Luật sư, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp được tham gia những hoạt động tố tụng nào?

1. Luật sư, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp được tham gia những hoạt động tố tụng nào?

- Khi tham gia tố tụng ỏ giai đoạn điều tra, Luật sư được gặp, hỏi ngưồi bị buộc tội; được có mặt khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng lấy lòi khai của người bị bắt, bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can; được có mặt trong hoạt động đốì chất, nhận dạng, nhân biết giọng nói và một số hoạt động điều tra khác theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự như khám nghiệm hiện trường, thực nghiệm điều tra.

- Khi tham gia tố tụng ở giai đoạn điều tra, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp (người bảo vệ) cho người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố được có mặt khi lấy lời khai ngưòi bị tố giác, ngưòi bị kiến nghị khởi tố; người bảo vệ cho bị hại, đương sự được có mặt khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng lấy lời khai, đốỉ chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói của người mà mình bảo vệ.

2. Cơ quan điểu tra có trách nhiệm thế nào trong việc bảo đảm sự có mặt của Luật sư 

- Cơ quan điều tra có trách nhiệm bảo đảm sự có mặt của Luật sư khi tiến hành các hoạt động tố tụng. Cụ thể như sau:

• Cơ quan đang thụ lý vụ án, vụ việc phải báo trước về thồi gian, địa điểm tiến hành các hoạt động điều tra mà Luật sư có quyền tham gia tôì thiểu 24 giờ đôì với trưòng hợp Luật sư cư trú cùng tỉnh, thành phô' trực thuộc Trung ương với cơ quan đang thụ lý vụ án, vụ việc; 48 giờ đối vối trường hợp Luật sư cư trú khác tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương với cơ quan đang thụ lý vụ án, vụ việc trước ngày tiến hành hoạt động tố tụng. Nếu Luật sư nhất trí với điều tra viên thời hạn sớm hơn thì việc thực hiện các hoạt động điều tra sẽ thực hiện theo thỏa thuận đó.
• Nếu Luật sư đã được báo trước mà không có mặt thì hoạt động tố tụng vẫn được tiến hành, trừ trường hợp “vắng mặt lần thứ nhất vì lý do bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan” và trường hợp vắng mặt Luật sư “được chỉ định” (Điều 291 Bộ luật tố tụng hình sự 2015). Trường hợp người bảo vệ quyền lợi đã được báo trước mà không có mặt thì hoạt động tố tụng vẫn được tiến hành.

- Khi nhận được thông báo tham gia các hoạt động điều tra, Luật sư cần chủ động sắp xếp công việc để
tham dự đầy đủ. Trong trường hợp nhận được thông báo sát với thời gian tiến hành các hoạt động điều tra, không thể tham dự kịp, Luật sư cần thông báo ngay cho điều tra viên hoặc Viện kiểm sát về việc không thể tham dự và đề nghị bố trí hoạt động điều tra đó vào một ngày khác. Việc vắng mặt này thuộc trường hợp “Luật sư vắng mặt lần thứ nhất vì lý do bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan”, không phải do lỗi của Luật sư. Để việc “báo sát giờ” không tái diễn, Luật sư cần có ván bản gửi cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát nêu rõ trường hợp vừa xảy ra, đồng thời đề nghị các cơ quan tiến hành tố tụng cần bảo đảm thời gian thông báo tốì thiểu theo luật định cho Luật sư, tránh việc vắng mặt “lần thứ hai” có thể xảy ra.

3. Khi tham dự hỏi cung bị can đang bị tạm giữ, tạm giam, Luật sư cần chuẩn bị những thủ tục gì?

3.1 Luật sư cần chủ động liên hệ vói điều tra viên

Việc gặp bị can đang bị tạm giữ, tạm giam chỉ được thực hiện sau khi Luật sư được cấp văn bản Thông báo người bào chữa. Để chuẩn bị cho việc gặp, tham dự hỏi cung bị can, Luật sư cần chủ động liên hệ vói điều tra viên (hoặc KSV- tùy theo giai đoạn đăng ký tham gia bào chữa) được phân công điều tra, giải quyết vụ án để thông nhất về cách thức liên lạc giữa hai bên (qua văn bản gửi theo đường bưu đỉện hay qua điện thoại hoặc các phương tiện giao tiếp điện tử khác như zalo, viber, messenger...); tìm hiểu thông tin sơ bộ về hành vi phạm tội của bị can và đề nghị báo trưóc cho Luật sư về thòi gian, địa điểm hỏi cung bị can.

Thực tiễn cũng cho thấy: Trong nhiều trường hợp, điều tra viên (hoặc KSV- tùy theo giai đoạn đăng ký tham gia bào chữa) ít khi chủ động thông báo cho Luật sư về thời gian, địa điểm hỏi cung bị can, nêu Luật sư không có yêu cầu. Để khắc phục tình trạng này, sau khi được cấp văn bản Thông báo người bào chữa, Luật sư cần chủ động gửi đến cơ quan tiến ahnhf tố tụng đang giải quyết vụ án Văn bản yêu cầu tham gia hỏi cung bị can, kèm theo bản sao (có công chứng, chứng thực) Văn bản Thông báo người bào chữa để điều tra viên (hoặc KSV) bô' trí, sắp xếp việc hỏi cung có sự tham gia của Luật sư. Văn bản này ngoài mục đích yêu cầu tham gia hỏi cung bị can mà còn là căn cứ để khiếu nại, trong trường hợp ngưòi tiến hành tố tụng không bảo đảm quyền này của Luật sư.

3.2 Sớm sắp xếp cuộc gặp với khách hàng

Nếu khách hàng là người mới bị bắt, bị tạm giữ hoặc bị can, bị cáo đang bị tạm giam, Luật sư cần sớm sắp xếp cuộc gặp vì đây là khoảng thời gian khách hàng ở trong trạng thái khủng hoảng tâm lý, có thể ảnh hưống đến việc khai báo. Đồng thời, mặc dù đã dự liệu tình huống xấu nhất, họ vẫn dễ bị bất ngờ, sợ hãi và mong có cơ hội tiếp xúc sớm vối Luật sư. Buổi tiếp xúc đầu tiên có ý nghĩa rất quan trọng cả về phương diện tâm lý và nhận thức, có ảnh hưỗng đến quá trình tham gia tố tụng của Luật sư. Do đó, Luật sư cần chủ động tìm hiểu, nắm bắt thông tin về vụ việc, chuẩn bị chu đáo về các tài liệu đã được nghiên cứu, chuẩn bị sẵn một số ý kiến để trao đổi, giải đáp vưống mắc, định hướng tìm kiếm, thu thập chứng cứ gỡ tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; hỏi thêm những sự kiện chưa rõ ràng, còn mâu thuẫn; tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng, thái độ của họ trước việc bị khởi tố, tạm giữ, tạm giam, V.V..

Về thủ tục giấy tờ: Khi gặp người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo đang bị tạm giam, người bào chữa phải xuất trình Ván bản thông báo ngưòi bào chữa (bản sao có công chứng, chứng thực), Thẻ Luật sư (hoặc Thẻ trợ giúp viên pháp lý hoặc CMND hoặc thẻ CCCD - nêu không phải là Luật sư). Do Vân bản thông báo người bào chữa có giá trị sử dụng trong suốt quá trình tham gia tố tụng nên ngay sau khi được cấp, Luật sư cần sao ra làm nhiều bản (có công chứng, chứng thực) để tiện sử dụng sau này. Ngoài bản sao Văn bản thông báo người bào chữa, Luật sư cũng cần chuẩn bị bản sao Thẻ Luật sư (có công chứng, chứng thực) vì cơ sở giam giữ thường yêu cầu cung cấp 2 văn bản này. Nếu chỉ xuất trình Thẻ Luật sư thì dễ bị động khi cơ sỏ giam giữ yêu cầu cung cấp bản sao mà cơ sở đó không có máy photocopy.

Cuộc “gặp, hỏi người bị buộc tội” do Luật sư chủ động tiến hành trong bất cứ giai đoạn tố tụng nào và không hạn chế số lần, thòi gian gặp; được hỏi, được trao đổi hoàn toàn riêng tư vối ngưòi bị buộc tội trong điều kiện giám sát của cơ sỏ giam giữ mà không bắt buộc phải có mặt những người tiến hành tố tụng. Tuy nhiên hiện nay, trong giai đoạn điều tra, Luật sư thường chỉ được vào Trại tạm giam gặp người bị buộc tội cùng với  điều tra viên, do
vậy trường hợp cần thiết phải vào gặp ngưòi bị buộc tội trong khi điều tra viên chưa bố trí buổi gặp, Luật sư cần chủ động thông báo với  điều tra viên để có sự phối hợp (khi cơ sỏ giam giữ đòi phải có mặt của điều tra viên mối giải quyết cho Luật sư gặp người bị buộc tội). Trong trường hợp  điều tra viên không bồ' trí cùng vào thì cần kiên trì giải thích để người có thẩm quyền ở cơ sỏ giam giữ biết quy định của pháp luật về việc gặp người bị buộc tội dưới sự giám sát của cơ sỏ giam giữ mà không bắt buộc phải có mặt những người tiến hành tố tụng.

Việc vào gặp, tham dự hỏi cung bị can đang bị tạm giữ, tạm giam trong giai đoạn điều tra thường do điều tra viên bố trí, tuy nhiên khi vào nhà tạm giữ, trại tạm giam cùng điều tra viên, ngoài văn bản Thông báo người bào chữa và Thẻ Luật sư (đều là bản sao có công chứng, chứng thực), Luật sư vẫn cần chuẩn bị Giấy giới thiệu của tổ chức hành nghề nơi Luật sư đó làm việc để cơ sồ giam giữ vào sổ và lưu theo dõi.

Nếu vụ án đã kết thúc điều tra, Luật sư có thể chủ động vào gặp bị can, bị cáo đang bị tạm giam mà không cần có mặt của điều tra viên. Khi đến cơ sỏ giam giữ, Luật sư cần liên hệ với bộ phận hồ sơ để làm thủ tục trích xuất bị can, bị cáo. Khi vào khu vực hỏi cung, tùy theo bô' trí của từng trại giam, Luật sư sẽ được bàn giao bị can, bị cáo để làm việc và ký nhận, ký trả vào sổ ghi chép theo dõi của cơ sở giam giữ.

Khi vào Nhà tạm giữ, Trại tạm giam gặp bị can, bị cáo đang bị tạm giam, Luật sư cần thực hiện đầy đủ các quy định của cơ sở giam giữ (không mang các thiết bị thông tin liên lạc, quay phim, chụp ảnh, ghi âm, ghi hình hoặc những đồ vật bị cấm vào khu vực giam giữ); chấp hành nghiêm nội quy cơ sở giam giữ. Hiện nay, nhiều cơ sỏ giam giữ đã trang bị các phương tiện ghi âm, ghi hình vì vậy Luật sư tuyệt đốì không được nhận hoặc chuyển cho bị can, bị cáo thư từ, vật dụng cá nhân hoặc trao đổi những vấn đề nhạy cảm có thể dẫn đến việc bị phát hiện. Trường hợp phát hiện Luật sư “vi phạm quy định về việc gặp”, cơ sỗ giam giữ sẽ “dừng ngay việc gặp và lập biên bản, báo cáo người có thẩm quyền xử lý theo quy định của phấp luật. Ngoài việc bị xử lý về hành vi “vi phạm pháp luật khi tiến hành bào chữa”, Luật sư còn có thể bị cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hủy bỏ việc đăng ký bào chữa.