Gia đình chính sách là gì? Đối tượng, quy định về gia đình chính sách?

1. Gia đình chính sách là gì?

Gia đình chính sách là cách gọi phổ biến để chỉ những gia đình thuộc diện được Nhà nước ưu tiên hưởng các chính sách hỗ trợ, ưu đãi hoặc bảo đảm an sinh xã hội theo quy định của pháp luật. Các chính sách này được xây dựng nhằm ghi nhận công lao của người có công với cách mạng, đồng thời hỗ trợ những hộ gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, góp phần thực hiện mục tiêu công bằng xã hội và phát triển bền vững.

Để hiểu đúng khái niệm này, trước hết cần phân biệt giữa chính sách xã hội và gia đình chính sách.

Chính sách xã hội là hệ thống chủ trương, biện pháp và cơ chế do Nhà nước ban hành nhằm bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, giảm khoảng cách về điều kiện sống, tạo cơ hội tiếp cận bình đẳng đối với giáo dục, y tế, việc làm, nhà ở và các dịch vụ xã hội thiết yếu. Một hệ thống chính sách xã hội hoàn thiện không chỉ hỗ trợ các nhóm yếu thế mà còn góp phần ổn định xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế gắn với tiến bộ và công bằng.

Trên cơ sở đó, gia đình chính sách được hiểu theo hai cách sau:

Theo nghĩa rộng, gia đình chính sách là những hộ gia đình thuộc diện được Nhà nước áp dụng các chính sách hỗ trợ đặc thù về an sinh xã hội, bao gồm hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ đồng bào dân tộc thiểu số, hộ có người có công với cách mạng, hộ có người bị ảnh hưởng bởi chất độc hóa học và một số nhóm đối tượng khác theo quy định của pháp luật.

Theo nghĩa hẹp, đây là những gia đình có người thuộc diện người có công với cách mạng hoặc thân nhân của người có công và được hưởng chế độ ưu đãi theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành.

Trong thực tế, khi nhắc đến "gia đình chính sách", đa số người dân thường hiểu là gia đình có công với cách mạng. Tuy nhiên, dưới góc độ quản lý nhà nước, khái niệm này có phạm vi rộng hơn và có thể bao gồm nhiều nhóm hộ gia đình đang được hưởng chính sách an sinh xã hội khác nhau.

Gia đình chính sách được hưởng các chế độ hỗ trợ tùy thuộc vào từng nhóm đối tượng và từng chính sách cụ thể, như:

• Trợ cấp, phụ cấp ưu đãi.
• Hỗ trợ nhà ở, đất ở hoặc miễn, giảm tiền sử dụng đất trong một số trường hợp.
• Chính sách về giáo dục, đào tạo, miễn giảm học phí.
• Hỗ trợ bảo hiểm y tế, chăm sóc sức khỏe.
• Hỗ trợ vay vốn, tạo việc làm, giảm nghèo và các chương trình an sinh xã hội khác.

Việc được xác định là gia đình chính sách không dựa trên cách gọi thông thường mà phải căn cứ vào các điều kiện, tiêu chuẩn và giấy tờ chứng minh theo quy định của pháp luật. Chỉ khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận hoặc công nhận thì cá nhân, hộ gia đình mới được hưởng đầy đủ các chế độ ưu đãi tương ứng.

2. Đối tượng gia đình chính sách gồm những ai? Quy định pháp luật

Hiện nay, không có một văn bản quy phạm pháp luật nào đưa ra danh mục chung về "gia đình chính sách". Trên thực tế, việc xác định gia đình chính sách được căn cứ vào từng nhóm chính sách cụ thể, trong đó phổ biến nhất là chính sách ưu đãi người có công với cách mạng và chính sách an sinh xã hội.

2.1. Đối tượng người có công với cách mạng

Theo khoản 1 Điều 3 Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020, người có công với cách mạng gồm 12 nhóm đối tượng sau:

• Người hoạt động cách mạng trước ngày 01/01/1945.
• Người hoạt động cách mạng từ ngày 01/01/1945 đến trước Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945.
• Liệt sĩ.
• Bà mẹ Việt Nam anh hùng.
• Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
• Anh hùng Lao động trong thời kỳ kháng chiến.
• Thương binh, bao gồm cả thương binh loại B được công nhận trước ngày 31/12/1993.
• Bệnh binh.
• Người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học.
• Người hoạt động cách mạng, hoạt động kháng chiến bị địch bắt tù, đày.
• Người hoạt động kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, làm nghĩa vụ quốc tế.
• Người có công giúp đỡ cách mạng.

Khi hộ gia đình có thành viên thuộc một trong các nhóm nêu trên và đáp ứng điều kiện theo quy định thì gia đình có thể được hưởng các chế độ ưu đãi tương ứng dành cho người có công và thân nhân người có công.

2.2. Một số nhóm hộ gia đình được hưởng chính sách xã hội

Ngoài nhóm gia đình có công với cách mạng, trong thực tiễn quản lý nhà nước, khái niệm gia đình chính sách còn được sử dụng để chỉ các hộ thuộc diện được hưởng chính sách an sinh xã hội, chẳng hạn:

• Hộ nghèo.
• Hộ cận nghèo.
• Hộ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
• Hộ đồng bào dân tộc thiểu số.
• Hộ có người khuyết tật hoặc người mất khả năng lao động.
• Hộ có thành viên bị ảnh hưởng bởi chất độc hóa học.
• Hộ có người hưởng trợ cấp bảo trợ xã hội theo quy định.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng mỗi nhóm đối tượng được điều chỉnh bởi những văn bản pháp luật khác nhau. Vì vậy, không phải mọi hộ đang hưởng chính sách xã hội đều được áp dụng toàn bộ các chế độ dành cho gia đình có công với cách mạng.

2.3. Người thờ cúng liệt sĩ có được coi là gia đình chính sách không?

Đây là một trong những nội dung được nhiều người quan tâm.

Theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020 và Nghị định số 131/2021/NĐ-CP, người được giao thờ cúng liệt sĩ không mặc nhiên trở thành thân nhân liệt sĩ.

Pháp luật chỉ công nhận thân nhân liệt sĩ gồm các đối tượng như cha, mẹ; vợ hoặc chồng; con; người có công nuôi dưỡng liệt sĩ khi còn nhỏ theo quy định.

Trong trường hợp liệt sĩ không còn thân nhân trực hệ, người được giao thờ cúng chỉ được hưởng trợ cấp thờ cúng liệt sĩ theo quy định của pháp luật. Việc đảm nhận thờ cúng không làm phát sinh quyền được công nhận là gia đình chính sách để hưởng các chế độ ưu đãi khác như miễn, giảm tiền sử dụng đất, ưu đãi giáo dục hoặc các chế độ dành cho thân nhân liệt sĩ.

Do đó, khi xác định một hộ gia đình có thuộc diện gia đình chính sách hay không cần căn cứ vào quy định của từng chính sách cụ thể, không chỉ dựa trên vai trò thờ cúng hoặc mối quan hệ trong dòng họ.

3. Hộ gia đình chính sách, hộ chính sách xã hội là gì?

Hai khái niệm "hộ gia đình chính sách" và "hộ chính sách xã hội" thường được sử dụng trong các chương trình hỗ trợ của Nhà nước. Tuy nhiên, đây không phải là hai khái niệm hoàn toàn giống nhau.

Hộ gia đình chính sách thường được hiểu là hộ gia đình có thành viên thuộc diện người có công với cách mạng hoặc thân nhân người có công và đang được hưởng chế độ ưu đãi theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành.

Trong khi đó, hộ chính sách xã hội là khái niệm có phạm vi rộng hơn, dùng để chỉ các hộ thuộc diện được Nhà nước ưu tiên hỗ trợ thông qua các chương trình an sinh xã hội, giảm nghèo và bảo trợ xã hội. Nhóm này có thể bao gồm:

• Hộ nghèo và hộ cận nghèo.
• Hộ đồng bào dân tộc thiểu số.
• Hộ sinh sống tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
• Hộ có người khuyết tật, người cao tuổi cô đơn hoặc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.
• Hộ có người có công với cách mạng.
• Các nhóm đối tượng khác theo từng chương trình hỗ trợ của Nhà nước.

Có thể thấy, hộ gia đình có công với cách mạng là một bộ phận của nhóm hộ chính sách xã hội, nhưng không phải mọi hộ chính sách xã hội đều là gia đình có công.

Ví dụ:

• Gia đình có cha là thương binh đang hưởng trợ cấp hằng tháng là hộ gia đình chính sách và đồng thời thuộc nhóm hộ chính sách xã hội.
• Hộ nghèo không có thành viên là người có công vẫn thuộc diện hộ chính sách xã hội nhưng không phải là gia đình có công với cách mạng.
• Hộ có người được giao thờ cúng liệt sĩ nhưng không thuộc diện thân nhân theo quy định thì chỉ được hưởng trợ cấp thờ cúng, không mặc nhiên được xác định là gia đình chính sách để hưởng các chế độ ưu đãi khác.

Trong các thủ tục hành chính liên quan đến vay vốn ưu đãi, miễn giảm học phí, hỗ trợ nhà ở, đất ở hoặc hưởng trợ cấp, cơ quan có thẩm quyền sẽ căn cứ vào từng chương trình, từng văn bản pháp luật để xác định hộ gia đình có thuộc diện chính sách hay không. Vì vậy, người dân cần đối chiếu đúng quy định áp dụng đối với từng chế độ thay vì chỉ dựa vào cách gọi thông thường "gia đình chính sách".

4. Chế độ, chính sách ưu đãi dành cho gia đình chính sách

Tùy từng nhóm đối tượng và căn cứ pháp lý áp dụng, gia đình chính sách có thể được hưởng một hoặc nhiều chế độ ưu đãi khác nhau. Không phải mọi gia đình chính sách đều được hưởng giống nhau, bởi mỗi chế độ được xác định dựa trên loại đối tượng, điều kiện thực tế và hồ sơ chứng minh theo quy định của pháp luật.

Các chính sách ưu đãi hiện nay chủ yếu được thực hiện theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020, Nghị định số 131/2021/NĐ-CP và các văn bản pháp luật chuyên ngành về an sinh xã hội.

4.1. Chế độ trợ cấp và phụ cấp ưu đãi

Đây là chính sách quan trọng nhất đối với người có công với cách mạng và thân nhân của họ.

Theo Nghị định số 55/2023/NĐ-CP, từ ngày 01/7/2023 mức chuẩn ưu đãi người có công là 2.055.000 đồng/tháng. Mức chuẩn này được sử dụng làm căn cứ tính các khoản:

• Trợ cấp ưu đãi hằng tháng.
• Phụ cấp ưu đãi hằng tháng.
• Trợ cấp một lần đối với một số trường hợp.
• Trợ cấp tuất.
• Trợ cấp thờ cúng liệt sĩ.
• Các khoản trợ cấp khác theo quy định.

Ví dụ:

• Bà mẹ Việt Nam anh hùng được hưởng phụ cấp bằng 03 lần mức chuẩn.
• Thân nhân liệt sĩ được hưởng trợ cấp hằng tháng nếu đáp ứng điều kiện theo quy định.
• Thương binh, bệnh binh được hưởng trợ cấp căn cứ vào tỷ lệ tổn thương cơ thể.

4.2. Chính sách về đất đai và nhà ở

Gia đình người có công có thể được hưởng các chính sách ưu đãi về đất đai theo quy định của pháp luật, bao gồm:

• Miễn hoặc giảm tiền sử dụng đất trong một số trường hợp.
• Hỗ trợ cải thiện nhà ở.
• Hỗ trợ xây dựng hoặc sửa chữa nhà tình nghĩa theo chương trình của Trung ương và địa phương.
• Được ưu tiên khi thực hiện một số chương trình an sinh về nhà ở.

Việc miễn, giảm tiền sử dụng đất được thực hiện theo quy định của Luật Đất đai và các văn bản hướng dẫn thi hành, trong đó có Nghị định số 131/2021/NĐ-CP đối với người có công với cách mạng.

4.3. Chính sách về giáo dục và đào tạo

Con em của người có công với cách mạng thuộc diện được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ trong giáo dục như:

• Miễn hoặc giảm học phí theo quy định.
• Hỗ trợ chi phí học tập đối với từng cấp học.
• Ưu tiên trong tuyển sinh theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
• Hưởng các chế độ học bổng, hỗ trợ học nghề nếu đáp ứng điều kiện.

Những chính sách này nhằm tạo điều kiện để con em gia đình chính sách có cơ hội tiếp cận giáo dục và nâng cao trình độ.

4.4. Chính sách chăm sóc sức khỏe

Gia đình chính sách, đặc biệt là người có công và thân nhân thuộc diện được hưởng chế độ, được Nhà nước quan tâm thông qua các chính sách như:

• Cấp thẻ bảo hiểm y tế theo quy định.
• Điều dưỡng phục hồi sức khỏe định kỳ.
• Hỗ trợ khám, chữa bệnh.
• Cung cấp dụng cụ chỉnh hình, phục hồi chức năng đối với một số trường hợp.

4.5. Chính sách hỗ trợ việc làm và an sinh xã hội

Ngoài các chế độ ưu đãi trực tiếp, gia đình chính sách còn có thể được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ khác như:

• Vay vốn ưu đãi để sản xuất, kinh doanh.
• Hỗ trợ đào tạo nghề.
• Giới thiệu việc làm.
• Hỗ trợ giảm nghèo bền vững.
• Hỗ trợ trong các chương trình phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

Tùy từng địa phương, gia đình chính sách còn được ưu tiên khi tham gia các chương trình xây dựng nhà đại đoàn kết, khám bệnh miễn phí, tặng quà nhân dịp lễ, Tết và Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7.

Lưu ý, việc hưởng chế độ ưu đãi phải căn cứ vào hồ sơ, giấy tờ chứng minh và quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Không phải mọi gia đình có hoàn cảnh khó khăn đều đồng thời được hưởng các chính sách dành cho người có công với cách mạng.

5. Thủ tục, hồ sơ xác nhận là gia đình chính sách

Việc xác nhận gia đình chính sách hoặc gia đình có công với cách mạng được thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Trường hợp thuộc diện người có công với cách mạng, thủ tục chủ yếu được thực hiện theo Nghị định số 131/2021/NĐ-CP.

5.1. Hồ sơ cần chuẩn bị

Tùy từng nhóm đối tượng, hồ sơ có thể khác nhau. Tuy nhiên, thông thường người dân cần chuẩn bị các giấy tờ sau:

• Đơn hoặc văn bản đề nghị theo mẫu (nếu pháp luật quy định).
• Giấy chứng nhận thương binh, bệnh binh hoặc người hưởng chính sách như thương binh.
• Giấy chứng nhận người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học (nếu có).
• Giấy chứng nhận gia đình liệt sĩ hoặc các giấy tờ xác nhận thân nhân liệt sĩ.
• Giấy tờ chứng minh là người có công với cách mạng.
• Giấy tờ tùy thân và các tài liệu liên quan khác theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Trong nhiều trường hợp, cơ quan giải quyết sẽ yêu cầu xuất trình bản chính để đối chiếu hoặc nộp bản sao theo quy định.

5.2. Cơ quan tiếp nhận hồ sơ

Người dân có thể nộp hồ sơ tại:

• Bộ phận Một cửa của UBND cấp huyện.
• Phòng Nội vụ hoặc cơ quan được giao thực hiện chức năng quản lý lĩnh vực người có công theo quy định hiện hành tại địa phương.
• Cơ quan có thẩm quyền khác theo từng loại hồ sơ cụ thể.

Đối với một số thủ tục, hồ sơ ban đầu được tiếp nhận tại UBND cấp xã để xác minh trước khi chuyển cơ quan có thẩm quyền giải quyết.

5.3. Trình tự thực hiện

Thông thường, thủ tục được thực hiện theo các bước sau:

Bước 1. Chuẩn bị đầy đủ hồ sơ theo quy định.

Bước 2. Nộp hồ sơ tại cơ quan có thẩm quyền.

Bước 3. Cơ quan tiếp nhận kiểm tra hồ sơ.

Nếu hồ sơ đầy đủ và hợp lệ, cơ quan sẽ tiếp nhận và cấp giấy hẹn trả kết quả.

Nếu hồ sơ chưa đầy đủ hoặc chưa đúng quy định, người nộp hồ sơ sẽ được hướng dẫn bổ sung hoặc hoàn thiện.

Bước 4. Thẩm định và xác minh.

Cơ quan chuyên môn tiến hành đối chiếu hồ sơ, xác minh thông tin và thực hiện các bước nghiệp vụ theo quy định.

Bước 5. Ban hành quyết định hoặc cấp giấy xác nhận.

Sau khi hoàn tất việc thẩm định, cơ quan có thẩm quyền sẽ cấp giấy xác nhận hoặc quyết định công nhận theo quy định của pháp luật.

5.4. Một số lưu ý khi thực hiện thủ tục

Để hạn chế việc phải bổ sung hồ sơ nhiều lần, người dân nên:

• Chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh.
• Đối chiếu thông tin cá nhân trước khi nộp.
• Mang theo bản chính để đối chiếu khi cần.
• Liên hệ cơ quan tiếp nhận để được hướng dẫn đối với các trường hợp đặc biệt hoặc hồ sơ có yếu tố lịch sử.

6. Câu hỏi thường gặp về gia đình chính sách

6.1. Gia đình chính sách có phải chỉ là gia đình có công với cách mạng không?

Không hoàn toàn.

Trong thực tế, khái niệm "gia đình chính sách" thường được dùng để chỉ gia đình có người có công với cách mạng. Tuy nhiên, ở phạm vi rộng hơn, thuật ngữ này còn được sử dụng để chỉ nhiều nhóm hộ đang hưởng chính sách an sinh xã hội của Nhà nước như hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ đồng bào dân tộc thiểu số hoặc hộ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

6.2. Người thờ cúng liệt sĩ có được công nhận là gia đình chính sách không?

Không.

Theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020 và Nghị định số 131/2021/NĐ-CP, người thờ cúng liệt sĩ chỉ được hưởng trợ cấp thờ cúng khi đáp ứng điều kiện theo quy định. Việc được giao thờ cúng không đồng nghĩa với việc trở thành thân nhân liệt sĩ hoặc được công nhận là gia đình chính sách để hưởng các chế độ ưu đãi khác.

6.3. Gia đình có thương binh có được coi là gia đình chính sách không?

Có.

Nếu trong hộ gia đình có người được công nhận là thương binh hoặc người hưởng chính sách như thương binh theo quy định của pháp luật thì gia đình thuộc diện được hưởng các chế độ ưu đãi tương ứng dành cho người có công với cách mạng.

6.4. Hộ nghèo có phải là gia đình chính sách không?

Hộ nghèo là đối tượng của chính sách an sinh xã hội và được hưởng nhiều chế độ hỗ trợ của Nhà nước. Tuy nhiên, hộ nghèo không mặc nhiên là gia đình có công với cách mạng. Việc hưởng chính sách nào sẽ phụ thuộc vào từng chương trình và căn cứ pháp luật áp dụng.

6.5. Gia đình chính sách được hưởng những quyền lợi gì?

Tùy từng đối tượng, gia đình chính sách có thể được hưởng:

• Trợ cấp và phụ cấp ưu đãi.
• Hỗ trợ nhà ở, đất ở.
• Miễn hoặc giảm học phí.
• Hỗ trợ bảo hiểm y tế và chăm sóc sức khỏe.
• Vay vốn ưu đãi, hỗ trợ việc làm.
• Các chương trình an sinh xã hội khác theo quy định của Trung ương và địa phương.

6.6. Muốn biết gia đình mình có thuộc diện gia đình chính sách hay không thì làm thế nào?

Người dân có thể đối chiếu điều kiện theo các văn bản pháp luật hiện hành hoặc liên hệ UBND cấp xã, cơ quan quản lý lĩnh vực người có công hoặc cơ quan quản lý an sinh xã hội tại địa phương để được kiểm tra hồ sơ và hướng dẫn xác định chính xác đối tượng được hưởng chính sách. Việc xác nhận phải căn cứ vào hồ sơ, giấy tờ hợp pháp và quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm bài viết sau về Cấp đất đối với gia đình chính sách, mẹ Việt Nam anh hùng ?