Mục lục bài viết

Đạo giáo là một trong những hệ thống tư tưởng và tôn giáo có lịch sử lâu đời ở phương Đông, có ảnh hưởng đáng kể đến văn hóa Trung Hoa cũng như nhiều quốc gia Đông Á và Đông Nam Á. Từ những tư tưởng triết học về Đạo, tự nhiên và vô vi, Đạo giáo dần phát triển thành một hệ thống tôn giáo với kinh điển, nghi lễ, thần điện, tổ chức và những phương pháp tu luyện riêng.

Tại Việt Nam, Đạo giáo được tiếp nhận từ khá sớm nhưng không phát triển hoàn toàn biệt lập. Nhiều yếu tố của Đạo giáo đã hòa nhập với Phật giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian, góp phần tạo nên đời sống văn hóa, tâm linh đa dạng của người Việt.

 

1. Đạo giáo là gì và nguồn gốc hình thành

Để hiểu Đạo giáo là gì, trước hết cần hiểu khái niệm “Đạo”.

Trong tư tưởng phương Đông, “Đạo” có thể được hiểu là con đường, nguyên lý hoặc quy luật căn bản chi phối sự hình thành và vận động của vũ trụ, tự nhiên và vạn vật. “Giáo” chỉ sự giáo hóa, hệ thống giáo lý và phương thức truyền dạy.

Tuy nhiên, khi tìm hiểu Đạo giáo cần phân biệt hai khái niệm có quan hệ mật thiết nhưng không hoàn toàn đồng nhất là Đạo gia và Đạo giáo.

Đạo gia trước hết là một trường phái triết học, gắn liền với tư tưởng của Lão Tử và Trang Tử. Hệ thống tư tưởng này đề cao việc sống thuận tự nhiên, thực hành vô vi, giảm bớt sự cưỡng cầu và hướng con người đến trạng thái hài hòa với quy luật vận động của vạn vật.

Trong khi đó, Đạo giáo với tư cách một tôn giáo hình thành và phát triển về sau. Ngoài việc tiếp thu nhiều tư tưởng của Đạo gia, Đạo giáo còn xây dựng hệ thống kinh điển, thần linh, nghi lễ, giới luật, tổ chức đạo sĩ và nhiều phương pháp tu luyện.

Có thể phân biệt ngắn gọn:

Đạo gia => thiên về hệ thống tư tưởng, triết học.

Đạo giáo => phát triển thành một hệ thống tôn giáo có giáo lý, nghi lễ, thần điện và phương pháp tu hành.

 

Đạo giáo có nguồn gốc từ đâu?

Đạo giáo hình thành tại Trung Quốc trên cơ sở tích tụ của nhiều dòng tư tưởng và tín ngưỡng khác nhau trong một thời gian dài.

Những yếu tố góp phần tạo nên nền tảng ban đầu của Đạo giáo bao gồm tín ngưỡng thờ các lực lượng tự nhiên, quan niệm về thần tiên, hoạt động của các phương sĩ, tư tưởng Âm Dương - Ngũ Hành, Dịch học và các phương pháp tìm kiếm sự trường sinh.

Về mặt triết học, Lão Tử và Trang Tử là hai nhân vật có ảnh hưởng đặc biệt quan trọng.

Lão Tử được truyền thống gắn với “Đạo Đức Kinh”, tác phẩm đặt ra những vấn đề nền tảng về Đạo, Đức, tự nhiên và vô vi.

Trang Tử tiếp tục phát triển nhiều tư tưởng của Đạo gia, đặc biệt là tinh thần tự do, thuận theo tự nhiên và vượt khỏi những ràng buộc do con người tự đặt ra.

Tuy nhiên, Đạo giáo với tư cách một tôn giáo có tổ chức chỉ thực sự định hình rõ nét vào khoảng cuối thời Đông Hán, tức thế kỷ II.

Một dấu mốc quan trọng là sự xuất hiện của Trương Đạo Lăng và Ngũ Đẩu Mễ Đạo, còn được gọi là Thiên Sư Đạo. Từ đây, Đạo giáo không chỉ còn là những tư tưởng triết học hay phương thuật riêng lẻ mà từng bước hình thành cộng đồng tín đồ, chức sắc, nghi lễ và phương thức tổ chức.

Có thể khái quát quá trình hình thành:

Tín ngưỡng cổ đại + phương thuật thần tiên + Âm Dương, Ngũ Hành => tư tưởng Lão - Trang => các cộng đồng tôn giáo xuất hiện => hình thành Đạo giáo có tổ chức.

 

2. Lịch sử phát triển và các hệ phái chính trong Đạo giáo

Đạo giáo không hình thành hoàn chỉnh trong một thời điểm mà trải qua quá trình phát triển kéo dài hàng nghìn năm.

Ở thời Tiên Tần, nền tảng quan trọng nhất vẫn là tư tưởng triết học. Những vấn đề như Đạo, vô vi, tự nhiên, quan hệ giữa con người và vũ trụ được Lão Tử, Trang Tử cùng những nhà tư tưởng liên quan phát triển.

Đến thời Hán, đặc biệt vào cuối Đông Hán, những tư tưởng này kết hợp ngày càng mạnh với tín ngưỡng, phương thuật và nhu cầu đời sống tinh thần để hình thành các cộng đồng tôn giáo có tổ chức.

Hai phong trào thường được nhắc đến trong giai đoạn này là Ngũ Đẩu Mễ Đạo và Thái Bình Đạo.

Sang thời Ngụy Tấn - Nam Bắc triều, hệ thống Đạo giáo tiếp tục được xây dựng và chỉnh lý. Kinh điển, nghi lễ, giới luật và lý luận tu luyện ngày càng phong phú. Cát Hồng là một nhân vật tiêu biểu trong lịch sử phát triển các tư tưởng về thần tiên, dưỡng sinh và luyện đan.

Đến thời Đường - Tống, Đạo giáo phát triển mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống văn hóa, xã hội. Đặc biệt dưới thời Đường, Đạo giáo nhận được sự bảo trợ đáng kể của triều đình.

Trong quá trình phát triển, phương thức tu luyện cũng có nhiều biến đổi. Nếu những phương pháp Ngoại đan từng giữ vị trí quan trọng trong một số giai đoạn thì về sau, Nội đan, dưỡng sinh và tu luyện thân tâm ngày càng được chú trọng.

Đến thời Minh - Thanh và những giai đoạn tiếp theo, các dòng phái Đạo giáo rất đa dạng nhưng có thể chú ý hai hệ thống lớn là Chính Nhất Đạo và Toàn Chân Đạo.

 

Chính Nhất Đạo

Chính Nhất Đạo có quan hệ lịch sử với truyền thống Thiên Sư Đạo gắn với Trương Đạo Lăng.

Một đặc điểm nổi bật là nhiều đạo sĩ thuộc truyền thống Chính Nhất có thể sống tại gia và lập gia đình. Hoạt động tôn giáo thường gắn với cộng đồng dân cư.

Các thực hành thường được nhắc đến gồm nghi lễ cầu an, trai tiêu, phù chú và những nghi thức tôn giáo phục vụ đời sống cộng đồng.

Chính Nhất Đạo có ảnh hưởng tương đối mạnh ở miền Nam Trung Quốc, Đài Loan và một số cộng đồng người Hoa tại Đông Nam Á.

 

Toàn Chân Đạo

Toàn Chân Đạo gắn với Vương Trùng Dương và phát triển mạnh vào thời Tống - Kim.

Khác với truyền thống đạo sĩ tại gia, Toàn Chân Đạo đặc biệt chú trọng đời sống xuất gia. Đạo sĩ thường tu tập tại đạo quán, tuân thủ giới luật và thanh quy tương đối nghiêm ngặt.

Phương pháp tu tập nhấn mạnh Nội đan, thiền định, tu tâm dưỡng tính và điều chỉnh ham muốn của cá nhân.

Toàn Chân Đạo đồng thời thể hiện xu hướng dung hợp tư tưởng Nho, Phật và Đạo.

Có thể phân biệt khái quát:

Chính Nhất Đạo => nổi bật với truyền thống đạo sĩ tại gia, nghi lễ và hoạt động tôn giáo trong cộng đồng.

Toàn Chân Đạo => nổi bật với đời sống xuất gia, giới luật, tu tâm và Nội đan.

Tuy nhiên, đây chỉ là cách khái quát những đặc điểm tiêu biểu. Đạo giáo trong lịch sử có rất nhiều dòng phái, truyền thống địa phương và phương thức thực hành khác nhau, vì vậy không nên xem mọi đạo sĩ đều thực hành giống nhau.

 

3. Hệ thống tư tưởng và các vị thần được thờ phụng trong Đạo giáo

Tư tưởng Đạo giáo được xây dựng trên nhiều khái niệm về vũ trụ, tự nhiên và con người, trong đó nổi bật là Đạo, Đức, vô vi, Âm Dương - Ngũ Hành và quan niệm Thiên Nhân Hợp Nhất.

 

Đạo và Đức

Đạo giữ vị trí trung tâm trong hệ thống tư tưởng.

Đạo không đơn giản là một con đường cụ thể mà được hiểu như nguyên lý căn bản của sự tồn tại và vận động của vạn vật.

Trong khi đó, Đức có thể được hiểu là sự biểu hiện hoặc năng lực của Đạo trong từng sự vật và đời sống.

Từ quan niệm này, Đạo giáo hướng con người đến việc quan sát quy luật tự nhiên và điều chỉnh bản thân sao cho hài hòa với quy luật ấy.

 

Vô vi

“Vô vi” là một trong những khái niệm dễ bị hiểu sai nhất.

Vô vi không đơn giản có nghĩa là “không làm gì”.

Tinh thần quan trọng của vô vi là không cưỡng ép sự vật trái với quy luật tự nhiên, hạn chế những hành động xuất phát từ tham vọng quá mức và biết lựa chọn cách ứng xử phù hợp với hoàn cảnh.

Có thể hiểu ngắn gọn:

Vô vi ≠ thụ động.

Vô vi => hành động thuận tự nhiên, không cưỡng cầu một cách cực đoan.

 

Âm Dương và Ngũ Hành

Trong hệ thống tư tưởng được Đạo giáo tiếp nhận và phát triển, sự vận động của thế giới có thể được lý giải thông qua quan hệ giữa Âm và Dương cùng sự tương tác của năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.

Âm và Dương không đơn thuần là hai yếu tố đối lập tuyệt đối mà luôn vận động, chuyển hóa và tạo nên trạng thái cân bằng tương đối.

Những quan niệm này có ảnh hưởng rộng đến các lĩnh vực văn hóa truyền thống như dưỡng sinh, lịch pháp, kiến trúc, phong thủy và y học phương Đông.

 

Thiên Nhân Hợp Nhất

Đây là quan niệm nhấn mạnh mối quan hệ giữa con người và tự nhiên.

Con người không tồn tại tách biệt khỏi vũ trụ mà là một phần của thế giới tự nhiên. Bởi vậy, việc tu dưỡng không chỉ hướng vào bản thân mà còn hướng tới trạng thái hài hòa giữa con người với môi trường và quy luật vận động của vạn vật.

 

Đạo giáo thờ những vị thần nào?

Khác với các tôn giáo độc thần, Đạo giáo có hệ thống thần điện rất phong phú và nhiều tầng bậc.

Ở vị trí đặc biệt quan trọng là Tam Thanh, gồm:

  • Ngọc Thanh Nguyên Thủy Thiên Tôn;
  • Thượng Thanh Linh Bảo Thiên Tôn;
  • Thái Thanh Đạo Đức Thiên Tôn, thường gắn với Thái Thượng Lão Quân.

Tam Thanh mang ý nghĩa đặc biệt trong thần học Đạo giáo và gắn với những phương diện khác nhau của Đạo.

Một vị thần rất quen thuộc khác là Ngọc Hoàng Đại Đế. Trong quan niệm tôn giáo dân gian chịu ảnh hưởng Đạo giáo, Ngọc Hoàng thường được hình dung là vị đứng đầu bộ máy quản lý thiên giới và điều hành nhiều thần linh.

Tuy nhiên, cần phân biệt rằng Ngọc Hoàng không đồng nhất với Tam Thanh. Trong hệ thống thần điện Đạo giáo, Tam Thanh giữ địa vị thần học đặc biệt cao.

Ngoài ra còn có nhiều vị thần, tiên khác như Huyền Thiên Trấn Vũ, Văn Xương Đế Quân và Bát Tiên.

Huyền Thiên Trấn Vũ gắn với phương Bắc và được tôn kính trong nhiều truyền thống với ý nghĩa bảo hộ, trấn giữ.

Văn Xương Đế Quân gắn với văn chương, học vấn và khoa cử nên đặc biệt quen thuộc trong đời sống của giới sĩ tử.

Bát Tiên là nhóm tám vị tiên rất nổi tiếng trong văn hóa dân gian chịu ảnh hưởng Đạo giáo.

Ở tầng gần gũi hơn với đời sống dân gian còn có những hình tượng như Táo Quân, Thổ Địa, Tài Thần và nhiều thần linh địa phương.

Cần lưu ý rằng thần điện Đạo giáo không phải một hệ thống hoàn toàn bất biến. Qua nhiều thời đại và khu vực, Đạo giáo thường có sự dung hợp với tín ngưỡng dân gian nên danh xưng, địa vị và cách thờ phụng các vị thần có thể có những khác biệt nhất định.

 

4. Đạo giáo có phải là tôn giáo không và sự du nhập vào Việt Nam

Đạo giáo vừa có phương diện triết học vừa có phương diện tôn giáo.

Nếu nói đến tư tưởng của Lão Tử, Trang Tử về Đạo, vô vi và tự nhiên, người ta thường sử dụng khái niệm Đạo gia để chỉ trường phái triết học.

Trong khi đó, Đạo giáo sau quá trình phát triển đã có đối tượng tôn thờ, hệ thống kinh điển, giáo lý, giới luật, nghi lễ, chức sắc và cộng đồng thực hành. Vì vậy, xét dưới góc độ nghiên cứu tôn giáo, Đạo giáo là một tôn giáo.

Tại Việt Nam, khoản 5 Điều 2 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 định nghĩa:

“Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức.”

Đối chiếu với những đặc trưng lịch sử của Đạo giáo có thể thấy hệ thống này có những yếu tố cơ bản của một tôn giáo như đối tượng tôn thờ, kinh điển, giáo lý, nghi lễ và những hình thức tổ chức tôn giáo.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc xác định một hệ thống tín ngưỡng là “tôn giáo” theo nghĩa nghiên cứu tôn giáo với tư cách pháp lý cụ thể của một tổ chức tôn giáo tại Việt Nam. Việc một tổ chức được công nhận, đăng ký hoạt động hoặc có tư cách pháp nhân tôn giáo phải căn cứ vào các điều kiện và thủ tục cụ thể của Luật Tín ngưỡng, tôn giáo.

 

Đạo giáo du nhập vào Việt Nam khi nào?

Đạo giáo được truyền vào Việt Nam từ khá sớm thông qua quá trình giao lưu văn hóa với Trung Hoa và hoạt động của những người di cư, phương sĩ, đạo sĩ trong thời kỳ Bắc thuộc.

Các yếu tố ban đầu được truyền bá không nhất thiết tồn tại dưới dạng một giáo hội Đạo giáo hoàn chỉnh mà có thể xuất hiện thông qua phương thuật, quan niệm thần tiên, dưỡng sinh, bói toán và các hình thức tín ngưỡng khác.

Đến thời kỳ độc lập, đặc biệt dưới các triều Lý - Trần, Đạo giáo có vị trí đáng kể trong đời sống văn hóa và tâm linh Đại Việt.

Một minh chứng nổi bật cho ảnh hưởng của Đạo giáo tại Thăng Long là việc thờ Huyền Thiên Trấn Vũ. Đền Quán Thánh ngày nay là một địa điểm gắn với tín ngưỡng thờ vị thần này.

Trong đời sống tư tưởng thời trung đại, Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo còn có quá trình giao thoa mạnh mẽ, thường được khái quát bằng quan niệm “Tam giáo đồng nguyên”.

Nho giáo có ảnh hưởng lớn đến tổ chức xã hội và đạo lý.

Phật giáo hướng mạnh đến đời sống tâm linh và con đường giải thoát.

Đạo giáo đóng góp những tư tưởng về tự nhiên, dưỡng sinh, thần tiên và nhiều thực hành tín ngưỡng.

Ba hệ thống không phải lúc nào cũng tồn tại tách biệt mà có thể giao thoa ngay trong đời sống của cùng một cộng đồng.

Từ thời Hậu Lê trở về sau, khi Nho giáo giữ vị trí ngày càng quan trọng trong hệ thống nhà nước, Đạo giáo dần suy giảm về phương diện tổ chức độc lập nhưng nhiều yếu tố lại tiếp tục đi sâu vào đời sống dân gian.

Ảnh hưởng ấy có thể được nhận thấy trong một số quan niệm và thực hành liên quan đến thần linh, phong thủy, chọn ngày, cầu an, dưỡng sinh và những hình thức tín ngưỡng dân gian.

Tuy nhiên, cần thận trọng khi xác định nguồn gốc của từng phong tục. Không phải mọi tập tục thờ thần, phong thủy hoặc nghi lễ dân gian của người Việt đều có thể quy hoàn toàn cho Đạo giáo, bởi văn hóa tín ngưỡng Việt Nam là kết quả của quá trình giao thoa giữa nhiều truyền thống khác nhau.

Có thể khái quát quá trình:

Đạo giáo từ Trung Hoa => truyền vào Việt Nam => giao thoa với tín ngưỡng bản địa => phát triển đáng kể thời Lý - Trần => dung hợp với Nho giáo và Phật giáo => nhiều yếu tố tiếp tục tồn tại trong đời sống văn hóa dân gian.

 

5. Mục đích tu tập và giá trị cốt lõi của Đạo giáo

Mục đích tu tập trong Đạo giáo không hoàn toàn giống nhau giữa các thời kỳ và hệ phái.

Ở tầng triết học, mục tiêu quan trọng là sống thuận Đạo, trở về với tự nhiên, giảm bớt dục vọng và đạt trạng thái hài hòa giữa con người với thế giới.

Trong các truyền thống Đạo giáo tôn giáo, mục tiêu có thể được diễn đạt bằng những khái niệm như tu Đạo, đắc Đạo, thành Tiên, trường sinh hoặc đạt đến trạng thái tinh thần cao hơn thông qua quá trình tu luyện thân và tâm.

Lịch sử Đạo giáo từng xuất hiện nhiều phương pháp tu luyện khác nhau.

Một trong số đó là Ngoại đan. Người xưa tìm cách luyện chế những loại “đan dược” từ khoáng vật với mong muốn kéo dài tuổi thọ hoặc đạt sự trường sinh.

Tuy nhiên, một số vật liệu từng được sử dụng trong luyện đan cổ đại như thủy ngân và những hợp chất khoáng vật có thể gây độc nghiêm trọng. Vì vậy, những phương pháp luyện hoặc sử dụng đan dược cổ không nên được xem là phương pháp chăm sóc sức khỏe để thực hành trong đời sống hiện đại.

Về sau, nhiều truyền thống chuyển trọng tâm sang Nội đan, tức hướng quá trình tu luyện vào chính thân và tâm của con người.

Trong lý luận Nội đan thường xuất hiện quá trình:

Luyện tinh hóa khí => luyện khí hóa thần => luyện thần hoàn hư.

Điều quan trọng không phải hiểu các khái niệm này như những công thức khoa học hiện đại, mà đặt chúng trong hệ thống lý luận tu luyện truyền thống của Đạo giáo.

Bên cạnh mục tiêu tôn giáo, Đạo giáo còn để lại nhiều giá trị tư tưởng đáng chú ý.

 

Sống hài hòa với tự nhiên

Đạo giáo nhấn mạnh rằng con người là một bộ phận của tự nhiên chứ không đứng hoàn toàn bên ngoài tự nhiên.

Từ đó hình thành một cách nhìn đề cao sự cân bằng và hạn chế việc cưỡng ép tự nhiên theo ham muốn vô hạn của con người.

Trong bối cảnh hiện đại, tinh thần này có thể gợi mở thái độ sống có trách nhiệm hơn với môi trường, dù không nên đồng nhất trực tiếp tư tưởng Đạo giáo cổ đại với khoa học sinh thái hiện đại.

 

Biết tiết chế và giảm sự cưỡng cầu

Tinh thần vô vi khuyến khích con người nhận thức giới hạn, tránh chạy theo ham muốn một cách cực đoan và không sử dụng sức mạnh để cưỡng ép mọi sự vật theo ý mình.

Vô vi vì vậy không phải:

“Không làm gì.”

Mà gần với:

“Không làm trái quy luật một cách cưỡng ép.”

 

Đề cao sự mềm mại và khả năng thích nghi

Hình tượng nước thường được sử dụng để diễn đạt một phẩm chất quan trọng trong tư tưởng Đạo gia: mềm mại nhưng có sức mạnh, không tranh giành mà vẫn có khả năng thích nghi với hoàn cảnh.

Từ đó hình thành một thái độ sống linh hoạt, khiêm nhường và hạn chế xung đột không cần thiết.

 

Chú trọng sự cân bằng của thân và tâm

Nhiều truyền thống Đạo giáo quan tâm đến dưỡng sinh, điều hòa đời sống và rèn luyện thân tâm.

Giá trị có thể tiếp nhận ở đây là ý thức chăm sóc sức khỏe, duy trì đời sống điều độ và tìm kiếm sự cân bằng.

Tuy nhiên, cần phân biệt các phương pháp dưỡng sinh thông thường với những tuyên bố có tính siêu nhiên hoặc những phương pháp chữa bệnh chưa được kiểm chứng. Khi có vấn đề sức khỏe, các thực hành tôn giáo hoặc dưỡng sinh không thay thế việc thăm khám và điều trị y khoa phù hợp.

 

Tinh thần khoan dung và dung hợp

Đạo giáo trong lịch sử có khả năng tiếp nhận và tương tác với nhiều truyền thống tư tưởng khác nhau. Ở Việt Nam, đặc điểm này càng thể hiện rõ trong quá trình giao thoa với Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng bản địa.

Có thể khái quát những giá trị nổi bật:

Thuận theo tự nhiên => tôn trọng quy luật và sự cân bằng.

Vô vi => hành động không cưỡng ép.

Bất tranh => hạn chế những tranh chấp không cần thiết.

Tu thân => hướng vào việc điều chỉnh chính mình.

Dưỡng sinh => quan tâm đến sự hài hòa của đời sống.

Thiên Nhân Hợp Nhất => nhìn nhận con người trong mối quan hệ mật thiết với tự nhiên.

=> Nhìn tổng thể, Đạo giáo không chỉ là hệ thống thờ thần tiên, nghi lễ hay phương thuật như cách hiểu phổ biến trong dân gian. Phía sau những biểu hiện tôn giáo là một hệ thống tư tưởng lâu đời xoay quanh mối quan hệ giữa con người, tự nhiên và Đạo. Từ nền tảng triết học của Lão - Trang, Đạo giáo từng bước phát triển thành một tôn giáo với hệ thống thần điện, kinh điển, nghi lễ và phương pháp tu tập phong phú. Khi truyền vào Việt Nam, Đạo giáo tiếp tục biến đổi và dung hợp với Nho giáo, Phật giáo cùng tín ngưỡng bản địa, qua đó để lại dấu ấn đáng kể trong đời sống văn hóa và tâm linh của người Việt.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: