Làm giả giấy khám sức khỏe cho người khác trốn nghĩa vụ quân sự thì phạm tội gì?

Trong bất kỳ xã hội nào, nghĩa vụ quân sự không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là biểu hiện của lòng trung thành với Tổ quốc, tinh thần công dân và trách nhiệm cộng đồng. Việc tuyển chọn, huấn luyện và bảo đảm nguồn lực nhân lực cho quốc phòng là một trong những trụ cột bảo vệ an ninh, chủ quyền quốc gia; vì vậy, hệ thống pháp luật và cơ chế tổ chức thực hiện nghĩa vụ quân sự được xây dựng hết sức chặt chẽ và nghiêm túc. Trái lại, hành vi tìm mọi cách để né tránh nghĩa vụ này — trong đó có việc làm giả giấy khám sức khỏe cho người khác nhằm che giấu tình trạng đủ điều kiện hoặc ngược lại để trốn nghĩa vụ — không chỉ xâm phạm trật tự pháp luật mà còn đe dọa nghiêm trọng đến công bằng xã hội, kỷ cương nhà nước và an ninh quốc phòng.

1. Tội danh nào khi làm giả giấy khám sức khỏe để trốn nghĩa vụ quân sự?

Hành vi làm giả giấy khám sức khỏe là một hành vi phức tạp, được chia thành hai giai đoạn pháp lý riêng biệt: giai đoạn tạo ra tài liệu giả và giai đoạn sử dụng tài liệu giả đó như một thủ đoạn để đạt được mục đích trốn tránh nghĩa vụ quân sự. Việc phân tích chuyên môn xác định rằng hành vi này có thể bị xử lý theo hai tội danh riêng biệt nhưng có liên quan trong Bộ luật Hình sự: Tội làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức và Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự.

Về mặt pháp lý, giấy khám sức khỏe giả đóng vai trò là phương tiện để thực hiện hành vi trốn tránh nghĩa vụ quân sự, vốn là mục đích cuối cùng của người vi phạm. Tội làm giả giấy tờ xâm phạm đến trật tự quản lý hành chính của nhà nước, đảm bảo tính xác thực của tài liệu công. Trong khi đó, Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự trực tiếp xâm phạm đến chế độ nghĩa vụ quân sự, là nền tảng quốc phòng của đất nước.

1.1. Truy cứu trách nhiệm hình sự về tội làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức

Người trực tiếp làm giả, sản xuất, mua bán giấy khám sức khỏe nhằm thu lợi bất chính hoặc tạo điều kiện cho người khác trốn tránh nghĩa vụ quân sự sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức quy định tại Điều 341 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 (BLHS).

Đối tượng phạm tội chính trong trường hợp này là người trực tiếp làm giả, sản xuất tài liệu giả hoặc mua bán các tài liệu này. Trong thực tiễn, những người này thường là các đối tượng môi giới, tổ chức các đường dây làm giả giấy tờ để trục lợi. Hành vi làm giả tài liệu không chỉ giới hạn ở giấy khám sức khỏe mà còn bao gồm các tài liệu khác được sử dụng để tạm hoãn, chẳng hạn như giấy báo trúng tuyển đại học giả.  

Hành vi làm giả tài liệu là một tội phạm có cấu thành vật chất, nghĩa là chỉ cần hành vi làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức đã hoàn thành, không cần hậu quả (ví dụ: trốn nghĩa vụ thành công) xảy ra. Mục đích vụ lợi và tính tổ chức của các đối tượng này là yếu tố quan trọng làm tăng mức độ nghiêm trọng của tội danh.

Mức hình phạt cho Tội làm giả tài liệu, con dấu của cơ quan, tổ chức được quy định rất nghiêm khắc, có khả năng phân loại thành Tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và thậm chí là đặc biệt nghiêm trọng tùy thuộc vào khung hình phạt được áp dụng:

• Khung cơ bản (Khoản 1): Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm, hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 02 năm.
• Khung tăng nặng (Khoản 2): Phạt tù từ 02 năm đến 05 năm nếu thuộc các trường hợp như có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên, hoặc sử dụng tài liệu giả để thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng.
• Khung nghiêm trọng và rất nghiêm trọng (Khoản 3 và 4): Phạt tù từ 03 năm đến 7 năm nếu thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng trở lên, hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.  

Việc mức hình phạt tối đa có thể lên tới 10 năm tù (Tội rất nghiêm trọng) phản ánh sự ưu tiên của pháp luật trong việc trừng trị các hành vi xâm phạm trật tự quản lý hành chính và chống lại tội phạm có tổ chức trục lợi, mức độ nghiêm trọng này cao hơn đáng kể so với hình phạt dành cho người trốn tránh nghĩa vụ đơn lẻ.

1.2. Truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn nghĩa vụ quân sự

Người có nghĩa vụ quân sự mua và sử dụng giấy khám sức khỏe giả nhằm mục đích làm sai lệch kết quả phân loại sức khỏe, từ đó không chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe hoặc lệnh gọi nhập ngũ, sẽ bị xử lý về Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự theo Điều 332 Bộ luật Hình sự 2015.

Đối tượng phạm tội là công dân trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự, có nghĩa vụ chấp hành quy định pháp luật về đăng ký nghĩa vụ quân sự, lệnh gọi nhập ngũ hoặc lệnh gọi tập trung huấn luyện nhưng cố tình làm trái quy định.  

Trách nhiệm hình sự đối với Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự được áp dụng theo nguyên tắc phân cấp, đòi hỏi phải có điều kiện tiên quyết là người vi phạm đã bị xử lý hành chính mà vẫn tái phạm hoặc có hành vi gian dối đặc biệt nghiêm trọng.  

Điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự (Tối thiểu phải đạt một trong các điều kiện sau):

• Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi không chấp hành quy định về nghĩa vụ quân sự mà còn vi phạm (tức là tiếp tục không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ)
• Đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1): Bị phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

Khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2): Bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm nếu thuộc một trong các trường hợp sau :  

• Tự gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của mình (hành vi gian dối đặc biệt nghiêm trọng).
• Phạm tội trong thời chiến.
• Lôi kéo người khác phạm tội (đồng phạm hoặc xúi giục).

Trong trường hợp sử dụng giấy khám sức khỏe giả, hành vi này được coi là thủ đoạn gian dối để trốn tránh nghĩa vụ quân sự. Khi hành vi sử dụng tài liệu giả là phương tiện duy nhất để thực hiện mục đích trốn nghĩa vụ quân sự, cơ quan tố tụng thường ưu tiên truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 332 BLHS (tội phạm chính) vì nó phản ánh đúng mục tiêu và hậu quả xâm hại đến chế độ nghĩa vụ quân sự.

2. Người trốn tránh nghĩa vụ quân sự thì xử lý như thế nào?

Đối với người trốn tránh nghĩa vụ quân sự (công dân sử dụng giấy khám sức khỏe giả), lộ trình xử lý pháp lý được tiến hành theo hai cấp độ rõ ràng: hành chính và hình sự. 

2.1. Mức xử phạt hành chính đối với hành vi trốn khám nghĩa vụ

Hành vi sử dụng giấy khám sức khỏe giả được coi là hành vi gian dối làm sai lệch kết quả phân loại sức khỏe của mình nhằm trốn tránh nghĩa vụ quân sự.  

Theo Nghị định số 218/2025/NĐ-CP (hoặc Nghị định tương đương quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quốc phòng), hành vi gian dối này sẽ bị phạt tiền ở mức rất cao. Phạt tiền từ 30 triệu đến 40 triệu đồng đối với hành vi gian dối làm sai lệch kết quả phân loại sức khỏe.  

Lưu ý: Mức phạt này áp dụng cho hành vi gian dối. Nếu người đó chỉ đơn thuần không có mặt đúng thời gian hoặc địa điểm khám sức khỏe, mức phạt tiền thấp hơn (15-20 triệu đồng).  

2.2. Truy cứu trách nhiệm hình sự

Hành vi trốn tránh nghĩa vụ quân sự chỉ chuyển sang truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi vi phạm đã đạt đến ngưỡng luật định mà người vi phạm đã bị xử phạt vi phạm hành chính (ví dụ: bị phạt 30-40 triệu VND do gian dối trong khám sức khỏe) nhưng sau đó vẫn tiếp tục không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ. Việc xử phạt hành chính đóng vai trò là điều kiện kích hoạt để áp dụng trách nhiệm hình sự theo Điều 332 BLHS 2015.

Các trường hợp tăng nặng là khi bị truy cứu hình sự ngay cả khi chưa bị xử phạt hành chính nếu hành vi có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, ví dụ như tự gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe của mình nhằm trốn tránh nghĩa vụ quân sự, hoặc lôi kéo người khác phạm tội. Việc tự gây thương tích được coi là hành vi chống đối mạnh mẽ hơn và nghiêm trọng hơn so với việc chỉ đơn thuần sử dụng giấy tờ giả mua ngoài. 

Quá trình chuyển đổi từ xử phạt hành chính sang hình sự thể hiện sự cẩn trọng của pháp luật, nhằm cảnh cáo và tạo cơ hội cho công dân chấp hành nghĩa vụ hiến định trước khi áp dụng biện pháp hình sự nghiêm khắc.

3.Thẩm quyền xử phạt trốn nghĩa vụ quân sự

3.1. Xử phạt hành chính

Đối với các hành vi vi phạm quy định về nghĩa vụ quân sự, bao gồm việc gian dối làm sai lệch kết quả khám sức khỏe nhằm trốn tránh nghĩa vụ quân sự (mức phạt có thể lên tới 30-40 triệu đồng), Điều 37a Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi bổ sung năm 2025 thẩm quyền xử phạt chính:

Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã: Có thẩm quyền xử phạt (thường là phạt cảnh cáo) đối với các vi phạm hành chính trong lĩnh vực quốc phòng.

Thanh tra Quốc phòng:

• Thanh tra viên quốc phòng đang thi hành công vụ có thể phạt cảnh cáo.
• Chánh Thanh tra quốc phòng quân khu và Trưởng đoàn Thanh tra chuyên ngành quân khu có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quốc phòng.

3.2. Thẩm quyền truy cứu trách nhiệm hình sự

Khi hành vi trốn tránh nghĩa vụ quân sự (ví dụ: sử dụng giấy khám sức khỏe giả làm phương tiện để trốn tránh, sau đó tiếp tục không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ) đã cấu thành Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự theo Điều 332 Bộ luật Hình sự, vụ việc sẽ được chuyển sang các cơ quan tố tụng hình sự:

Cơ quan Điều tra: Đối với công dân thông thường phạm tội này (trừ các trường hợp thuộc thẩm quyền của Tòa án Quân sự), thẩm quyền điều tra thuộc về Cơ quan Cảnh sát Điều tra hoặc Cơ quan Điều tra hình sự Quân đội có liên quan, tùy thuộc vào đối tượng và địa điểm phạm tội.

Tòa án xét xử (Sơ thẩm):

• Trong nhiều vụ án thực tiễn xét xử sơ thẩm Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự đối với công dân, thẩm quyền xét xử thường thuộc về Tòa án khu vực tại nơi công dân cư trú hoặc nơi xảy ra hành vi phạm tội theo Điều 268 Bộ luật TTHS 2015 sửa đổi bổ sung năm 2025
• Tuy nhiên, trong một số trường hợp liên quan đến yếu tố quân sự, vụ án có thể được xét xử bởi Tòa án Quân sự (Tòa án Quân sự Khu vực) theo Điều 272 Bộ luật TTHS 2015 sửa đổi bổ sung năm 2025

Kết luận

Việc làm giả giấy tờ để trốn tránh nghĩa vụ hoàn toàn không xứng đáng với những rủi ro pháp lý phải gánh chịu. Công dân có thể phải đối mặt ngay lập tức với mức phạt hành chính cực kỳ cao (lên đến 40 triệu đồng). Nếu họ tiếp tục không chấp hành lệnh gọi, họ sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức án tù lên đến 05 năm. Đối với những đối tượng môi giới, hình phạt có thể lên tới 10 năm tù.  

Hơn thế nữa, việc bị kết án hình sự sẽ để lại án tích, ảnh hưởng lâu dài đến danh dự, uy tín, và đặc biệt là cơ hội nghề nghiệp trong tương lai, ngăn cản công dân tham gia vào các lĩnh vực công hoặc các vị trí đòi hỏi sự liêm chính cao.

Công dân cần chấp hành nghiêm chỉnh Luật Nghĩa vụ quân sự, tuân thủ mọi quy định về đăng ký, sơ tuyển và khám sức khỏe. Bất kỳ hình thức gian dối nào liên quan đến hồ sơ hoặc sức khỏe đều là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, có thể dẫn đến việc đánh đổi tự do cá nhân và tương lai của mình bằng những rủi ro hình sự không đáng có. Việc chấp hành pháp luật không chỉ là trách nhiệm hiến định mà còn là cách tốt nhất để bảo vệ tương lai cá nhân khỏi những hệ lụy pháp lý khôn lường.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!