luật hình sự. Dù được thể hiện ở phần chung hay phần các tội phạm, thì các nguyên tắc quyết định hình phạt bao giờ cũng là những tư tưởng chỉ đạo và định hướng hoạt động xét xử của Tòa án. Những tư tưởng đó trước hết phải là tư tưởng chỉ đạo, phải được thể hiện trong Bộ luật hình sự, định hướng cho việc quyết định hình phạt và phải phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước.

2. Đặc điểm của quyết định hình phạt

Quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội là xác định loại và mức hình phạt cụ thể (kể cả hình phạt bổ sung nếu có) trong phạm vi luật cho phép để áp dụng đối với người phạm nhiều tội. Việc quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội phải tuân theo nguyên tắc chung và các nguyên tắc đặc thù của quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội. các nguyên tắc chung ở đây bao gồm các nguyên tắc Pháp chế xã hội chủ nghĩa; nguyên tắc nhân đạo; nguyên tắc cá thể hóa hình phạt và nguyên tắc công bằng. Các nguyên tắc đặc thù bao gồm các nguyên tắc: nguyên tắc cộng toàn bộ; nguyên tắc cộng một phân; nguyên tắc thu hút và nguyên tắc cùng tồn tại.

3. Ý nghĩa của quyết định hình phạt

4. Căn cứ quyết định hình phạt