Nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật và nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự?

Nguyên tắc bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của cá nhân, danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân (Điều 11 BLTTHS năm 2015): Nguyên tắc bảo hộ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản của cá nhân, danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân là một trong những nguyên tắc cụ thể hóa quyền con người, quyền cá nhân trong TTHS, thể hiện sự tiến bộ, văn minh, dân chủ của pháp luật. Nguyên tắc này có những nội dung sau:

Mọi người có quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản. Quyền được pháp luật bảo hộ hướng tới 05 quyền con người cơ bản, đó là quyền sống, quyền về sức khỏe, quyền về danh dự, quyền về nhân phẩm và quyền về tài sản. Luật TTHS bảo hộ các quyền cơ bản này trên ba phương diện:

(1) Luật TTHS quy định cụ thể các trường hợp hạn chế quyền trên, (2) Các cơ quan có thẩm quyền THTT có trách nhiệm tuân thủ pháp luật, tạo điều kiện để người tham gia tố tụng thực hiện được các quyền của họ, (3) Hành vi xâm phạm trái pháp luật tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của cá nhân bị xử lí theo luật.

Pháp nhân được quyền bảo hộ về danh dự, uy tín, tài sản. Mọi hành vi xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân đều bị phát hiện, xử lý theo quy định của pháp luật.

 

Nguyên tắc bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của cá nhân (Điều 12 BLTTHS năm 2015): Điều 12 BLTTHS năm 2015 khẳng định chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín, dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân là các quyền con người được pháp luật tôn trọng và bảo vệ. Trong quá trình giải quyết vụ án các cơ quan có thẩm quyền THTT được quyền thực hiện các biện pháp cưỡng chế, biện pháp ngăn chặn, điều tra như: khám người, chỗ ở, đồ vật, thư tín, điện thoại, điện báo, dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân... nhưng đòi hỏi phải tuân thủ quy định của BLTTHS về căn cứ, thẩm quyền, trình tự, thủ tục của các biện pháp đó. Việc hạn chế quyền bất khả xâm phạm chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư được coi là những trường hợp đặc biệt, hạn hữu và chỉ tiến hành trong phạm vi giới hạn và tuân theo trình tự, thủ tục của luật TTHS.

 

Nguyên tắc suy đoán vô tội (Điều 13 BLTTHS năm 2015): Lần đầu tiên trong BLTTHS năm 2015, nguyên tắc suy đoán vô tội được ghi nhận tại Điều 13. Việc ghi nhận nguyên tắc suy đoán vô tội trong BLTTHS nhằm bảo vệ quyền tự do, bình đẳng của công dân, đồng thời bảo đảm an toàn pháp lý cho mỗi cá nhân trong quan hệ với nhà nước, xác định trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền nhà nước đối với việc bảo đảm quyền con người. Suy đoán vô tội là nguyên tắc quan trọng, có tính chất nền tảng, chi phối nhiều nguyên tắc khác của BLTTHS năm 2015. Nguyên tắc này bao gồm các nội dung sau:

Thứ nhất, người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định và có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Các CQTHTT, người THTT không được định kiến, đối xử với người bị buộc tội như người phạm tội. Đối với bị can, trong quá trình điều tra VAHS, do yêu cầu của quá trình giải quyết vụ án, bị can có thể bị áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giữ, tạm giam nhưng chế độ tạm giữ, tạm giam phải khác với chế độ chấp hành hình phạt tù. Bên cạnh đó, một người chỉ bị kết tội và bị áp dụng hình phạt thông qua một thủ tục TTHS khách quan, công bằng. Nội dung này nhấn mạnh yêu cầu về mặt thủ tục pháp lý, là dấu hiệu quan trọng nhất của chế độ pháp quyền, theo đó yêu cầu thủ tục công khai, minh bạch là đòi hỏi số một cho việc bảo vệ quyền con người chống lại sự truy bức tùy tiện105.

Thứ hai, khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội thì cơ quan, người có thẩm quyền THTT phải kết luận người bị buộc tội không có tội. Trong giai đoạn điều tra, khi các cơ quan có thẩm quyền điều tra đã sử dụng mọi cách thức, biện pháp mà pháp luật quy định mà vẫn không chứng minh được những nghi ngờ của mình về hành vi phạm tội của bị can thì phải thừa nhận bị can không có tội. Sự thừa nhận này phải là sự thừa nhận một cách dứt khoát, rõ ràng và cụ thể thông qua quyết định đình chỉ điều tra. Đây là cơ sở để bị can có thể khôi phục danh dự và các quyền lợi đã bị ảnh hưởng bởi các hoạt động tố tụng đã tiến hành đối với họ.

Trong khoa học pháp lý, một số tác giả cho rằng ngoài những nội dung được đề cập trong Điều 13 BLTTHS năm 2015 nêu trên, nguyên tắc suy đoán vô tội còn bao hàm nội dung trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các CQTHTT, người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội. Điều này có nguồn gốc từ quy định của Luật La mã: “trách nhiệm chứng minh thuộc về người khẳng định, chứ không thuộc về người phủ định”. CQTHTT khẳng định một người phạm tội, thì cơ quan đó phải có trách nhiệm chứng minh. Người bị buộc tội là người phủ định mình không có tội, không có trách nhiệm chứng minh. Người bị buộc tội kể cả trong trường hợp họ có khả năng, điều kiện chứng minh mình vô tội thì đây không phải là trách nhiệm của họ. Việc người bị buộc tội không có nghĩa vụ chứng minh về việc mình không có tội, có nghĩa:

1) Họ không bị buộc phải đưa ra lời khai hoặc phải nêu về những chứng cứ mà họ có;

2) Việc họ nhận tội chỉ sử dụng làm căn cứ để buộc tội khi việc nhận tội tương thích với hệ thống những chứng cứ trong vụ án;

3) Việc từ chối không tham gia vào việc chứng minh không dẫn đến những hậu quả tiêu cực đối với việc thừa nhận một phần lỗi của mình, cũng như đối với việc xác định biện pháp trách nhiệm hình sự.

Các nội dung của quyền được suy đoán vô tội có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau, bổ sung cho nhau và đều nhằm mục đích chung là bảo vệ quyền con người. Thiếu nội dung kể trên nguyên tắc suy đoán vô tội không đảm bảo ý nghĩa nhân đạo, nhân văn sâu sắc của mình. Hiện nay, BLTTHS năm 2015 không thừa nhận nội dung này thuộc về nguyên tắc suy đoán vô tội mà coi đó là một nội dung của nguyên tắc xác định sự thật của vụ án là không hợp lý cần phải được sửa đổi, bổ sung.