Lễ hội Đua Voi (Buôn Đôn): Quy định về phúc lợi động vật và cấm hành vi ngược đãi trong lễ hội

Lễ hội Đua voi Buôn Đôn từ lâu đã được xem là linh hồn của đại ngàn Tây Nguyên, một di sản văn hóa phi vật thể phản ánh tinh thần thượng võ và mối quan hệ cộng sinh giữa con người và tự nhiên. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên của phát triển bền vững và nhận thức toàn cầu về quyền động vật, lễ hội này đang trải qua một cuộc chuyển đổi sâu sắc. Từ một sự kiện tập trung vào các hoạt động thi đấu cường độ cao, Buôn Đôn hiện đang trở thành điểm sáng trong việc áp dụng các tiêu chuẩn phúc lợi động vật nghiêm ngặt nhất tại Việt Nam. Bài viết này của Luật Minh Khuê phân tích chi tiết các quy định pháp lý, mô hình chuyển đổi và lộ trình bảo tồn voi nhà tại Đắk Lắk, định hướng cho một tương lai nơi văn hóa truyền thống và đạo đức bảo tồn song hành.

1. Sự thay đổi tư duy: Tại sao Lễ hội Đua Voi chuyển sang mô hình phúc lợi động vật?

Sự thay đổi mô hình tổ chức của Lễ hội Đua voi Buôn Đôn không phải là một phản ứng tức thời trước các áp lực xã hội, mà là một sự chuyển dịch chiến lược dựa trên các dữ liệu khoa học về bảo tồn và cam kết đạo đức quốc tế. Trong suốt nhiều thập kỷ, hình ảnh những chú voi chạy đua trên đường nhựa hay bơi qua dòng sông Sêrêpốk hung dữ đã trở thành biểu tượng du lịch của Đắk Lắk. Tuy nhiên, đằng sau những tiếng reo hò là những hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe thể chất và tâm lý của loài vật quý hiếm này.

Xu hướng du lịch nhân đạo và áp lực bảo tồn

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, xu hướng du lịch nhân đạo đã trở thành một tiêu chuẩn không thể đảo ngược. Du khách hiện đại, đặc biệt là nhóm du khách từ các quốc gia phát triển, có xu hướng tẩy chay mạnh mẽ các dịch vụ sử dụng động vật hoang dã để trình diễn hoặc phục vụ các hoạt động giải trí gây đau đớn. Tỉnh Đắk Lắk đã nhận thức rõ rằng việc duy trì mô hình đua voi truyền thống không chỉ gây hại cho động vật mà còn làm tổn thương hình ảnh thương hiệu du lịch của địa phương trên bản đồ quốc tế.

Thực trạng quần thể voi tại Đắk Lắk đang ở mức báo động đỏ. Theo các số liệu thống kê, số lượng voi đã giảm tới 90% so với năm 1980. Hiện nay, toàn tỉnh chỉ còn khoảng 140 cá thể, trong đó voi nhà chỉ còn khoảng 33 đến 37 cá thể. Đáng lo ngại hơn, đàn voi nhà hiện nay hầu hết đã bước vào độ tuổi lão hóa (trên 40 tuổi) và gặp nhiều khó khăn trong việc sinh sản tự nhiên. Việc tiếp tục ép buộc những "lão tướng" này tham gia các cuộc đua tốc độ hay đá bóng là hành vi đẩy nhanh quá trình tuyệt chủng của đàn voi nhà tại Việt Nam.

Cam kết của tỉnh Đắk Lắk với các tổ chức quốc tế

Ngày 15/12/2021 đánh dấu một cột mốc lịch sử đối với công tác bảo tồn voi tại Việt Nam khi UBND tỉnh Đắk Lắk chính thức ký kết Bản ghi nhớ hợp tác (MOU) với Tổ chức Động vật Châu Á (Animals Asia Foundation - AAF). Bản cam kết này đặt nền móng cho việc chuyển đổi toàn bộ mô hình từ du lịch cưỡi voi sang mô hình du lịch thân thiện với voi trên địa bàn tỉnh.

Sự thay đổi này thể hiện tư duy quản lý tiến bộ, chuyển từ khai thác tận diệt sang bảo tồn bền vững, đồng thời tôn trọng các giá trị nhân văn mà cộng đồng quốc tế đang hướng tới.

2. Quy định của Luật Chăn nuôi về đối xử nhân đạo với vật nuôi (voi)

Cơ sở pháp lý vững chắc nhất cho việc bảo vệ voi tại các lễ hội hiện nay chính là Luật Chăn nuôi năm 2018, có hiệu lực từ ngày 01/01/2020. Đây là văn bản pháp luật đầu tiên tại Việt Nam quy định một cách hệ thống về việc đối xử nhân đạo với động vật, trong đó voi được coi là đối tượng chịu sự điều chỉnh đặc biệt do tính chất quý hiếm và giá trị văn hóa.

Cơ sở pháp lý: Điều 69, 70, 71 Luật Chăn nuôi 2018

Luật Chăn nuôi 2018 đã dành riêng một mục để quy định về việc đối xử nhân đạo với vật nuôi, tạo ra một hành lang pháp lý buộc các tổ chức và cá nhân phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về phúc lợi động vật.

• Điều 69: Đối xử nhân đạo trong chăn nuôi. Tổ chức, cá nhân có hoạt động chăn nuôi phải có chuồng trại, không gian phù hợp với vật nuôi; cung cấp đủ thức ăn, nước uống bảo đảm vệ sinh; phòng và trị bệnh theo quy định của pháp luật về thú y; đặc biệt là nghiêm cấm hành vi đánh đập, hành hạ vật nuôi.
• Điều 70: Đối xử nhân đạo trong vận chuyển. Việc vận chuyển voi đến nơi tổ chức lễ hội phải sử dụng các phương tiện, trang thiết bị phù hợp, đảm bảo không gian thông thoáng, hạn chế tối đa các chấn thương hoặc sự sợ hãi cho con vật. Trong suốt quá trình vận chuyển, voi phải được cung cấp đầy đủ thức ăn và nước uống.
• Điều 71: Đối xử nhân đạo trong giết mổ. Dù voi không phải là đối tượng giết mổ thực phẩm, nhưng các nguyên tắc về hạn chế gây sợ hãi, đau đớn và không đánh đập, hành hạ tại điều luật này thiết lập một tiêu chuẩn đạo đức chung cho mọi hành vi tiếp xúc của con người với vật nuôi.

Ngoài ra, Điều 72 của Luật này còn mở rộng phạm vi đối xử nhân đạo đối với vật nuôi sử dụng trong nghiên cứu khoa học và các hoạt động văn hóa, lễ hội khác, buộc các đơn vị tổ chức phải áp dụng các nguyên tắc tại Điều 69, 70 và 71 vào thực tế.

Giải thích thực thể: Thế nào là "phúc lợi động vật" đối với voi trong hoạt động lễ hội?

Khái niệm "phúc lợi động vật" (Animal Welfare) đối với voi trong lễ hội không chỉ dừng lại ở việc không đánh đập, mà còn bao gồm việc đảm bảo trạng thái cân bằng về cả thể chất và tinh thần. Đối với loài voi - một loài thú có trí thông minh cao và đời sống xã hội phức tạp - phúc lợi động vật được cấu thành từ 5 quyền tự do cơ bản:

• Tự do không bị đói khát: Voi phải được tiếp cận nguồn nước sạch và chế độ dinh dưỡng phong phú (cỏ, mía, trái cây) ngay tại khu vực lễ hội.
• Tự do không bị khó chịu: Không gian lưu trú của voi tại lễ hội phải có bóng mát, nền đất mềm (không phải bê tông) để tránh tổn thương gan bàn chân.
• Tự do không bị đau đớn, thương tích: Loại bỏ hoàn toàn các công cụ điều khiển gây đau như búa nhọn hoặc móc sắt.
• Tự do thể hiện hành vi tự nhiên: Voi được phép tương tác với đồng loại, tắm bùn và nghỉ ngơi theo nhu cầu sinh lý thay vì phải biểu diễn liên tục.
• Tự do không bị sợ hãi và lo âu: Tránh các tiếng động quá lớn, sự vây quanh quá gần của đám đông du khách và các tình huống kích động thi đấu.

3. Các hành vi bị coi là ngược đãi voi bị cấm tại Lễ hội Buôn Đôn

Dựa trên các quy định mới nhất từ UBND tỉnh Đắk Lắk và các văn bản hướng dẫn chuyên ngành, một danh sách các hành vi bị coi là ngược đãi voi đã được thiết lập để làm căn cứ cho công tác kiểm tra, giám sát trong mùa lễ hội.

Liệt kê danh sách các hành vi bị nghiêm cấm

Các hành vi sau đây bị coi là vi phạm nghiêm trọng đạo đức và pháp luật, dẫn đến các hình thức xử phạt hành chính hoặc đình chỉ quyền tham gia lễ hội của chủ voi:

• Tác động vật lý gây đau đớn: Đâm, đánh, sử dụng vật sắc nhọn để điều khiển hoặc ép buộc voi thực hiện các động tác khó. Việc sử dụng búa nhọn đánh vào đầu hay tai voi là hành vi bị cấm tuyệt đối.
• Ép buộc hoạt động quá sức: Bắt voi tham gia các hoạt động thi đấu tốc độ (đua chạy), thi bơi dưới dòng nước xiết hoặc đá bóng cường độ cao.
• Ngược đãi trong vận chuyển và lưu trú: Buộc voi đi bộ nhiều giờ trên đường nhựa/bê tông dưới nắng nóng để di chuyển đến nơi tập kết (gây bỏng chân và kiệt sức). Không cung cấp đủ nước uống và thức ăn tươi trong thời gian chờ đợi lễ hội.
• Sử dụng voi làm đạo cụ bạo lực: Tái hiện các cảnh săn bắt, thuần dưỡng có tính chất bạo lực hoặc gây hoảng loạn tinh thần cho voi.

Quy định cụ thể trong công tác tổ chức lễ hội hiện nay

Từ năm 2023, Ban tổ chức Lễ hội Đua voi Buôn Đôn đã triển khai các quy định mới nhằm thay thế các hoạt động bóc lột bằng các hoạt động tôn vinh :

• Thay thế các môn thi đấu: Không còn các hội thi voi chạy, voi bơi, voi đá bóng hay kéo co giữa voi với người.
• Hoạt động tương tác nhân văn: Chuyển sang tổ chức lễ cúng sức khỏe cho voi, thi voi chào khán giả, thi trang điểm cho voi và đặc biệt là tổ chức "Tiệc Buffet cho voi" với sự tham gia của du khách trong việc cho voi ăn.
• Giám sát y tế: Mọi cá thể voi tham gia lễ hội đều phải được cán bộ thú y từ Trung tâm bảo tồn voi kiểm tra tình trạng thể chất và cấp phép trước khi tham gia các hoạt động diễu hành nhẹ nhàng.

4. Mức xử phạt hành chính đối với hành vi ngược đãi động vật theo Nghị định 14/2021/NĐ-CP

Để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, Chính phủ đã ban hành Nghị định 14/2021/NĐ-CP quy định cụ thể mức xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chăn nuôi, bao gồm các hành vi ngược đãi động vật.

Phân tích khung hình phạt tiền cho cá nhân và tổ chức

Hành vi đánh đập, hành hạ tàn nhẫn đối với vật nuôi (trong đó có voi) không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn bị trừng phạt về mặt tài chính một cách nghiêm khắc.

Lưu ý rằng, đối với các loài động vật hoang dã thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm (như voi), các hành vi săn bắt, giết hại hoặc buôn bán trái phép bộ phận cơ thể (nhà voi) sẽ không chỉ bị xử phạt hành chính mà còn bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức án lên đến 15 năm tù theo Bộ luật Hình sự.

Thẩm quyền xử phạt của cơ quan chức năng

Việc thực thi Nghị định 14/2021/NĐ-CP được phân định rõ ràng giữa các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn để tránh chồng chéo :

• Chủ tịch UBND các cấp: Có thẩm quyền xử phạt đối với các hành vi ngược đãi vật nuôi trong phạm vi quản lý địa phương. UBND cấp xã có quyền phạt tiền đến 5 triệu đồng.
• Thanh tra Sở Nông nghiệp và PTNT, Chi cục Chăn nuôi và Thú y: Là cơ quan nòng cốt trong việc kiểm tra các điều kiện phúc lợi động vật và xử lý sai phạm kỹ thuật.
• Lực lượng Quản lý thị trường: Tham gia xử phạt các vi phạm liên quan đến vận chuyển, buôn bán giống vật nuôi và thức ăn chăn nuôi không đảm bảo.
• Lực lượng Kiểm lâm và Công an: Đặc biệt quan trọng trong việc giám sát voi với tư cách là động vật hoang dã quý hiếm, xử lý các hành vi xâm phạm tính mạng hoặc buôn bán bộ phận cơ thể voi.

Lễ hội Đua voi Buôn Đôn đang viết lại những trang sử mới cho chính mình. Bằng việc đặt phúc lợi của voi lên hàng đầu và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Luật Chăn nuôi cũng như Nghị định 14/2021/NĐ-CP, Đắk Lắk không chỉ bảo vệ được một loài động vật quý hiếm mà còn nâng tầm một di sản văn hóa lên tầm cao mới: một nền văn hóa nhân văn, bền vững và hòa hợp với thiên nhiên. Tương lai của đàn voi Tây Nguyên phụ thuộc vào sự kiên trì trong lộ trình chuyển đổi này và sự ủng hộ nhiệt thành của toàn xã hội đối với mô hình du lịch thân thiện.