Dinh dưỡng dành cho bệnh nhân ung thư

1. Ý nghĩa quan trọng của một chế độ dinh dưỡng với bệnh nhân ung thư

Tình trạng chăm sóc dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư tại Việt Nam ngày càng trở nên cấp bách và đáng lo ngại. Một số lý do cho việc này bao gồm:

- Suy dinh dưỡng và giảm cân: Bệnh nhân ung thư thường gặp vấn đề về suy dinh dưỡng, thậm chí giảm cân nhanh chóng. Mất cân nặng không kiểm soát có thể gây ra suy dinh dưỡng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức kháng của cơ thể và khả năng chống lại bệnh.

- Suy kiệt tinh thần: Tâm lý của bệnh nhân cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe. Lo lắng, thấp thỏm, và chán nản có thể dẫn đến suy kiệt tinh thần, gây ra sự suy yếu và làm ảnh hưởng đến hiệu quả của liệu trình.

- Tác động của khối u: Khối u ung thư tác động trực tiếp đến cơ thể bằng cách tiêu hao năng lượng và tạo ra các sản phẩm phụ có thể gây ra suy kiệt. Nó cản trở quá trình chuyển hoá của cơ thể và có thể làm hỏng mô cơ và tế bào cơ thể.

- Khả năng hoàn thành liệu trình: Suy giảm về cân nặng và thể chất có thể khiến bệnh nhân không thể hoàn thành toàn bộ liệu trình điều trị, làm giảm tiên lượng sống của họ và tăng nguy cơ tái phát bệnh.

- Biến chứng và tử vong: Thiếu chăm sóc dinh dưỡng có thể dẫn đến các biến chứng như nhiễm trùng và đặc biệt làm tăng nguy cơ tử vong.

Để giải quyết vấn đề này, bệnh nhân ung thư cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng phù hợp. Nói chung, chế độ ăn cho bệnh nhân ung thư cần cung cấp đầy đủ chất béo, chất đạm, tinh bột, vitamin, nước và khoáng chất thiết yếu. Họ nên tăng cường tiêu thụ rau, cá, dầu thực vật và giảm thịt. Luyện tập thể dục đều đặn cũng giúp cung cấp năng lượng và cải thiện sức đề kháng.

Người thân của bệnh nhân ung thư có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ. Họ nên khuyến khích người bệnh ăn theo khẩu vị của họ và chia nhỏ bữa ăn để dễ hấp thụ dinh dưỡng. Hơn nữa, cần tạo điều kiện cho người bệnh hoạt động thể chất, giúp họ duy trì tinh thần thoải mái và tích cực. Tinh thần lạc quan và hỗ trợ tinh thần từ gia đình và bạn bè cũng rất quan trọng trong quá trình điều trị bệnh.

2. Dinh dưỡng dành cho bệnh nhân ung thư

Sự chán ăn là một trong những khía cạnh khó khăn nhất của quá trình điều trị ung thư. Nguyên nhân chính của hiện tượng này có thể bao gồm:

- Tâm lý sợ hãi và chán nản: Bệnh nhân ung thư thường phải đối mặt với lo sợ và căng thẳng lớn do tình trạng sức khỏe không ổn định. Sự lo âu và lo sợ có thể làm giảm sự hứng thú trong việc ăn uống.

- Thay đổi về khẩu vị: Các liệu trình điều trị, chẳng hạn như hóa trị và xạ trị, có thể gây ra thay đổi về khẩu vị và làm cho thức ăn trở nên ít hấp dẫn.

- Tác dụng phụ của liệu trình: Các phương pháp điều trị ung thư thường đi kèm với tác dụng phụ như buồn nôn, mệt mỏi, hoặc thay đổi về vị giác.

Những vấn đề này cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng ăn uống của bệnh nhân. Để đối phó với sự chán ăn, bệnh nhân ung thư cần tuân thủ chế độ ăn phù hợp. Dưới đây là một số yếu tố quan trọng trong chế độ ăn cho bệnh nhân ung thư:

2.1. Chế độ ăn tinh bột

Tinh bột là một thành phần quan trọng trong chế độ ăn hàng ngày của người bệnh ung thư. Tinh bột là nguồn cung cấp chính của glucose, một dạng quan trọng của đường, và là nguồn năng lượng cho cơ thể. Dưới đây là những điểm quan trọng về việc bao gồm tinh bột trong chế độ ăn của người bệnh ung thư:

- Nguồn tinh bột: Tinh bột thường có nhiều trong các loại ngũ cốc nguyên hạt như hạt lúa mạch, lúa mì, ngô, gạo, và các loại củ như khoai sọ, khoai lang, khoai tây hoặc sắn. Những nguồn này cung cấp tinh bột tự nhiên, không chỉ cung cấp năng lượng mà còn chứa các vitamin và khoáng chất quan trọng.

- Hạn chế thực phẩm đã chế biến: Người bệnh nên hạn chế tiêu thụ các loại thực phẩm tinh bột đã được chế biến sẵn, đặc biệt là những thực phẩm chứa nhiều đường đơn. Đường đơn có thể tăng đột ngột nồng độ đường trong máu, gây dao động đáng kể trong sự ổn định của glucose máu, và gây khó khăn cho việc kiểm soát nồng độ đường huyết. Điều này có thể gây tăng cường sự phát triển của tế bào ung thư, vì một số loại ung thư cung cấp nhiều năng lượng cho sự phát triển của chúng thông qua quá trình trao đổi glucose.

Hơn nữa, người bệnh cũng nên tránh tiêu thụ các loại thực phẩm bổ sung nhiều chất phụ gia. Những chất này có thể bao gồm chất bảo quản, chất tạo màu, và chất làm ngọt nhân tạo. Chúng không chỉ không có giá trị dinh dưỡng mà còn có thể gây tác động tiêu cực lên sức khỏe, bao gồm tăng cân và gây ra các vấn đề về sức khỏe khác nhau.

Vì vậy, việc tập trung vào tiêu thụ tinh bột tự nhiên và thực phẩm chưa được chế biến sẵn, và tránh thực phẩm chứa nhiều đường đơn và chất phụ gia có thể giúp duy trì sự ổn định của đường huyết và cung cấp năng lượng cần thiết mà không tạo điều kiện cho sự phát triển của tế bào ung thư.

2.2. Chế độ ăn rau quả

Rau củ quả là một phần quan trọng của chế độ ăn cho người bệnh ung thư. Chúng cung cấp một lượng lớn vitamin và khoáng chất, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dinh dưỡng và hỗ trợ sức kháng của cơ thể. Dưới đây là một số lợi ích của việc bao gồm rau củ quả trong chế độ ăn của người bệnh ung thư:

- Cung cấp vitamin và khoáng chất: Rau củ quả là nguồn tốt của vitamin và khoáng chất quan trọng như vitamin C, vitamin A, kali, và folate, giúp tăng cường sức kháng và phục hồi sức khỏe.

- Làm giảm cảm giác khó chịu khi ăn uống: Thay vì tập trung vào thịt và các thực phẩm có vị tanh hoặc đắng, người bệnh ung thư có thể tập trung vào các món ăn chứa rau củ quả để giảm cảm giác khó chịu khi ăn uống.

-  Thay đổi khẩu vị: Trong quá trình điều trị, việc thay đổi khẩu vị có thể là điều không thể tránh khỏi. Các loại thức ăn như thịt có thể trở nên không hấp dẫn. Tuy nhiên, sau khi điều trị kết thúc, khẩu vị của bệnh nhân có thể trở lại bình thường.

Các cách để giúp người bệnh ung thư giảm tình trạng khó chịu khi ăn uống bao gồm:

- Súc miệng trước khi ăn: Súc miệng với nước muối loãng hoặc nước chanh sẽ giúp loại bỏ cảm giác khó chịu trong miệng và tạo điều kiện tốt hơn cho việc ăn uống.

- Ăn các loại trái cây có vị chua: Trái cây như chanh, cam, quýt, và bưởi có vị chua giúp làm giảm cảm giác đắng trong miệng. Tuy nhiên, nên hạn chế sử dụng chúng nếu bệnh nhân đang gặp vấn đề về đau ở miệng hoặc họng.

- Chia bữa ăn chính thành nhiều bữa nhỏ: Chia bữa ăn thành các bữa nhỏ trong ngày giúp người bệnh ăn ít mà thường xuyên hơn. Điều này giúp giảm cảm giác no quá nhanh và tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu thụ thực phẩm.

- Ăn món khoái khẩu: Đặc biệt, bệnh nhân nên ăn những món khoái khẩu của họ để tạo sự hứng thú trong việc ăn uống. Tuy nhiên, nên hạn chế tiêu thụ các loại thịt đỏ và tập trung vào thực phẩm giàu dinh dưỡng.

Nguồn: Sưu tầm

2.3. Chế độ ăn giàu chất đạm

Chất đạm là một thành phần quan trọng trong chế độ ăn cho bệnh nhân ung thư. Chất đạm giúp cung cấp các acid amin cần thiết cho cơ thể, làm phát triển và duy trì tế bào cơ, hỗ trợ sự phục hồi và bảo vệ cơ thể khỏi các tác động xấu.

Các nguồn giàu chất đạm bao gồm các loại thịt như thịt gà, thịt bò, thịt lợn, cá, và các sản phẩm từ sữa như sữa tươi, sữa chua, và sữa bột. Ngoài ra, có nhiều loại thức ăn thực vật cũng chứa chất đạm, bao gồm hạt và đậu, như hạt lúa mạch, đậu xanh, hạt óc chó, và đậu nành.

Để đảm bảo cung cấp đủ lượng chất đạm, bệnh nhân ung thư nên ăn một chế độ ăn đa dạng và cân bằng giữa hai nhóm chất đạm từ nguồn thực vật và động vật. Điều này có thể bao gồm sự kết hợp của thực phẩm như cá và rau húng quế, thịt gà và hạt lúa mạch, hay sữa và quả hạnh nhân. Mục tiêu chính ở đây là đảm bảo rằng bệnh nhân nhận đủ lượng chất đạm cần thiết cho sự phục hồi, bảo vệ cơ thể khỏi suy yếu, và duy trì tình trạng dinh dưỡng tốt trong quá trình điều trị ung thư.

2.4. Bổ sung chất béo hợp lý vào chế độ ăn

Chất béo là một phần quan trọng của chế độ ăn hàng ngày của người bệnh ung thư. Chất béo cung cấp nhiều lợi ích cho sức khỏe, nhưng cần được tiêu thụ trong một lượng cân đối và có chọn lọc. Dưới đây là một số điểm quan trọng về việc bao gồm chất béo trong chế độ ăn của người bệnh ung thư:

- Hàm lượng chất béo cần thiết: Chất béo là một nguồn năng lượng quan trọng cho cơ thể. Nó giúp hấp thụ các loại vitamin phân tan (A, D, E, K) và là một phần quan trọng của màng tế bào. Bệnh nhân ung thư cần cung cấp đủ một lượng chất béo nhất định trong chế độ ăn hàng ngày để duy trì sức khỏe tổng thể và hỗ trợ sự phục hồi.

- Hàm lượng acid béo không no: Một phần quan trọng của chất béo là acid béo. Hàm lượng acid béo không no, đặc biệt là acid béo omega-3 và omega-6, đóng vai trò quan trọng trong quá trình chống viêm, duy trì chức năng não bộ, và hỗ trợ sự phục hồi cơ bản của tế bào. Tuy nhiên, hàm lượng acid béo không no không nên vượt quá 50% tổng năng lượng được tiêu thụ hàng ngày. Việc duy trì sự cân đối trong việc tiêu thụ các loại acid béo quan trọng để tránh sự quá mức có thể gây ra các vấn đề sức khỏe, chẳng hạn như béo phì.

- Chọn lựa chất béo thông minh: Bệnh nhân ung thư nên tập trung vào tiêu thụ chất béo có nguồn gốc từ thực phẩm tự nhiên, như dầu hạt lanh, dầu ô liu, hạt và hạt cải, và các loại hạt và hạt có lợi khác. Tránh chất béo bão hòa, thường có trong thực phẩm chế biến sẵn, thực phẩm nhanh, và thực phẩm chiên rán.

- Điều chỉnh khẩu phần chất béo: Một phần quan trọng của việc bao gồm chất béo trong chế độ ăn là kiểm soát lượng tiêu thụ. Điều này có thể bao gồm việc giảm khẩu phần chất béo nếu bệnh nhân đang trọng thể, hoặc tăng khẩu phần chất béo nếu cần bổ sung năng lượng. Sự điều chỉnh này nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của một chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa.

3. Ví dụ về chế độ ăn theo tháp dinh dưỡng cho người bị ung thư

Việc cân nhắc và điều chỉnh khẩu phần ăn hàng ngày là quan trọng cho người bệnh ung thư. Dưới đây là các khẩu phần ăn được đề xuất cho từng nhóm thực phẩm:

Nhóm bánh mì, ngũ cốc, gạo và mì ống (6-11 phần ăn mỗi ngày): Một khẩu phần bao gồm: 1 lát bánh mì; 1/2 chén mì ống nấu chín; 1/2 chén ngũ cốc nấu chín (bột yến mạch, bột nghiền, kem lúa mì); 1 ounce ngũ cốc ăn liền; 1/3 chén cơm; 4-6 bánh quy giòn.

Nhóm trái cây (2-4 phần ăn mỗi ngày): Một khẩu phần trái cây bao gồm: 1 trái cây cỡ vừa, chẳng hạn như cam, táo, lê, chuối; 1/2 chén trái cây tươi, chín, đông lạnh hoặc đóng hộp; 1/4 cốc trái cây khô, như nho khô, xoài hoặc mơ; 3/4 cốc (6 oz) nước ép trái cây 100%.

Nhóm rau (3-5 phần mỗi ngày): Một phần rau bao gồm: 1 chén rau sống (gồm bông cải xanh, cà rốt) hoặc rau lá (như rau diếp, rau bina); 1/2 chén rau nấu chín; 3/4 cốc nước ép rau củ.

Nhóm sữa, sữa chua và pho mát (2-3 phần một ngày): Đối với các sản phẩm sữa và các công thức nấu ăn có sử dụng chúng làm nguyên liệu, bạn nên lựa chọn loại sữa tách béo hoặc 1% và các loại phô mai mềm, chẳng hạn như ricotta, parmesan, phô mai tươi, mozzarella và Neufchatel.

Thông thường, một khẩu phần thực phẩm từ sữa sẽ bao gồm: 1 cốc sữa; 1 cốc sữa chua không vị; 1/2 oz pho mát tự nhiên hoặc 2 oz pho mát chế biến; 1/2 cốc kem hoặc sữa đá.

Nhóm thịt, gia cầm, cá, đậu khô, trứng và các loại hạt (2-3 phần ăn hoặc 6-9 oz một ngày): Một khẩu phần thịt hoặc chất thay thế thịt thường bao gồm 3 oz thịt bò, thịt gà, thịt lợn, thịt cá và bánh mì kẹp thịt chay.

Thông thường, 1 ounce thịt hoặc chất thay thế thịt sẽ bao gồm: 1/2 chén đậu nấu chín hoặc đóng hộp (đậu hoặc đậu Hà Lan); 1 quả trứng; 3/4 cốc các loại hạt; 2 thìa bơ đậu phộng.

Lưu ý: Nhóm chất béo, dầu và đồ ngọt nên được hạn chế ăn vì chúng chứa nhiều calo và chất béo. Một khẩu phần chất béo hoặc đồ ngọt bao gồm: 1 thìa cà phê dầu hoặc sốt mayonnaise thông thường; 1 muỗng sốt mayonnaise nhẹ; 1 thìa súp thông thường hoặc 2 thìa súp nước sốt salad nhẹ; 2 thìa kem chua;1 dải thịt xông khói. Một khẩu phần đồ ngọt bao gồm: 1 – 3 inch (khoảng 2,54 – 7,62 cm) bánh quy, 1 chiếc bánh rán, 1 thìa cà phê đường hoặc mật ong.

Người bệnh ung thư cần được tư vấn về tháp dinh dưỡng và điều chỉnh khẩu phần ăn hàng ngày dưới sự hướng dẫn của một chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa.

Xem thêm: Đậu nành có nguy cơ gây ung thư không?