Tội hành nghề mê tín dị đoan theo Điều 320 Bộ Luật Hình sự

Điều 320 BLHS quy định hai khung hình phạt chính, tương ứng với mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội:   

Khung cơ bản (Khoản 1): Áp dụng đối với trường hợp hành nghề mê tín, dị đoan đã thỏa mãn các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự như đã phân tích ở trên. Mức hình phạt bao gồm:

• Phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng.
• Phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm.
• Phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.  

Khung tăng nặng (Khoản 2): Áp dụng mức phạt tù từ 3 năm đến 10 năm nếu người phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây :   

• Làm chết người: Hành vi mê tín dị đoan có mối quan hệ nhân quả trực tiếp dẫn đến cái chết của một người.
• Thu lợi bất chính từ 200 triệu đồng trở lên: Tổng số tiền thu được từ hoạt động mê tín dị đoan đạt mức quy định.
• Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội: Tình tiết này thể hiện tính nguy hiểm cao của hành vi, gây ra những tác động tiêu cực, hoang mang, làm mất ổn định tình hình an ninh trật tự tại địa phương hoặc trên diện rộng.   

Sự tồn tại của hai loại tình tiết tăng nặng (định lượng và định tính) cho thấy sự linh hoạt trong chính sách pháp luật. Tính định lượng của "thu lợi bất chính" giúp cơ quan tố tụng dễ dàng chứng minh và áp dụng hình phạt, trong khi tính định tính của "gây ảnh hưởng xấu" đòi hỏi sự diễn giải và đánh giá sâu sắc hơn của Tòa án, phụ thuộc vào bản chất và hậu quả xã hội mà hành vi gây ra.

Hình phạt bổ sung: Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 50 triệu đồng, tùy thuộc vào tính chất, mức độ của hành vi.

3.2. Tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng 

Khi quyết định hình phạt cụ thể, Tòa án sẽ xem xét các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Tình tiết giảm nhẹ: Theo Điều 51 BLHS 2015, người phạm tội có thể được hưởng các tình tiết giảm nhẹ như tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại; thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng....   

Tình tiết tăng nặng: Ngoài các tình tiết tăng nặng định khung tại Khoản 2 Điều 320, người phạm tội còn có thể bị xem xét các tình tiết tăng nặng chung như lợi dụng hoàn cảnh thiên tai, dịch bệnh để phạm tội. 

4. So sánh tội hành nghề mê tín, dị đoan với các Tội danh khác

4.1. Phân biệt với vi phạm hành chính

Ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự là một trong những điểm cốt yếu trong việc áp dụng pháp luật. Hành vi mê tín dị đoan được xử lý hình sự khi nó đã đạt đến mức độ nguy hiểm nhất định, có tính chất "hành nghề" và có tính tái phạm hoặc gây hậu quả nghiêm trọng. Ngược lại, các hành vi vi phạm hành chính thường là những hành vi đơn lẻ, chưa đến mức gây ra hậu quả nghiêm trọng và không có tính chất "hành nghề".    

Ví dụ, Nghị định 38/2019/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung) quy định mức phạt tiền từ 15 triệu đồng đến 20 triệu đồng đối với hành vi "tổ chức hoạt động mê tín dị đoan". Hành vi này sẽ bị chuyển sang xử lý hình sự nếu người vi phạm đã bị xử phạt hành chính mà còn tiếp tục vi phạm, hoặc hành vi đó gây ra một trong các hậu quả nghiêm trọng được quy định tại Điều 320 BLHS.   

4.2. Phân biệt với Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS)

Trong thực tiễn xét xử, nhiều hành vi mê tín dị đoan có yếu tố chiếm đoạt tài sản, dẫn đến sự nhầm lẫn giữa hai tội danh này. Phân tích dưới đây làm rõ sự khác biệt cốt lõi:

- Điểm giống nhau: Cả hai tội danh đều có thể có yếu tố vụ lợi và chiếm đoạt tài sản của người khác. Lỗi của người phạm tội trong cả hai trường hợp đều là lỗi cố ý.   

- Điểm khác nhau:

• Bản chất hành vi: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản có bản chất là dùng "thủ đoạn gian dối" để người khác tin tưởng và tự nguyện giao tài sản, sau đó chiếm đoạt tài sản đó. Ý định chiếm đoạt tài sản đã có từ trước khi thực hiện thủ đoạn gian dối. Ngược lại, tội hành nghề mê tín, dị đoan có bản chất là hoạt động mê tín dị đoan mang tính chất "hành nghề". Việc thu lợi bất chính là hệ quả của hành vi, nhưng không phải là mục đích duy nhất và có thể không phải là mục đích chính của hành vi này.  
• Khách thể xâm hại: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản xâm phạm trực tiếp và chủ yếu đến quyền sở hữu tài sản của Nhà nước, tổ chức và cá nhân. Trong khi đó, khách thể chính của tội hành nghề mê tín, dị đoan là trật tự công cộng và nếp sống văn minh.  

Án lệ thực tế: Việc phân biệt này được thể hiện rõ qua các bản án thực tế. Trong Bản án số 77/2021/HS-ST của Tòa án nhân dân thành phố B, tỉnh Lâm Đồng , bị cáo Ka R đã dùng thủ đoạn cúng giải hạn để lừa bà Trần Thị Thanh B chiếm đoạt tổng số tiền 310.100.000 đồng. Tòa án đã tuyên bị cáo phạm tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" (Điều 174), chứ không phải "Hành nghề mê tín, dị đoan" (Điều 320), vì bản chất hành vi của Ka R là nhằm chiếm đoạt tài sản bằng thủ đoạn gian dối. Tương tự, một vụ án khác tại Bạc Liêu, bị cáo Nguyễn Văn Út giả danh nhà chùa lừa đảo hơn 2,1 tỷ đồng cũng bị xét xử về tội lừa đảo.  

Các án lệ này cho thấy một nguyên tắc áp dụng pháp luật quan trọng: Khi hành vi mê tín dị đoan được sử dụng như một phương tiện để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản một cách gian dối, thì tội danh có khách thể xâm hại trực tiếp và rõ ràng hơn (tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản) sẽ được ưu tiên áp dụng. Tội hành nghề mê tín, dị đoan thường được áp dụng trong các trường hợp hành vi chưa đến mức chiếm đoạt tài sản hoặc chưa đủ giá trị để cấu thành tội lừa đảo, hoặc mục đích chính không phải là chiếm đoạt tài sản.

5. Thực trạng, đánh giá và đề xuất

5.1. Thực trạng về tội phạm mê tín dị đoan

Mặc dù pháp luật đã có những quy định nghiêm khắc, tình trạng hoạt động mê tín dị đoan vẫn diễn ra phổ biến với nhiều hình thức đa dạng và tinh vi. Các hình thức truyền thống như bói toán, lên đồng, cúng bái giải hạn, trừ tà vẫn tồn tại, đặc biệt là ở các đền, chùa hoặc tại nhà riêng của người hành nghề. Cùng với sự phát triển của công nghệ, các hình thức mới đã xuất hiện trên không gian mạng như "kinh doanh tâm linh," bói bài online, xem tử vi qua livestream... thu hút một bộ phận lớn người dân, đặc biệt là giới trẻ. 

Hậu quả của hoạt động mê tín dị đoan là vô cùng nghiêm trọng và đáng lo ngại. Hoạt động này gây lãng phí của cải, thời gian, và cản trở sự phát triển của xã hội. Ví dụ, mỗi năm, hàng trăm tỷ đồng đã biến thành tro bụi do việc đốt vàng mã. Tác hại còn nặng nề hơn khi hành vi này gây áp lực tài chính lớn, làm tổn hại đến sức khỏe thể chất và tinh thần, thậm chí dẫn đến các mâu thuẫn gia đình, xích mích, thù hằn gây ra án mạng. Một số liệu thống kê cho thấy mê tín dị đoan là nguyên nhân của 1.54% tổng số vụ án giết người. Điều này phản ánh những hiện tượng tâm lý không bình thường của một bộ phận dân cư, dễ tin vào những điều phi lý và bị kẻ xấu lợi dụng.  

5.2. Đánh giá hiệu quả của pháp luật

Nhìn chung, hệ thống pháp luật Việt Nam đã thể hiện sự nghiêm minh trong việc xử lý các hành vi mê tín dị đoan. Các quy định tại Điều 320 BLHS, kết hợp với các quy định xử phạt hành chính, đã tạo ra một khung pháp lý tương đối đầy đủ để đấu tranh với tệ nạn này. Tuy nhiên, việc áp dụng trên thực tiễn vẫn còn một số khó khăn và hạn chế:   

• Thách thức trong việc định nghĩa và chứng minh: Các khái niệm như "hành nghề" và "gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội" là những tình tiết mang tính định tính, chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết, gây khó khăn cho các cơ quan tố tụng trong việc thu thập chứng cứ và áp dụng pháp luật một cách nhất quán.   
• Sự chồng lấn giữa các tội danh: Mặc dù đã có sự phân tích rõ ràng, ranh giới giữa Tội hành nghề mê tín, dị đoan (Điều 320) và Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) vẫn gây nhiều lúng túng trong thực tiễn. Việc ưu tiên áp dụng tội danh có yếu tố chiếm đoạt tài sản khi có đủ căn cứ đã tạo ra sự nhất quán, nhưng đồng thời làm cho việc áp dụng Điều 320 trở nên hiếm hoi hơn, đặc biệt khi có yếu tố vụ lợi rõ ràng.
• Thách thức từ không gian mạng: Hoạt động mê tín dị đoan trên mạng xã hội phát triển với tốc độ nhanh, khó kiểm soát và chứng minh yếu tố "hành nghề" hay "hậu quả nghiêm trọng," đòi hỏi các cơ quan chức năng phải có các biện pháp đấu tranh và quản lý mới.

Để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm mê tín, dị đoan, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp:

• Hoàn thiện pháp luật: Cần có các văn bản hướng dẫn thi hành chi tiết, làm rõ các khái niệm mang tính định tính như "hành nghề" và "gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội" để tăng tính khách quan và nhất quán trong việc áp dụng pháp luật.  
• Tăng cường thực thi: Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ hơn để kiểm tra, rà soát, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm minh các hành vi mê tín dị đoan, đặc biệt là trên không gian mạng. Cần có các biện pháp nghiệp vụ chuyên sâu để điều tra, chứng minh các yếu tố cấu thành tội phạm trong môi trường ảo.  
• Nâng cao nhận thức xã hội: Đây là giải pháp căn cơ và bền vững nhất. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật và khoa học để nâng cao nhận thức của người dân, giúp họ phân biệt được đâu là tín ngưỡng, đâu là mê tín dị đoan, từ đó tự phòng tránh và tố giác các hành vi vi phạm. 

Kết luận

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể và tương đối toàn diện để xử lý tội hành nghề mê tín, dị đoan tại Điều 320 Bộ luật Hình sự. Các quy định này đã phân định rõ ranh giới với vi phạm hành chính, đồng thời cũng có sự chồng lấn nhất định với Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Mặc dù khung pháp lý đã được thiết lập, việc đấu tranh với loại tội phạm này vẫn gặp nhiều thách thức, đặc biệt trong việc chứng minh các yếu tố cấu thành tội phạm và xử lý các hành vi lợi dụng công nghệ để lan truyền mê tín dị đoan.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.