Đường sá hay đường xá, từ nào là đúng chính tả tiếng Việt?

1. Đường sá hay đường xá: Đâu mới là từ viết đúng chính tả tiếng Việt?

Trong quá trình sử dụng tiếng Việt, nhiều người băn khoăn không biết nên viết "đường sá" hay "đường xá". Đây là một trong những lỗi chính tả khá phổ biến, xuất hiện trên mạng xã hội, báo chí điện tử và cả trong một số văn bản chưa được biên tập kỹ. Tuy nhiên, theo chuẩn mực ngôn ngữ học và các từ điển tiếng Việt có giá trị học thuật, chỉ có "đường sá" là cách viết đúng chính tả, còn "đường xá" là cách viết sai.

Theo Từ điển tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học), mục từ "đường sá" được định nghĩa là hệ thống đường đi trên bộ xét một cách khái quát. Từ điển cũng đưa ra nhiều ví dụ quen thuộc như: "đường sá lầy lội", "đường sá xa xôi", "mở mang đường sá". Đây đều là những cách dùng đã được chuẩn hóa và được sử dụng rộng rãi trong sách giáo khoa, văn bản hành chính cũng như các công trình nghiên cứu.

Không chỉ được ghi nhận trong từ điển hiện đại, từ "đường sá" còn có lịch sử lâu đời trong tiếng Việt. Ngay từ Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895), hình thức "đàng sá" đã được ghi nhận với nghĩa là đường đi. Đến Việt Nam tự điển của Hội Khai Trí Tiến Đức (1931), thành tố "sá" tiếp tục được giải thích là từ chỉ đường, nhưng hầu như chỉ xuất hiện trong tổ hợp "đường sá". Trong Tự điển chữ Nôm dẫn giải, Giáo sư Nguyễn Quang Hồng cũng chỉ ra rằng "sá" là một từ cổ mang nghĩa "con đường", "lối đi", tồn tại chủ yếu trong tổ hợp từ ghép này.

Ngược lại, các bộ từ điển tiếng Việt chuẩn hiện nay đều không ghi nhận mục từ "đường xá". Điều đó cho thấy đây không phải là một đơn vị từ vựng chính thức của tiếng Việt. Việc sử dụng "đường xá" chủ yếu xuất phát từ thói quen phát âm, sự liên tưởng với những từ quen thuộc như "phố xá", "quán xá" hoặc ảnh hưởng của phương ngữ, chứ không có cơ sở ngôn ngữ học.

Trong giao tiếp hằng ngày, người học có thể dễ dàng bắt gặp nhiều cách diễn đạt chuẩn như:

• Đường sá hôm nay rất thông thoáng.
• Đường sá miền núi còn nhiều khó khăn.
• Nhà nước tiếp tục đầu tư mở rộng đường sá.
• Đường sá xa xôi khiến việc đi lại mất nhiều thời gian.

Trong tất cả các trường hợp trên, nếu thay "đường sá" bằng "đường xá" thì đều trở thành lỗi chính tả.

Vì vậy, khi viết bài, soạn thảo văn bản hay giao tiếp bằng văn bản, người sử dụng tiếng Việt cần ghi nhớ rằng "đường sá" là cách viết đúng theo chuẩn chính tả, còn "đường xá" không được công nhận trong hệ thống từ vựng tiếng Việt chuẩn. Việc sử dụng đúng không chỉ thể hiện sự cẩn trọng trong dùng từ mà còn góp phần giữ gìn sự trong sáng và thống nhất của tiếng Việt.

2. Phân tích sự khác biệt về ngữ nghĩa và cách sử dụng giữa đường sá và đường xá

Để hiểu vì sao "đường sá" là cách viết đúng còn "đường xá" là cách viết sai, cần xem xét cả nguồn gốc từ vựng, cấu tạo từ và ý nghĩa của từng thành tố trong tiếng Việt.

Về cấu tạo, "đường sá" là một từ ghép đẳng lập gồm hai thành tố gần nghĩa. Trong đó, "đường" là từ thuần Việt chỉ lối đi dành cho người và phương tiện, còn "sá" là một từ cổ mang nghĩa "con đường", "lối đi". Hai yếu tố đồng nghĩa kết hợp với nhau nhằm tạo nên ý nghĩa khái quát, chỉ toàn bộ hệ thống đường giao thông hoặc tình trạng đường đi nói chung. Đây là phương thức cấu tạo từ khá phổ biến trong tiếng Việt, tương tự như các cặp từ: đất đai, tuổi tác, chùa chiền, chim chóc.

Trong khi đó, "xá" lại là một yếu tố Hán Việt, có nghĩa là nhà ở, nơi cư trú, quán trọ hoặc công trình phục vụ sinh hoạt. Thành tố này chỉ xuất hiện trong những từ ghép liên quan đến nơi ở hoặc công trình như: ký túc xá, bệnh xá, trạm xá, quán xá, tệ xá. Vì vậy, về mặt ngữ nghĩa, "xá" không mang nghĩa là đường đi và không thể kết hợp với "đường" để tạo thành một từ ghép đúng chuẩn.

Một nguyên nhân khiến nhiều người viết nhầm là do ảnh hưởng của từ "phố xá". Đây là một từ ghép đúng chính tả, trong đó "phố" chỉ đường phố còn "xá" gợi đến nhà cửa, hàng quán hai bên đường. Hai yếu tố kết hợp với nhau để chỉ toàn cảnh không gian đô thị. Từ sự quen thuộc với "phố xá", nhiều người vô tình thay "sá" bằng "xá" khi viết "đường sá", tạo nên lỗi chính tả "đường xá".

Bên cạnh đó, ở một số địa phương, hiện tượng phát âm không phân biệt rõ phụ âm đầu "s" và "x" cũng góp phần làm gia tăng tình trạng viết sai. Khi phát âm hai âm này gần giống nhau, người viết dễ lựa chọn nhầm chữ cái mà không nhận ra sự khác biệt về nghĩa.

Có thể so sánh hai từ như sau:

Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng "đường sá" vừa đúng về mặt lịch sử từ vựng, vừa phù hợp với quy tắc cấu tạo từ của tiếng Việt. Ngược lại, "đường xá" chỉ là sản phẩm của sự liên tưởng và nhầm lẫn ngữ âm, không được các từ điển chuẩn ghi nhận và không nên sử dụng trong bất kỳ văn bản chính thức nào.

3. Cách phân biệt các từ dễ nhầm lẫn như đường xá xa xôi hay đường sá xa xôi

Một trong những cụm từ bị viết sai nhiều nhất là "đường xá xa xôi". Thực tế, cách diễn đạt đúng duy nhất là "đường sá xa xôi".

Trong cụm từ này, "đường sá" là danh từ chỉ toàn bộ hệ thống đường đi, còn "xa xôi" là tính từ diễn tả khoảng cách lớn hoặc việc đi lại khó khăn. Khi kết hợp với nhau, cụm từ mang ý nghĩa quãng đường dài, cách trở hoặc hành trình nhiều trở ngại.

Ví dụ đúng:

• Đường sá xa xôi nên việc vận chuyển hàng hóa gặp nhiều khó khăn.
• Dù đường sá xa xôi, các em vẫn đều đặn đến trường.
• Đường sá miền núi còn hiểm trở và xa xôi.

Nếu thay bằng "đường xá xa xôi", câu văn sẽ mắc lỗi chính tả ngay từ thành tố đầu tiên vì "đường xá" không phải là từ đúng trong tiếng Việt.

Để tránh nhầm lẫn, người học có thể áp dụng hai cách ghi nhớ đơn giản.

Thứ nhất, dựa vào lĩnh vực biểu đạt. Khi nói đến giao thông, đường đi, cầu cống, vận chuyển hoặc hạ tầng, luôn sử dụng "sá". Khi nói đến nhà cửa, nơi ở hoặc công trình phục vụ sinh hoạt thì dùng "xá".

Ví dụ:

• Đường sá thuận lợi.
• Đường sá xuống cấp.
• Mở rộng đường sá.
• Ký túc xá.
• Trạm xá.
• Quán xá.

Thứ hai, ghi nhớ theo cặp từ chuẩn.

• Đường đi → đường sá.
• Phố phường → phố xá.
• Hàng quán → quán xá.
• Nơi ở tập thể → ký túc xá.

Khi ghi nhớ theo từng nhóm nghĩa như vậy, người học sẽ dễ dàng lựa chọn đúng từ trong từng ngữ cảnh và hạn chế tối đa lỗi chính tả.

4. Tổng hợp các cụm từ thông dụng và lỗi chính tả thường gặp trong giao tiếp

Sự nhầm lẫn giữa phụ âm đầu "s" và "x" khiến nhiều từ ghép quen thuộc bị viết sai. Dưới đây là những trường hợp thường gặp nhất.

Trong thực tế, nhiều bài viết trên internet vẫn cố tình sử dụng "đường xá" vì đây là cụm từ mà không ít người dùng gõ khi tìm kiếm. Tuy nhiên, việc xuất hiện phổ biến trên môi trường mạng không đồng nghĩa với việc từ đó trở thành đúng chính tả. Trong học tập, nghiên cứu, báo chí, xuất bản và văn bản nhà nước, người viết vẫn cần tuân thủ chuẩn mực ngôn ngữ, sử dụng thống nhất hình thức "đường sá".

5. Lời khuyên về cách sử dụng từ ngữ chuẩn xác trong văn bản hành chính và pháp luật

Trong văn bản hành chính và văn bản quy phạm pháp luật, việc sử dụng từ ngữ phải bảo đảm tính chính xác, thống nhất và chuẩn mực. Một lỗi chính tả tưởng chừng nhỏ cũng có thể làm giảm tính chuyên nghiệp của văn bản, ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan ban hành và gây khó khăn trong quá trình tra cứu, áp dụng.

Điều 5 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020) quy định ngôn ngữ sử dụng trong văn bản quy phạm pháp luật phải là tiếng Việt chuẩn mực, diễn đạt rõ ràng, chính xác và dễ hiểu. Bên cạnh đó, Nghị định số 30/2020/NĐ-CP về công tác văn thư cũng yêu cầu văn bản hành chính phải được kiểm tra, rà soát kỹ về chính tả, ngữ pháp và cách dùng từ trước khi ban hành.

Đối với những văn bản liên quan đến giao thông, quy hoạch, xây dựng hoặc hạ tầng kỹ thuật, từ ngữ đúng cần sử dụng là "đường sá". Việc viết thành "đường xá" không chỉ là lỗi chính tả mà còn không phù hợp với chuẩn mực tiếng Việt được các từ điển uy tín ghi nhận.

Để bảo đảm tính chuẩn xác khi soạn thảo văn bản, người viết nên lưu ý một số nguyên tắc sau:

• Tra cứu từ ngữ trong các từ điển tiếng Việt có giá trị học thuật, đặc biệt là Từ điển tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê chủ biên.
• Không sử dụng từ theo thói quen phát âm địa phương hoặc theo cách viết phổ biến trên mạng xã hội nếu chưa được kiểm chứng.
• Luôn đọc soát và kiểm tra chính tả trước khi phát hành văn bản, nhất là các tài liệu có giá trị pháp lý hoặc sử dụng trong hoạt động quản lý nhà nước.
• Phân biệt rõ "sá" là từ chỉ đường đi, còn "xá" là từ chỉ nhà ở hoặc công trình, từ đó lựa chọn đúng trong từng ngữ cảnh.
• Xây dựng thói quen sử dụng tiếng Việt chuẩn trong học tập, công việc và giao tiếp để góp phần giữ gìn sự trong sáng của ngôn ngữ dân tộc.

Có thể khẳng định rằng "đường sá" là hình thức duy nhất đúng chính tả và phù hợp với chuẩn mực tiếng Việt hiện hành. Việc sử dụng chính xác từ ngữ không chỉ thể hiện năng lực ngôn ngữ của người viết mà còn góp phần nâng cao chất lượng văn bản, bảo đảm tính nghiêm túc và thống nhất trong hoạt động hành chính, pháp luật cũng như trong đời sống hằng ngày.

Ngoài ra, bạn đọc cũng có thể xem thêm:

• Sui gia hay xui gia? Cách viết đúng chính tả và ý nghĩa đầy đủ
• Sếp hay xếp là đúng chính tả? Xếp tổng hay sếp tổng là đúng?
• Quy tắc chính tả phân biệt l/n, ch/tr, x/s, gi/d/, c/q/k, i/y nhanh, chính xác