Một số vấn đề về "nhập" hoặc "tách" vụ án hình sự

Trong lĩnh vực luật tố tụng hình sự, công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm hiện đại ngày càng trở nên phức tạp, đặc biệt là với sự gia tăng các loại hình tội phạm kinh tế, tham nhũng và có tổ chức. Những vụ án này thường liên quan đến chuỗi hành vi sai phạm liên tục, nhiều đối tượng tham gia với vai trò, mức độ khác nhau, và hậu quả pháp lý kéo dài trên nhiều lĩnh vực. Đối diện với tính đa chiều và phức tạp đó, các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát) cần có những công cụ tố tụng linh hoạt và hiệu quả để tổ chức vụ án một cách khoa học nhất, đảm bảo nguyên tắc Hiến định về xác định sự thật khách quan và toàn diện của vụ án.

Thủ tục nhập hoặc tách vụ án hình sự, được quy định chủ yếu tại Điều 170 và Điều 242 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025 giữ một vị thế chiến lược. Chúng không chỉ là các biện pháp kỹ thuật nhằm quản lý hồ sơ và tiến độ tố tụng, mà còn là các quyết định pháp lý then chốt ảnh hưởng sâu sắc đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo, đồng thời quyết định tính thống nhất và công bằng của phán quyết cuối cùng. Việc áp dụng tùy tiện hoặc thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng đối với các thủ tục này có thể dẫn đến việc làm oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm, hoặc kéo dài thời gian tố tụng vô ích.  

1. Khái niệm về thủ tục nhập/tách vụ án

Thủ tục nhập hoặc tách vụ án hình sự là một quy định tố tụng thiết yếu nhằm đảm bảo tính toàn diện, khách quan và hiệu quả trong hoạt động điều tra, truy tố và xét xử. 

Về bản chất, nhập vụ án hình sự là quá trình gộp nhiều vụ án độc lập (đã được khởi tố) thành một vụ án duy nhất để tiến hành điều tra, truy tố hoặc xét xử chung. Mục đích cốt lõi của việc nhập vụ án là nhằm xác định sự thật khách quan một cách đầy đủ nhất, tránh lãng phí nguồn lực và ngăn chặn việc ra các quyết định hoặc phán quyết mâu thuẫn đối với các hành vi có mối liên hệ mật thiết với nhau.

Ngược lại, tách vụ án hình sự là hành động chia một vụ án phức tạp ban đầu thành các vụ án riêng biệt. Mục tiêu chính của việc tách vụ án là để đảm bảo tốc độ và hiệu quả của quá trình tố tụng, cho phép hoàn thành sớm việc điều tra đối với các tội phạm hoặc bị can mà hồ sơ đã rõ, trong khi các phần vụ án khác đang bị trì hoãn do tính chất phức tạp hoặc tình trạng pháp lý của bị can.

2. Thủ tục nhập vụ án hình sự

2.1. Căn cứ pháp lý về nhập vụ án trong giai đoạn điều tra  

Việc nhập vụ án hình sự trong giai đoạn điều tra được quy định tại Khoản 1 Điều 170 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổ, bổ sung năm 2025 (BLTTHS). Theo đó, Cơ quan điều tra có thể nhập để tiến hành điều tra trong cùng một vụ án khi thuộc một trong các trường hợp sau:

• Bị can phạm nhiều tội: Áp dụng khi một bị can thực hiện hành vi cấu thành nhiều tội danh hình sự khác nhau (tội phạm kép).
• Bị can phạm tội nhiều lần: Áp dụng khi bị can thực hiện cùng một tội phạm nhiều lần (tội phạm liên tục).
• Nhiều bị can cùng thực hiện một tội phạm: Áp dụng trong trường hợp đồng phạm.
• Cùng với bị can còn có những người khác che giấu tội phạm hoặc không tố giác tội phạm, tiêu thụ tài sản do bị can phạm tội mà có: Đây là các hành vi liên quan chặt chẽ đến tội phạm gốc, cần được điều tra chung để xác định toàn bộ chuỗi hành vi sai phạm.

Các căn cứ này đảm bảo rằng quá trình điều tra, truy tố các vụ án hình sự được tiến hành một cách đầy đủ, nhanh chóng và chính xác, đáp ứng yêu cầu của công tác đấu tranh phòng chống tội phạm.

2.2. Căn cứ pháp lý về nhập vụ án trong giai đoạn truy tố  

Trong giai đoạn truy tố, thẩm quyền quyết định nhập vụ án thuộc về Viện kiểm sát (VKS). Các trường hợp VKS quyết định nhập vụ án theo Điều 242 Khoản 1 BLTTHS về cơ bản là tương tự với các căn cứ quy định cho giai đoạn điều tra tại Điều 170 Khoản 1 BLTTHS.

Viện kiểm sát đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm tra, giám sát tính hợp pháp và tính cần thiết của việc nhập vụ án, đặc biệt là đảm bảo hồ sơ vụ án được hoàn thiện trước khi chuyển sang giai đoạn xét xử. Việc nhập vụ án tại giai đoạn truy tố nhằm mục đích tạo điều kiện thuận lợi cho Tòa án trong việc xét xử đồng thời các bị can và các tội danh có liên quan, từ đó đảm bảo tính thống nhất trong việc áp dụng pháp luật và hình phạt.

2.3. Khi nào không được phép nhập vụ án?

Mặc dù việc nhập vụ án được khuyến khích trong các trường hợp có sự liên quan chặt chẽ về mặt tố tụng, pháp luật cũng thiết lập giới hạn nghiêm ngặt. Cụ thể, không được phép nhập các vụ án hình sự để điều tra, truy tố nếu các vụ án đó là những vụ án riêng biệt, các tội phạm đã được thực hiện không có quan hệ với nhau hoặc hoạt động của các bị can trong các vụ án đó không có quan hệ với nhau.

Việc nghiêm cấm nhập các vụ án không liên quan là một nguyên tắc bảo vệ quyền lợi tố tụng. Nếu tùy tiện nhập các vụ án độc lập, điều này có thể dẫn đến việc kéo dài thời gian tố tụng không cần thiết, làm phức tạp hóa hồ sơ, gây khó khăn cho việc xét xử, và có nguy cơ làm tổn hại đến quyền bào chữa của bị can.

3. Thủ tục tách vụ án hình sự

3.1. Nguyên tắc và điều kiện kép tuyệt đối

Thủ tục tách vụ án hình sự được quy định nghiêm ngặt hơn việc nhập vụ án, do việc tách có thể làm đứt gãy mối liên hệ của các chứng cứ trong cùng một sự việc. Theo quy định của pháp luật, Cơ quan điều tra (hoặc Viện kiểm sát) chỉ được tách vụ án trong những trường hợp thật cần thiết. Để quyết định tách vụ án thông thường, cơ quan tố tụng cần đảm bảo đồng thời hai điều kiện kép tuyệt đối:

• Không thể hoàn thành sớm việc điều tra đối với tất cả các tội phạm: Điều này áp dụng khi vụ án quá phức tạp, có quá nhiều đối tượng cần điều tra hoặc có một số hành vi phạm tội đã rõ ràng nhưng không thể kết thúc chung vụ án do các hành vi khác còn đang bị vướng mắc, nếu giữ chung sẽ làm kéo dài thời gian điều tra và không đảm bảo yêu cầu về thời hạn tố tụng.
• Việc tách đó không ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan và toàn diện của vụ án: Đây là điều kiện tối quan trọng. Việc tách phải được cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo các vụ án riêng biệt vẫn có đầy đủ chứng cứ và mối liên hệ cần thiết để chứng minh tội phạm và người phạm tội một cách chính xác.

3.2. Tách vụ án dẫn đến tạm đình chỉ tố tụng (điều 170.2/242.2)

Điều 170 và khoản 2 Điều 242 BLTTHS 2015 quy định cụ thể ba trường hợp CQĐT hoặc VKS quyết định tách vụ án khi đã có quyết định tạm đình chỉ vụ án đối với bị can:

• Bị can bỏ trốn.
• Bị can mắc bệnh hiểm nghèo.
• Bị can bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.

Mục đích của việc tách vụ án trong các trường hợp này không phải là để chia nhỏ quá trình điều tra tội phạm mà là để xử lý tình trạng tố tụng của một cá nhân cụ thể. Việc tách phần vụ án liên quan đến cá nhân đang bỏ trốn hoặc không đủ khả năng tham gia tố tụng (bệnh tật, chữa bệnh bắt buộc) cho phép Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát tiếp tục xử lý phần vụ án còn lại đối với các bị can khác, đảm bảo tiến độ tố tụng tổng thể mà không bị trì hoãn vô thời hạn.

3.3. Vấn đề tách yêu cầu bồi thường thiệt hại dân sự

Cần phân biệt rõ giữa việc tách vụ án hình sự (chia đối tượng hoặc tội danh) và việc tách yêu cầu bồi thường thiệt hại dân sự trong vụ án hình sự (tách yêu cầu tố tụng).

Theo Điều 7 của Thông tư 02/2023/TT-TANDTC, Hội đồng xét xử có thể quyết định tách yêu cầu bồi thường thiệt hại để giải quyết bằng một vụ án khác theo thủ tục tố tụng dân sự. Điều này áp dụng khi tòa án xác định được hành vi phạm tội là trái pháp luật và thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường, nhưng tại thời điểm xét xử, chưa có đầy đủ tài liệu, chứng cứ để định lượng và giải quyết yêu cầu bồi thường.

Việc tách yêu cầu dân sự có lợi ích rõ rệt về hiệu quả tố tụng. Nó cho phép tòa án tập trung giải quyết dứt điểm trách nhiệm hình sự trước, đẩy nhanh tiến độ vụ án. Đồng thời, nó bảo vệ quyền lợi của người yêu cầu bồi thường (bị hại hoặc bị đơn dân sự) bằng cách cho phép họ khởi kiện yêu cầu bồi thường theo thủ tục dân sự sau khi bản án hình sự có hiệu lực pháp luật, khi điều kiện chứng minh thiệt hại đã rõ ràng hơn.

4. Thẩm quyền, thủ tục và cơ chế kiểm soát tố tụng

4.1. Phân định thẩm quyền ra quyết định nhập, tách vụ án

Khoản 2 và 3 Điều 170 BLTTHS 2015 đã phân định rõ thẩm quyền ra quyết định nhập hoặc tách vụ án hình sự theo từng giai đoạn tố tụng:

• Giai đoạn điều tra: Thẩm quyền quyết định nhập hoặc tách vụ án thuộc về Cơ quan điều tra.
• Giai đoạn truy tố: Thẩm quyền quyết định nhập hoặc tách vụ án thuộc về Viện kiểm sát.

Bất kể Cơ quan điều tra ra quyết định nhập hay tách vụ án, quyết định đó phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định. Đây là thủ tục bắt buộc nhằm thiết lập cơ chế kiểm soát ngay lập tức của VKS.

4.2. Cơ chế kiểm sát của viện kiểm sát 

Viện kiểm sát (VKS) cùng cấp đóng vai trò là cơ quan kiểm sát tối cao đối với các hoạt động tố tụng của Cơ quan điều tra, bao gồm cả quyết định nhập hoặc tách vụ án. Cơ chế kiểm soát này được thể hiện rõ ràng qua quyền lực của VKS. Trường hợp VKS không đồng ý với quyết định nhập hoặc tách vụ án hình sự của Cơ quan điều tra, VKS có thẩm quyền hủy bỏ các quyết định này, tuy nhiên, VKS phải nêu rõ lý do hủy bỏ.

Quyền hủy bỏ này là một cơ chế kiểm soát tối cao và hiệu quả, đảm bảo quyết định tố tụng của CQĐT luôn tuân thủ nguyên tắc xác định sự thật khách quan và toàn diện của vụ án. Trong các vụ án phức tạp, đặc biệt khi có nhiều tội danh hoặc nhiều bị can, sự giám sát của VKS là then chốt để đảm bảo tính hợp pháp và hợp lý của việc điều tra.

Bảng sơ chế kiểm soát đối với quyết định nhập/tách vụ án của CQĐT

4.3. Vấn đề tranh chấp thẩm quyền trong bối cảnh nhập vụ án

Việc nhập các vụ án ban đầu thuộc thẩm quyền điều tra của các Cơ quan điều tra khác cấp hoặc khác địa phương thường dẫn đến vấn đề tranh chấp về thẩm quyền điều tra vụ án đã nhập.

Trong bối cảnh tố tụng hình sự, việc giải quyết tranh chấp thẩm quyền (khi nhập vụ án) thường được xử lý bởi Viện kiểm sát hoặc Cơ quan điều tra cấp trên trực tiếp. Mục tiêu là xác định một Cơ quan điều tra duy nhất, có thẩm quyền cao nhất hoặc phù hợp nhất, chịu trách nhiệm chính về việc điều tra toàn diện vụ án đã nhập. Sự thống nhất về thẩm quyền là cần thiết để tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm và đảm bảo tính liên tục của hoạt động tố tụng.

5. Tác động của việc nhập/tách vụ án đến thời hạn điều tra và truy tố

Một thách thức kỹ thuật quan trọng khi nhập vụ án là việc xác định và tính toán lại thời hạn điều tra và truy tố, đặc biệt nếu các vụ án được nhập có thời điểm khởi tố và tính chất phức tạp khác nhau.

Pháp luật tố tụng hình sự quy định chặt chẽ về thời hạn điều tra (ví dụ: 02 tháng cho tội phạm ít nghiêm trọng, có thể gia hạn). Khi hai hoặc nhiều vụ án được nhập lại, Cơ quan điều tra phải xác định thời điểm bắt đầu tính thời hạn mới cho vụ án đã nhập. Việc tính toán này phải đảm bảo quyền lợi tố tụng của bị can, không được vượt quá tổng thời hạn tối đa cho phép đối với vụ án có mức độ nghiêm trọng cao nhất trong số các vụ án được nhập. Hiện tại, sự thiếu rõ ràng trong văn bản hướng dẫn chi tiết từ TANDTC hoặc VKSNDTC về cách thức tính toán chính xác thời hạn điều tra sau khi nhập vụ án vẫn là một vấn đề gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng pháp luật, đòi hỏi sự làm rõ hơn về mặt kỹ thuật tố tụng.

Kết luận

Hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc xây dựng hành lang pháp lý cho thủ tục nhập hoặc tách vụ án hình sự thông qua BLTTHS 2015. Những cải cách này, đặc biệt là việc phân định rõ ràng thẩm quyền giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát, cùng với việc củng cố cơ chế kiểm sát tố tụng của VKS thông qua quyền hủy bỏ quyết định, đã góp phần đáng kể vào việc nâng cao tính hợp pháp và tính chuyên nghiệp của hoạt động điều tra, truy tố. Việc quy định rõ ràng các trường hợp bắt buộc nhập vụ án (bao gồm cả hành vi tiêu thụ tài sản do phạm tội mà có) cũng thể hiện nỗ lực của nhà lập pháp trong việc bao quát các hành vi liên đới, đảm bảo công tác phòng chống tội phạm được tiến hành một cách toàn diện.

Do đó, để đảm bảo công cụ nhập/tách vụ án thực sự hiệu quả, việc nghiên cứu sửa đổi các quy định pháp luật cần phải được ưu tiên hàng đầu, đi theo hướng bổ sung căn cứ mở cho phép nhập các vụ án có mối liên hệ chặt chẽ về mặt khách quan hoặc nhân quả. Đây là điều kiện tiên quyết để giải quyết triệt để các vướng mắc thực tiễn đã nêu. Đồng thời, cần thiết phải ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết và thống nhất từ TANDTC và VKSNDTC về cách hiểu và áp dụng hai điều kiện kép tuyệt đối khi tách vụ án ("thật cần thiết" và "không ảnh hưởng sự thật khách quan"). Sự rõ ràng về mặt định lượng, cùng với việc nghiên cứu ban hành Án lệ về nhập/tách vụ án, sẽ là bước đi chiến lược nhằm nâng cao tính đồng bộ, minh bạch, và khả năng dự đoán được của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, giúp cán bộ tư pháp có căn cứ vững chắc để đưa ra các quyết định tố tụng chính xác, kịp thời, phù hợp với yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm hiện đại.

Như vậy trên đây là toàn bộ thông tin về Một số vấn đề về "nhập" hoặc "tách" vụ án hình sự mà Công ty Luật Minh Khuê muốn gửi đến quý khách mang tính tham khảo. Nếu quý khách còn vướng mắc về vấn đề trên hoặc mọi vấn đề pháp lý khác, quý khách hãy vui lòng liên hệ trực tiếp với chúng tôi qua Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến theo số điện thoại 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật trực tiếp qua tổng đài kịp thời hỗ trợ và giải đáp mọi thắc mắc.

Nếu quý khách cần báo giá dịch vụ pháp lý thì quý khách có thể gửi yêu cầu báo phí dịch vụ đến địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn để nhận được thông tin sớm nhất! Rất mong nhận được sự hợp tác và tin tưởng của quý khách! Luật Minh Khuê xin trân trọng cảm ơn!