1. Thị trường độc quyền
1.1. Độc quyền là gì?
Trong pháp luật không có quy định chung về độc quyền nhưng căn cứ theo các nội dung trong thực hiện thì độc quyền là thuật ngữ trong kinh tế học chỉ về trạng thái thị trường chỉ có duy nhất một người bán và sản xuất ra sản phẩm không có sản phẩm thay thế. Về nguồn gốc, thuật ngữ “độc quyền” - "monopoly" bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ đại. Monos (nghĩa là duy nhất) và Polein (nghĩa là bán). Có thể hiểu theo một cách đơn giản, "độc quyền" đề cập đến bất kỳ cá nhân hoặc doanh nghiệp nào là người bán duy nhất trên thị trường. Đây là một dạng thất bại thị trường, một trường hợp cực đoan của sự thiếu cạnh tranh trên thị trường. Mặc dù trong thực tế hầu như không tìm được trường hợp nào đáp ứng đầy đủ hai tiêu chí của độc quyền nên có thể coi như không tồn tại độc quyền thuần túy, nhưng các hình thức độc quyền không thuần túy đều dẫn đến không đem lại hiệu quả lợi ích xã hội. Độc quyền là hiện tượng thị trường trong đó chỉ có một hãng hoặc một nhóm hãng hợp tác với nhau để chiếm vị trí độc tôn trong việc cung cấp một sản phẩm, giúp họ có thể kiểm soát hoàn toàn giá của sản phẩm đó, tối đa hóa lợi nhuận và ngăn cản các hãng khác cạnh tranh gia nhập thị trường.
Độc quyền là hệ quả tất yếu của việc cạnh tranh không có định hướng và điều tiết: Từ cạnh tranh lành mạnh chuyển qua cạnh tranh không lành mạnh dẫn tới cạnh tranh có tính độc quyền và cuối cùng xuất hiện độc quyền. Độc quyền làm tê liệt cạnh tranh lành mạnh, cản trở sự tăng trưởng kinh tế, tác động trực tiếp đến lợi ích người tiêu dùng, ảnh hưởng xấu đến an sinh xã hội và tạo ra sức ì cho chính bản thân những doanh nghiệp độc quyền. Cạnh tranh không lành mạnh và độc quyền là những khuyết tật của nền kinh tế thị trường. Các nước có nền kinh tế thị trường phát triển sử dụng nhiều biện pháp khác nhau để kiểm soát độc quyền: Chính sách thuế, quản lí giá sản phẩm, điều chỉnh độc quyền, chống các-ten, tơ-rớt...
Thị trường độc quyền (Monopoly) là một cấu trúc thị trường được đặc trưng bởi một người bán duy nhất chỉ bán một sản phẩm duy nhất trên thị trường và có nhiều người mua. Trong thị trường độc quyền, người bán không phải đối mặt với sự cạnh tranh, bởi họ chính là người bán duy nhất, bán sản phẩm duy nhất không có sản phẩm thay thế và không có đối thủ cạnh tranh. Có thể nói, một thị trường độc quyền là thị trường không cạnh tranh. Đây được coi là một trong các hình thức sản xuất thất bại của thị trường, trường hợp tiêu cực của thị trường là sự thiếu tính cạnh tranh. Tuy nhiên, tại nhiều nước phát triển, độc quyền chỉ còn tồn tại ở một vài ngành nhất định và một mức độ nhất định. Bởi nó là nhân tố đảm bảo cho cạnh tranh phát triển và duy trì được hiệu quả kinh tế của toàn xã hội.
1.2. Đặc điểm của thị trường độc quyền
- Một thị trường độc quyền được điều tiết chi phối bởi một nhà cung cấp duy nhất. Khi một nhà cung cấp kiểm soát việc cung cấp và sản xuất một sản phẩm hoặc dịch vụ nhất định, các công ty khác khó có thể tham gia vào thị trường độc quyền.
- Tối đa hóa lợi nhuận. Trong thị trường độc quyền, công ty độc quyền tối đa hóa mọi lợi nhuận. Họ có thể đặt giá cao hơn mức giá bình thường mà họ có thể có trong một thị trường cạnh tranh để kiếm được lợi nhuận cao hơn. Do không có cạnh tranh nên mức giá do công ty độc quyền ấn định sẽ là giá thị trường.
- Sản phẩm không độc đáo. Hàng hóa hoặc dịch vụ do doanh nghiệp nào đó cung cấp là duy nhất. Không có sản phẩm thay thế có sẵn trên thị trường.
2. Luật chống độc quyền (Antitrust Law) là gì?
Luật chống độc quyền (Antitrust Law) là một tập hợp các dự luật của tiểu bang và liên bang Hoa Kỳ nhằm ngăn chặn sự độc quyền và khuyến khích cạnh tranh lành mạnh giữa các tập đoàn kinh doanh nhằm thúc đẩy cạnh tranh giữa các tập đoàn một cách công bằng. Mục đích chính là đem lại lợi ích cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, kể từ khi Luật Chống Độc quyền ra đời vào năm 1890, lịch sử cho thấy sức mạnh của đạo luật không hề ngăn chặn được độc quyền mà thực tế được xem là một âm mưu nhằm hạn chế sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp. Ở một số quốc gia nói tiếng Anh, luật chống độc quyền còn được biết với tên gọi khác là Luật cạnh tranh (Competition Law).
Luật chống độc quyền là luật được xây dựng nhằm ngăn chặn độc quyền hay các thông lệ kinh doanh giới hạn sự cạnh tranh thị trường tự do. Cho dù chỉ có 40 tiểu bang chấp nhận đạo luật này, các bộ luật quan trọng hơn là những luật liên bang sau:
- Bộ luật Chống độc quyền Sherman (Sherman Antitrust Act) năm 1890, cấm độc quyền, hạn chế thương mại, cấm tập đoàn kinh doanh, các tổ chức này được tạo ra với mục đích duy nhất là hạn chế cạnh tranh. Luật Sherman ngăn chặn “mọi hợp đồng, liên kết hoặc âm mưu không hợp lý nhằm hạn chế thương mại” cùng “sự độc quyền, cố gắng độc quyền hoặc âm mưu hay sự kết hợp để độc quyền”.
- Bộ luật của ủy ban Thương mại Liên bang (Federal Trade Commission) năm 1914, sáng lập ủy ban Thương mại Liên bang, một cơ quan liên bang có quyền quy định về hoạt động thương mại giữa các bang, thẩm tra các hoạt động kinh doanh (ngoại trừ những hoạt động của ngân hàng), đồng thời, chống lại các hành vi cạnh tranh không công bằng, lừa đảo trên thị trường bằng các lệnh cưỡng chế. Mục đích chính của luật này là cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp với nhau và bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng. Điều đáng lưu ý, Luật Ủy ban Thương mại Liên bang năm 1914 cấm việc sử dụng quảng cáo để lừa đảo hoặc quảng cáo sai sự thật.
- Bộ luật Chống độc quyền Clayton (Clayton Antitrust Act) năm 1914 và các thông tư bổ sung, sửa đổi, cấm các hợp đồng cấu kết, liên kết giữa các ban quản trị, và một số hình thức thâu tóm của công ty mẹ. Luật Clayton cấm các hành vi phân biệt giá dẫn tới sự suy giảm cạnh tranh đáng kể hoặc dẫn tới độc quyền, các hợp đồng cản trở người mua bán hàng cho đối thủ cạnh tranh của người bán, các hợp đồng ràng buộc, việc mua một công ty dẫn tới làm giảm cạnh tranh đáng kể và hội đồng giám đốc đan xen nhau giữa các đối thủ cạnh tranh. Luật này cũng khẳng định rằng các quy định về chống độc quyền không áp dụng đối với người lao động (tức công đoàn). Sửa đổi cả nội dung và thủ tục đối với luật chống độc quyền của liên bang.
3. Luật Cạnh tranh - Luật chống độc quyền ở Việt Nam
Tại Việt Nam, ngày 03/12/2004, Luật Cạnh tranh được Quốc hội thông qua lần đầu tiên và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2005. Theo đánh giá, Luật Cạnh tranh 2004 là hành lang pháp lý quan trọng góp phần thúc đẩy quá trình tạo lập và duy trì môi trường cạnh tranh công bằng và lành mạnh giữa các chủ thể, qua đó tạo động lực phát triển kinh tế đất nước và huy động các nguồn lực xã hội hiệu quả bảo vệ tốt nhất quyền lợi của người tiêu dùng. Mặc dù đạt được một số thành tựu đáng kể song kết quả qua nhiều năm thi hành của Luật cạnh tranh 2004 đã không được như mong đợi do trong quá trình thi hành bộ luật này dần bộc lộ những hạn chế, nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình thi hành. Nhằm khắc phục những hạn chế của dự luật năm 2004, ngày 12/06/2018, Quốc hội đã thông qua Luật Cạnh tranh năm 2018 (Luật Cạnh tranh 2018) sửa đổi và bổ sung Luật Cạnh tranh năm 2004 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2019.
Theo đó, Luật cạnh tranh 2018 mở rộng phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, tức là bất cứ một hành vi, thoả thuận hay một giao dịch mua bán sáp nhập bất kỳ diễn ra ở thời điểm nào, cả trong lãnh thổ Việt Nam hay ngoài lãnh thổ Việt Nam nhưng có khả năng tác động gây hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể đối với thị trường Việt Nam thì sẽ thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Cạnh tranh 2018. Ngoài ra, luật sửa đổi cũng quy định và làm rõ các hành vi bị nghiêm cấm của cơ quan nhà nước lạm dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp trái pháp luật vào hoạt động cạnh tranh. Đây là quy định mới để nâng cao hiệu lực thi hành của Luật Cạnh tranh một cách toàn diện với mọi chủ thể, của tổ chức, cá nhân khi có hành vi được cho là có ảnh hưởng xấu đến cạnh tranh trên thị trường.
Bạn có thể tham khảo thêm bài viết: Luật chống độc quyền của Hoa Kỳ là gì? Quy định pháp lý của Luật Chống Độc quyền ở Hoa Kỳ của Luật Minh Khuê
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số:1900.6162 hoặc Email lienhe@luatminhkhue.vn để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác!
