Nhiệm vụ, quyền hạn của đơn vị quân đội được giao quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện

Chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện là một chính sách hình sự nhân văn, nhằm khuyến khích người phạm tội cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng. Trong hệ thống thi hành án hình sự Việt Nam, việc quản lý, giám sát người được tha tù trước thời hạn có điều kiện thuộc phạm vi quân đội được giao cho các đơn vị quân đội cấp trung đoàn và tương đương trở lên. Quy định tại khoản 3 Điều 61 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định các nhiệm vụ và quyền hạn của đơn vị quân đội được quy định cụ thể, bao gồm từ trách nhiệm giám sát chung, phối hợp với chính quyền địa phương và gia đình, đến các quy trình hành chính tư pháp quan trọng như đề nghị rút ngắn thời gian thử thách và xử lý vi phạm nghiêm trọng (hủy quyết định tha tù hoặc bỏ trốn), qua đó làm rõ vai trò đặc thù của lực lượng quân đội trong công tác thi hành án hình sự.

1. Bản chất pháp lý của tha tù trước thời hạn có điều kiện trong quân đội

Tha tù trước thời hạn có điều kiện là một chế định pháp lý hiện đại, thể hiện rõ nét chính sách hình sự khoan hồng và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội của Nhà nước Việt Nam. Chế định này được quy định tại Điều 66 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 và được chi tiết hóa thủ tục tại Điều 368 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025.

Về bản chất, tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp miễn chấp hành có điều kiện thời hạn còn lại của hình phạt tù đã tuyên, không phải là sự xóa bỏ hoàn toàn hình phạt. Người được tha tù trước thời hạn có điều kiện vẫn được coi là người đang chấp hành bản án. Tuy nhiên, hình thức chấp hành án thay đổi, chuyển từ chấp hành án phạt tù tại cơ sở giam giữ sang chấp hành án tại cộng đồng, với điều kiện người đó phải tuân thủ những điều kiện thử thách nghiêm ngặt trong thời gian phạt tù còn lại.

Mục tiêu của việc tha tù trước thời hạn có điều kiện là tạo cơ hội cho người bị kết án sớm tái hòa nhập cộng đồng, phục thiện, sửa chữa lỗi lầm, đồng thời hạn chế tối đa nguy cơ tái phạm tội và vi phạm pháp luật. Việc quản lý, giám sát trong thời gian thử thách được thực hiện chặt chẽ bởi hệ thống chính trị cơ sở, gia đình, các tổ chức đoàn thể xã hội và đặc biệt là cơ quan chức năng được giao nhiệm vụ.

2. Nhiệm vụ, quyền hạn của đơn vị quân đội được giao quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện 

2.1. Các nhiệm vụ, quyền hạn chung khi được giao quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện 

Điểm (a) khoản 3 Điều 61 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định giao cho đơn vị quân đội thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn cơ bản của cơ quan được giao giám sát theo LTHAHHS (các điểm a, b, c, i và k khoản 1 Điều này). Phạm vi chung của các nhiệm vụ này bao gồm:

"Tiếp nhận hồ sơ, tổ chức quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện; bàn giao hồ sơ cho cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền": Đơn vị quân đội có trách nhiệm lập và duy trì hồ sơ quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện, phổ biến đầy đủ các nghĩa vụ và điều kiện thử thách mà người đó phải tuân thủ trong thời gian còn lại của hình phạt.

"Yêu cầu người được tha tù trước thời hạn có điều kiện thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình; có biện pháp giáo dục, phòng ngừa khi người đó có dấu hiệu vi phạm pháp luật": Đây là nhiệm vụ trọng tâm nhằm hỗ trợ người được tha tù trước thời hạn có điều kiện phục thiện, sửa chữa lỗi lầm. Các đơn vị phải tiến hành các hoạt động giáo dục pháp luật, đạo đức, và hỗ trợ người được tha tù trước thời hạn có điều kiện trong việc tìm kiếm việc làm, ổn định cuộc sống, góp phần vào mục tiêu tái hòa nhập bền vững.

"Biểu dương người được tha tù trước thời hạn có điều kiện có nhiều tiến bộ hoặc lập công": Đơn vị phải định kỳ báo cáo Cơ quan Thi hành án Hình sự cấp quân khu về kết quả giám sát, theo dõi quá trình cải tạo của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện. Đồng thời, đơn vị là cơ quan khởi xướng quy trình lập hồ sơ, đề nghị khen thưởng (rút ngắn thời gian thử thách) hoặc xử lý vi phạm (hủy quyết định).

" Nhận xét bằng văn bản quá trình chấp hành nghĩa vụ trong thời gian thử thách của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện": Thường xuyên kiểm tra, xác minh việc chấp hành nghĩa vụ và giải quyết kịp thời các kiến nghị của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện hoặc gia đình họ.

Báo cáo cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền về kết quả quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện trong thời gian thử thách. 

2.2. Phối hợp giải quyết cho người được tha tù trước thời hạn có điều kiện vắng mặt ở nơi cư trú 

Điểm (b) khoản 3 Điều 61 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 yêu cầu Đơn vị quân đội "Phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp xã giải quyết cho người được tha tù trước thời hạn có điều kiện được vắng mặt ở nơi cư trú theo quy định của Luật này và pháp luật về cư trú"

Nhiệm vụ này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa hệ thống quản lý quân sự (Đơn vị quân đội) và cơ quan hành chính dân sự địa phương (UBND cấp xã). Việc vắng mặt ở nơi cư trú, thường dưới hình thức tạm trú hoặc lưu trú ngắn hạn, phải được chính quyền cấp xã xác nhận, đảm bảo rằng người được tha tù trước thời hạn có điều kiện tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật về cư trú. Quy định này thiết lập một cơ chế kiểm soát kép, huy động chính quyền cấp xã tạo ra mạng lưới giám sát toàn diện, đặc biệt là khi người được tha tù trước thời hạn có điều kiện dịch chuyển ra khỏi phạm vi quản lý trực tiếp của đơn vị quân đội.

Cần phân biệt rõ giữa "vắng mặt" (tạm trú, lưu trú ngắn hạn) và "thay đổi nơi cư trú" (dài hạn/vĩnh viễn). Thủ tục thay đổi nơi cư trú là một quyền hạn quan trọng, được chi tiết hóa trong các văn bản của Bộ Quốc phòng, chẳng hạn như Thông tư 181/2019/TT-BQP, dựa trên Điều 68 LTHAHHS 2019. Theo quy định, việc thay đổi nơi cư trú phải được sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Quản lý Thi hành án Hình sự thuộc Bộ Quốc phòng hoặc Cơ quan Thi hành án Hình sự cấp Quân khu. Sự tập trung quyền phê duyệt ở cấp cao nhất của hệ thống THAHS Quân đội cho thấy sự nghiêm ngặt trong việc kiểm soát sự dịch chuyển của người chấp hành án, nhất là khi họ có thể liên quan đến các yếu tố an ninh quân đội hoặc bí mật quốc gia.

2.3. Phối hợp với gia đình của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện trong việc quản lý 

Điểm (c) khoản 3 Điều 61 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định Đơn vị quân đội phải "Phối hợp với gia đình của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện trong việc quản lý người đó". Đây là một yếu tố cấu thành cơ chế kiểm soát xã hội.

Gia đình đóng vai trò là mạng lưới giám sát xã hội và hỗ trợ tinh thần, giúp người được tha tù trước thời hạn có điều kiện phục thiện và sửa chữa lỗi lầm, tạo điều kiện cho họ tái hòa nhập bền vững và ổn định. Sự phối hợp này bao gồm việc: Thông báo cho gia đình về các nghĩa vụ mà người được tha tù trước thời hạn có điều kiện phải tuân thủ và hậu quả pháp lý nếu vi phạm; Yêu cầu gia đình cam kết hỗ trợ, động viên và giám sát người được tha tù trước thời hạn có điều kiện, đồng thời báo cáo kịp thời các dấu hiệu vi phạm hoặc bỏ trốn cho đơn vị quản lý.

Sự kết hợp giữa kiểm soát hành chính nhà nước (qua UBND cấp xã) và kiểm soát xã hội (qua gia đình) cho phép đơn vị quân đội thiết lập một mạng lưới quản lý toàn diện.

2.4. Lập hồ sơ, đề nghị rút ngắn thời gian thử thách 

Điểm (d) khoản 3 Điều 61 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định nhiệm vụ "Lập hồ sơ, có văn bản đề nghị cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu". Đây là một quyền hạn quan trọng, mang tính chất hành chính tư pháp.

Trách nhiệm lập hồ sơ và đề nghị: Đơn vị quân đội được giao quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện có trách nhiệm:

• Đánh giá và lập hồ sơ: Theo dõi sát sao, thu thập bằng chứng về quá trình chấp hành án tại cộng đồng, sự tiến bộ trong cải tạo, thành tích lao động, và việc tuân thủ các nghĩa vụ của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện.
• Trình tự pháp lý: Hồ sơ đề nghị rút ngắn thời gian thử thách phải được gửi đến Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu. Cơ quan THAHS cấp quân khu sau đó sẽ thẩm định, hoàn thiện hồ sơ và tiến hành các thủ tục đề nghị Tòa án cùng cấp (Tòa án Quân sự cấp Quân khu) xem xét, quyết định.

Điều kiện pháp lý để rút ngắn: Việc rút ngắn thời gian thử thách phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ được quy định trong Luật Thi hành án Hình sự. Cụ thể, người được tha tù trước thời hạn có điều kiện có thể được xem xét rút ngắn nhiều lần, nhưng phải bảo đảm đã chấp hành thực tế ít nhất ba phần tư (3/4) thời gian thử thách.

Pháp luật cũng có các quy định nhân đạo đối với các trường hợp đặc biệt, cho phép Tòa án có thể rút ngắn hết thời gian thử thách còn lại đối với: Người dưới 18 tuổi, người đã lập công, người đã quá già yếu hoặc người bị bệnh hiểm nghèo, nếu có đủ các điều kiện khác được đề nghị rút ngắn theo quy định. Trách nhiệm lập hồ sơ (Điểm d) là quyền lực hành chính quan trọng nhất của đơn vị quân đội, vì quyết định của Tòa án phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng bằng chứng cải tạo và sự chính xác của hồ sơ mà đơn vị quân đội cung cấp.

2.5. Báo cáo đề nghị hủy quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện  

Điểm (đ) khoản 3 Điều 61 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định nhiệm vụ "Báo cáo cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện tiến hành trình tự, thủ tục đề nghị Tòa án có thẩm quyền hủy quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện và buộc người được tha tù trước thời hạn có điều kiện phải chấp hành phần hình phạt tù còn lại chưa chấp hành trong trường hợp người đó vi phạm quy định tại khoản 4 Điều 66 của Bộ luật Hình sự".

Căn cứ hủy quyết định: vi phạm khoản 4 Điều 66 BLHS: Đơn vị quân đội phải báo cáo để tiến hành thủ tục hủy quyết định nếu người được tha tù trước thời hạn có điều kiện vi phạm quy định tại Khoản 4 Điều 66 của Bộ luật Hình sự. Khoản 4 Điều 66 BLHS phân loại vi phạm thành ba trường hợp chính, với hậu quả pháp lý khác nhau:

• Người được tha tù trước thời hạn có điều kiện cố ý vi phạm nghĩa vụ 02 lần trở lên hoặc bị xử phạt vi phạm hành chính 02 lần trở lên trong thời gian thử thách, thì Tòa án có thể hủy bỏ quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện đối với người đó và buộc họ phải chấp hành phần hình phạt tù còn lại chưa chấp hành.
• Nếu người đó thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời gian thử thách thì Tòa án buộc người đó chấp hành hình phạt của bản án mới và tổng hợp với phần hình phạt tù chưa chấp hành của bản án trước theo quy định tại Điều 56 của Bộ luật này.

Trình tự báo cáo và đề nghị hủy: Quy trình hủy quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện là một thủ tục tư pháp phức tạp, được khởi xướng bởi đơn vị quản lý: (1) Đơn vị Quân đội có trách nhiệm phát hiện kịp thời vi phạm và chứng minh yếu tố "cố ý" trong việc vi phạm nghĩa vụ. (2) Đơn vị Quân đội báo cáo Cơ quan Thi hành án Hình sự cấp quân khu. Cơ quan THAHS cấp quân khu sẽ tiến hành trình tự, thủ tục pháp lý, phối hợp với Viện Kiểm sát Quân sự cùng cấp để đề nghị Tòa án Quân sự có thẩm quyền xem xét, hủy quyết định.

Hậu quả pháp lý của việc hủy quyết định: Khi Tòa án quyết định hủy bỏ quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện, người được tha tù trước thời hạn có điều kiện phải quay trở lại cơ sở giam giữ để tiếp tục chấp hành phần thời gian hình phạt tù còn lại chưa chấp hành. Nếu người đó phạm tội mới, hình phạt của bản án mới sẽ được tổng hợp với phần hình phạt tù chưa chấp hành của bản án trước.

2.6. Báo cáo cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu khi người được tha tù trước thời hạn có điều kiện bỏ trốn 

Điểm (e) khoản 3 Điều 61 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định trách nhiệm "Báo cáo cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu khi người được tha tù trước thời hạn có điều kiện bỏ trốn". Đơn vị quân đội có nhiệm vụ báo cáo Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu khi người được tha tù trước thời hạn có điều kiện bỏ trốn.

Hành vi bỏ trốn là sự vi phạm nghĩa vụ nghiêm trọng nhất. Do đó, nhiệm vụ báo cáo khẩn cấp này là ưu tiên tuyệt đối của đơn vị quân đội để duy trì tính răn đe và kỷ luật.

Mục đích của báo cáo khẩn cấp: Cơ quan THAHS cấp quân khu nhận được báo cáo sẽ phối hợp với các cơ quan điều tra hình sự quân đội và các cơ quan truy nã dân sự có liên quan để tổ chức truy bắt người bỏ trốn. Hành vi bỏ trốn là căn cứ vững chắc để Cơ quan THAHS cấp quân khu tiến hành trình tự, thủ tục đề nghị Tòa án hủy quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện.

3. Vị thế đặc thù của đơn vị quân đội quản lý

Trong hệ thống thi hành án hình sự (THAHS) Việt Nam, đơn vị quân đội cấp trung đoàn và tương đương trở lên đóng vai trò là cơ quan được giao trực tiếp quản lý, giám sát và giáo dục người được tha tù trước thời hạn có điều kiện thuộc phạm vi quân đội.

Hoạt động quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện do quân đội thực hiện tuân thủ Luật Thi hành án Hình sự (LTHAHHS) 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 nhưng đồng thời chịu sự điều chỉnh của các văn bản pháp quy chuyên biệt do Bộ Quốc phòng ban hành. Điều này thể hiện tính đặc thù của công tác thi hành án trong môi trường quân sự, nơi các yếu tố về kỷ luật, an ninh và cơ cấu tổ chức khác biệt so với khu vực dân sự.

Sự khác biệt này được thể hiện rõ qua các quy định về thủ tục thay đổi nơi cư trú, nơi làm việc. Theo Thông tư số 181/2019/TT-BQP, các trường hợp người chấp hành án được đề nghị thay đổi nơi cư trú, ngoài việc phải bảo đảm yêu cầu theo pháp luật về cư trú, còn phải có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Quốc phòng hoặc Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu. Việc tập trung hóa quyền phê duyệt ở cấp cao này nhằm đảm bảo tính toàn vẹn của quá trình cải tạo, đồng thời duy trì kỷ luật và các yêu cầu an ninh nội bộ nghiêm ngặt của quân đội.

4. Kết luận 

Các nhiệm vụ và quyền hạn của đơn vị quân đội được giao quản lý người được tha tù trước thời hạn có điều kiện (từ Điểm a đến e) thể hiện một sự cân bằng chiến lược giữa trách nhiệm quản lý hành chính, giáo dục và chuẩn bị hồ sơ pháp lý, nhằm đảm bảo tính nhân văn và nghiêm minh của chế định này. Trong cơ chế điều phối hành chính tư pháp nhiều cấp độ, đơn vị quân đội đóng vai trò là Đơn vị thực hiện, chịu trách nhiệm giám sát trực tiếp, phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương (UBND cấp xã) và gia đình để tạo mạng lưới kiểm soát xã hội toàn diện. Đồng thời, đơn vị này là mắt xích khởi xướng các quy trình pháp lý quan trọng - lập hồ sơ đề nghị rút ngắn thời gian thử thách (Điểm d) hoặc báo cáo vi phạm nghiêm trọng, bao gồm cả hành vi bỏ trốn (Điểm đ và e), để Cơ quan Thi hành án Hình sự cấp Quân khu và Tòa án Quân sự cùng cấp có căn cứ xử lý.  

Trường hợp có điều gì gây nhầm lẫn, chưa rõ ràng hoặc thông tin nêu trong bản tư vấn khiến quý khách chưa hiểu hết vấn đề, rất mong nhận được phản ánh của quý khách tới địa chỉ email: Tư vấn pháp luật hình sự miễn phí qua Email hoặc tổng đài tư vấn trực tuyến 1900.6162. Chúng tôi sẵn sàng giải đáp.

Trân trọng./.