1. Cúng tất niên là gì?

Cúng tất niên là lễ được thực hiện vào các ngày cuối năm âm lịch (thông thường là ngày 30 tháng Chạp đối với mọi năm hoặc ngày 29 tháng Chạp đối với năm nhuận, một số nơi còn tiến hành cúng tất niên sớm hơn) tùy theo hoàn cảnh nhằm tiễn đưa năm cũ và chuẩn bị đón năm mới.

Ví dụ: Ngày 30 Tết Quý Mão 2023 là thứ bảy, ngày 21 tháng 01 năm 2023 nên nhiều người sẽ làm lễ tất niên đúng ngày đó.

Thời điểm này chuẩn bị quà năm mới, làm mâm cỗ chung với người nhà và bạn bè. Cúng tất niên là dịp để các gia đình sum họp bên bữa cơm ngon, sẻ chia những chuyện buồn vui đã diễn ra trong năm và cầu mong cho một năm mới đang về. Nhịp sống hiện đại không làm giảm đi vẻ đẹp văn hóa của người Việt Nam. Đặc biệt là trong đời sống tâm linh. Lễ cúng giao thừa là nghi thức truyền thống của các gia đình việt dịp cuối năm. Tầm quan trọng của cúng giao thừa không chỉ thể hiện nét đẹp về đời sống văn hóa tinh thần mà là dịp để mọi thành viên trong gia đình sum họp sau một năm bận rộn. Cúng cũng là lễ tiễn một năm cũ và bắt đầu cho một năm mới đang đến. Lễ cấp sắc cũng được tiến hành vào các ngày cuối năm âm lịch. Ngày lễ có thể tùy thuộc vào hoàn cảnh gia đình hay các yếu tố cá nhân. Người Việt hay đấu thầu vào ngày 30 tháng Chạp (năm đủ) hoặc ngày 29 tháng Chạp (năm nhuận) . Nhưng nhiều người băn khoăn không biết cuối năm có ăn gì không bởi tiệc cuối năm là "của mọi người". Khi cúng giao thừa, mỗi thành viên trong gia đình đều chuẩn bị các món ăn thích hợp để dọn. Khi sum họp và ngồi quây quần bên nhau, mọi người cùng nhau chuẩn bị bữa cơm cho từng thành viên trong gia đình và khách. Vì vậy, cúng giao thừa là một trong các nghi lễ bắt buộc trong văn hóa ngày Tết của người Việt. Nếu không cúng tất niên sẽ khó đón năm mới đang về.

2. Hướng dẫn cúng tất niên cuối năm đầy đủ, chi tiết nhất:

2.1 Chuẩn bị cơm tất niên theo từng vùng miền:

Mâm cúng Cũng thường được chuẩn bị đầy đủ vào những ngày thường và tùy thuộc theo mỗi vùng miền sẽ có các đặc trưng riêng như: Miền Bắc thì sẽ nấu canh giò ninh măng, miến xào lòng heo, xôi, bánh chưng, giò, nem. Miền Trung và Miền Nam thì thông thường sẽ chuẩn bị mâm lễ có bánh chưng, xôi, giò lụa, giò xào, nem. Mâm lễ được bày biện rất đẹp mắt đặt trên bàn thờ gia tiên. Gia chủ sẽ thắp hương và đọc những lời văn để cúng 30 Tết, đến khi hương tắt thì các gia đình sẽ quây quần ăn uống cùng nhau. Lễ vật cũng như mâm cơm cúng Tất niên không nặng về vật chất, tùy theo điều kiện và tâm ý của gia chủ mà chuẩn bị. Song thông thường cúng Tất niên cần sắm lễ như sau:

Gạo, muối
Trà
Rượu
Trái cây
Hoa Nhang rồng phụng
Đèn cầy
Nước lọc
Giấy tiền vàng mã
Bánh kẹo
Trầu cau
Heo sữa quay
Bánh bao
Bánh chưng/bánh tét
Chả lụa
Bình hoa, lư nhang
Chè, xôi, cháo trắng
Tam sên
Gà ta

Cho thấy các vùng, miền khác nhau đều có một cách bày biện mâm cơm ngày Tết riêng. Tuy nhiên, mâm cỗ tất niên truyền thống của hầu hết các gia đình đều không thể thiếu, với mâm lễ là một con gà luộc nguyên con. Trên bàn thờ chính chỉ có hoa tươi cùng một ít vàng mã tượng trưng. Bài cúng tất niên không cần quá cầu kỳ, quan trọng là thể hiện tấm lòng của người nội trợ muốn bày tỏ lòng cảm ơn đất trời, tổ tiên đã phù hộ cho gia đình trong suốt một năm qua. Lễ vật ngày Tết thông thường cần có: trái cây, nhang rồng phượng, đèn dầu, mắm, muối, đường, rượu, bánh, mứt, kẹo, trầu cau, bình hoa thắp hương cùng một số món ăn ở địa phương. Ngoài ra, tùy theo điều kiện và hoàn cảnh gia đình còn có những món ngon khác như bánh chưng, giò, canh măng chua, miến dong, bắp bò xào nấm, thịt kho, cơm trắng, xôi, nộm đu đủ, nem. Dưới đây là mâm cơm cũng tất niên cho 3 miền:

Mâm cơm cúng tất niên của miền Bắc: Mâm cơm cúng tất niên của người dân miền Bắc thường gồm những món ăn truyền thống như: Canh móng giò ninh măng, xôi gấc và bánh chưng, giò hoặc chả, gà ta để nguyên con (hoặc dùng thịt lợn quay), miến nấu lòng gà. Ngoài ra, bạn cũng có thể bổ sung thêm những món ăn truyền thống khác như dưa hành muối, canh măng thịt đông. ..
Mâm cơm cúng tất niên của miền Trung: Khác với miền Bắc, mâm cơm cúng tất tiên của người dân miền Trung thường có những món quen thuộc như: Giò lụa Huế, miến Huế, gà xào me, măng khô hầm, thịt lợn quay và bánh chưng. Ngoài ra, tùy theo khẩu vị mỗi gia đình mà mâm cỗ sẽ thay đổi hoặc bổ sung một số món ăn vào cho thích hợp.
Mâm cơm cúng tất niên của miền Nam: Mâm cơm cúng tất niên của người dân miền Nam thường có những món ngon quen thuộc như: Cà rốt, củ cải ngâm mắm, thịt lợn quay, nộm tôm thịt, miến xào, canh măng hầm xương (bạn nên chọn măng tươi hoặc măng khô), canh khổ qua nhồi thịt (hay còn được gọi là canh mướp đắng nhồi thịt), thịt kho tàu (là món thịt bò nấu với trứng và nước dừa). Bên cạnh đó, mỗi gia đình có thể thêm bớt một số món khác nhau để hợp với sở thích và điều kiện của bản thân.

2.2 Chuẩn bị các vật lễ để cúng tất niên:

Hương đèn: Hương đèn là hai lễ vật vô cùng quan trọng và không thể thiếu trong mâm cúng năm mới. Hương và đèn là những thức quà biểu tượng cho các vì sao và là sự kết nối giữa thế giới âm và dương. Các gia đình hay làm hai cây đèn ở hai bên bàn thờ biểu tượng cho mặt trời và mặt trăng. Bạn cũng có thể thay đèn bằng dầu.
Mâm ngũ quả: Mâm ngũ quả cũng là một ưu đãi quan trọng cho các ưu đãi cuối năm trong dịp đầu năm mới. Khi làm mâm ngũ quả phải lựa chọn trái cây tươi, màu sắc rực rỡ và không giập nát, hư thối. Đặc biệt, bạn không được bày trái cây nhựa trên mâm cúng tất niên, vì điều này sẽ làm mất tầm quan trọng của mâm cúng tất niên, đồng thời "thu nhỏ" tổ tiên của bạn. Xem xét điều quan trọng hơn là mâm ngũ quả không nên để ở giữa bàn thờ. Vì theo quan niệm của ông bà ngày xưa, mâm ngũ quả đặt chính giữa bàn thờ sẽ che khuất trục tâm linh chính của lư hương. Cũng phải để mâm ngũ quả bên cạnh bàn thờ (trái hoặc phải đều được). Cũng không nên mua hoa giả để về cúng gia tiên mà phải chuẩn bị những bông hoa tươi và đẹp mắt.
Mâm cỗ cúng tất niên: mâm cơm tất niên truyền thống của hầu hết các gia đình thường không thể thiếu, bởi mâm cúng là một con gà luộc nguyên con. Trên bàn thờ chính chỉ có hoa quả tươi và một số vàng mã tượng trưng.

2.4 Bày biện đồ cúng tất niên:

Mâm cỗ cúng tất niên không cần quá cầu kỳ, tùy theo khả năng tài chính của từng người. Tuy nhiên, lễ vật cúng Tất niên cơ bản vẫn phải có đủ nhang và đèn, những vật phụ khác còn tùy theo phong tục ở từng vùng miền. Cách đặt đồ trên bàn thờ tổ tiên của từng nhà đã là khác nhau nhưng đều rất trang trọng và thành kính. Thông thường, mâm ngũ quả, hoa tươi hay giấy đỏ sẽ được bày trên bàn thờ và sẽ thờ suốt Tết. Mâm cỗ mặn sẽ được bày ở một chiếc bàn con hay bàn thờ phụ và thường để trước bàn thờ tổ tiên. Khác khi hoàn thiện mâm cơm cúng, người lớn trong nhà sẽ thắp nhang và đọc bài khấn tất niên kính mời thần linh, tổ tiên về ăn Tết với con cháu. Sau đó tất cả thành viên sẽ làm lễ gia tiên.

2.5 Văn khấn cúng tất niên cuối năm:

>> Xem thêm Bài cúng tất niên cuối năm - Văn khấn tất niên 30 Tết chuẩn nhất

3. Cúng tất niên vào giờ nào đẹp?

>> Xem thêm Cúng tất niên vào ngày nào, giờ nào tốt?

Nghi thức cúng tất niên vào ngày cuối năm không chỉ mang ý nghĩa sum họp đoàn viên, mà còn thể hiện được lòng biết ơn và hiếu kính với tổ tiên trong gia đình. Nếu có điều kiện, tốt nhất bạn nên thực hiện nghi lễ cúng tất niên ngày cuối của năm cho phù hợp với tục lệ do cha ông để lại.