Những đặc điểm của việc thực hiện các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt?

“Biện pháp điều tra đặc biệt” là thuật ngữ dùng để chỉ một nhóm các biện pháp điều tra mang tính chất bí mật và được nhiều nước trên thế giới áp dụng từ lâu để hỗ trợ điều tra các vụ án hình sự. Tuy nhiên, vì nhiều lý do khác nhau, trong đó có chủ yếu là nh m đảm ảo quyền được ảo vệ đời tư của công dân (bởi những biện pháp này ảnh hưởng đến bí mật đời tư của công dân và rất dễ bị lạm dụng) nên nhiều quốc gia đã dần thể chế hóa các biện pháp này trong Bộ luật tố tụng hình sự với tư cách là biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt.

Từ những phân tích trên, khái niệm về Biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt được hiểu là các hoạt động điều tra được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự dựa trên cơ sở ứng dụng thành tựu khoa học, kỹ thuật về lĩnh vực âm thanh, hình ảnh, điện tử viễn thông, trình độ của chuyên viên công nghệ thông tin bí mật thu thập thông tin, tài liệu liên quan đến đối tượng bị áp dụng do người có thẩm quyền áp dụng đối với các nhóm tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, khủng bố, rửa tiền, ma túy, tội phạm có tổ chức thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng nhằm phục vụ công tác điều tra, khám phá tội phạm.

Để xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, Đảng ta đã đề ra nhiều chủ trương cải cách tư pháp như: Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/1/2002; Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 26/5/2005; Nghị quyết số 49- NQ/TW ngày 02/6/2005; Kết luận số 92-KL/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị; Văn kiện Đại hội đại iểu toàn quốc lần X,XI của Đảng. Các nghị quyết của Đảng nhấn mạnh: “Cải cách mạnh mẽ thủ tục tố tụng tư pháp theo hướng dân chủ, ình đẳng, công khai, minh ạch, chặt chẽ nhưng thuận tiện, ảo đảm sự tham gia và giám sát của nhân dân đối với hoạt động tư pháp”; Sửa đổi, ổ sung các chính sách hình sự và từng ước sửa đổi, hoàn thiện biện pháp luật về tố tụng hình sự, tố tụng dân sự, tố tụng hành chính để thực hiện có hiệu quả cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm đặc biệt là tội tham nhũng, tội phạm có tổ chức hoạt động theo kiểu xã hội đen. Đây là những quan điểm định hướng quan trọng trong việc nghiên cứu, hoàn thiện các quy định của Bộ luật TTHS. Việc quy định về các biện pháp điều tra tố tụng đặc  biệt trong Bộ luật TTHS  năm 2015 là nhằm thực hiện quan điểm định hướng nêu trên của Đảng và Nhà nước.

Hiến pháp năm 2013 được Quốc hội khóa XIII thông qua tại kỳ họp thứ 6 đã thể hiện sâu sắc quan điểm của Đảng ta về tôn trọng, ảo vệ,  bảo đảm  quyền con người, quyền công dân, bổ sung nhiều nguyên tắc tư pháp tiến bộ, bổ sung và làm rõ hơn nhiệm vụ của Tòa án và Viện kiểm sát khi thực hiện chức năng Hiến định. Những sửa đổi, bổ sung này đòi hỏi pháp được cụ thể hóa trong Bộ luật TTHS. Hiến pháp 2013 quy định: “Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể ị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, ANQG, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng”. Theo đó, mọi biện pháp hạn chế quyền con người, quyền công dân trong quá trình giải quyết vụ án hình sự phải được quy định trong Bộ luật TTHS, trong đó ao gồm cả các biện pháp điều tra đặc biệt. Như vậy, việc luật hóa các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt trong Bộ luật TTHS  năm 2015 chính là nhằm cụ thể hóa yêu cầu của Hiến pháp 2013 về đảm ảo quyền con người.

Chủ động hội nhập quốc tế đã trở thành nhu cầu nội tại của Việt Nam Hiện nay, Việt Nam đã tham gia nhiều tổ chức quốc tế, tổ chức khu vực và đã trở thành thành viên tích cực, có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế và của Liên hợp quốc. Việt Nam đã ký kết và gia nhập nhiều điều ước quốc tế và khu vực về chống tội phạm nói chung và chống rửa tiền, chống tài trợ khủng ố nói riêng. Cụ thể, Việt Nam đã ký và gia nhập các Công ước của Liên Hợp quốc về chống rửa tiền và chống tài trợ khủng ố ao gồm Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia năm 2000 (Công ước a-lec-mô); Công ước về chống buôn bán bất hợp pháp các chất ma túy và chất hướng thần năm 1988 (Công  ước Vienna), Công ước về trừng trị tài trợ khủng ố năm 1999, Công ước chống tham nhũng năm 2005 (Công ước Merida), Công ước ASEAN về chống khủng bố năm 2007, Nghị định thư về phòng ngừa, trừng trị, trấn áp tội buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em năm 2000. Việt Nam cũng đã phê  chuẩn cả 9 Công ước quốc tế đính kèm Công ước quốc tế về trừng trị tài trợ cho khủng bố 1999. Ngoài ra, Việt Nam đang là quan sát viên tại Ủy ban Phòng chống tội phạm và Tư pháp hình sự của Liên hợp quốc (CCPCJ) trực thuộc Hội đồng Kinh tế Xã hội của Liên hợp quốc. Hàng năm, Việt Nam đều cử đoàn tham dự Khóa họp của Ủy ban tại Viên, Cộng hòa Áo thông qua diễn đàn này khái quát thành tự của Việt Nam trong công tác phòng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, đặc biệt là tội phạm khủng bố; thực thi các Công ước Liên Hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (UNTOC) và Công ước Liên Hợp quốc chống tham nhũng (UNCAC); thể hiện quan điểm của Việt Nam về các vấn đề cộng đồng quốc tế cũng như Việt Nam quan tâm đồng thời trao đổi, học hỏi kinh nghiệm nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật về phòng chống tội phạm và tư pháp hình sự.

Bên cạnh đó, cùng với quá trình hội nhập quốc tế, nước ta cũng đang phải đối mặt với sự gia tăng của các loại tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, các tội phạm do người nước ngoài thực hiện. Điều này, đòi hỏi phải nội luật hóa các quy định về hình sự trong các điều ước quốc tế mà nước ta là thành viên nhằm thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của quốc gia thành viên và tạo cơ sở pháp lý thuận lợi cho việc chủ động và tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm.

Chúng ta đã cam kết sẽ luật hóa biện pháp điều tra đặc biệt này, cho nên việc àn và tiến tới đưa một chương quy định biện pháp điều tra đặc biệt trong Bộ luật tố tụng hình sự là một đòi hỏi tất yếu của việc thực hiện các cam kết quốc tế.

Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC) cũng đòi hỏi mọi quốc gia phải áp dụng các biện pháp cần thiết, đủ mạnh và  biện pháp  này cũng là một biện pháp đặc biệt. Các  biện pháp điều tra đặc  biệt được UNCAC nhấn mạnh về tầm quan trọng trong việc đấu tranh phòng, chống các tội phạm, đặc biệt là các tội phạm ma túy, các tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và tội phạm tham nhũng. Theo thống kê, xu hướng áp dụng các biện pháp này của các quốc gia trên thế giới ngày càng tăng do tính chất, mức độ vi phạm ngày càng nghiêm trọng; thủ đoạn, hành vi phạm tội ngày càng tinh vi; người phạm tội trong các vụ án tham nhũng là người có chức vụ, quyền hạn nên thường tìm mọi cách che giấu hành vi, can thiệp vào quá trình xử lý.

Trước khi thông qua Bộ luật tố tụng hình sự (sửa đổi) 2015, pháp luật Việt Nam cũng có quy định trong một số luật chuyên ngành cho phép áp dụng biện pháp này đối với một số loại tội là các tội xâm phạm an ninh quốc gia và tội phạm ma túy. Tuy nhiên, để đảm ảo tính hiệu lực pháp lý thì các biện pháp điều tra đặc biệt phải được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự.

Trong quá trình chứng minh, muốn giải quyết đúng đắn vụ án hình sự, muốn xác định sự thật khách quan, có cơ sở để kết luận đúng về hành vi phạm tội đã xảy ra thì cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng phải có tài liệu, chứng cứ để chứng minh ản chất của người phạm tội.

Để đảm bảo yêu cầu của hoạt động điều tra, thì việc phát hiện nhanh chóng, chính xác tội phạm và người phạm tội còn là yếu tố quan trọng ởi nếu phát hiện không kịp thời thì nhiều dấu vết, tài liệu, đồ vật có liên quan đến vụ án có thể bị thay đổi, ị phá hủy và sẽ gây khó khăn trong hoạt động thu thập chứng cứ.

Quá trình điều tra, thu thập chứng cứ trong ối cảnh hiện nay theo luật hiện hành tỏ ra không thật hiệu quả, nhất là đối với một số loại tội phạm như các tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm ma túy, tham nhũng, rửa tiền, khủng ố Việc thu thập chứng cứ là quá trình chuyển hóa thông tin từ dấu vết tội phạm vào trong hồ sơ vụ án. Thành công của quá trình này là phụ thuộc vào chỗ những thông tin lưu giữ trong các dấu vết tội phạm được các chủ thể hoạt động điều tra phát hiện, ghi nhận và củng cố trong hồ sơ như thế nào? Có đầy đủ, chính xác, toàn diện hay không? Đây chính là tiêu chí của chất lượng phản ánh vì quá trình phản ánh luôn có khả năng làm thiếu hụt, thất lạc, mất mát thông tin, chưa tính đến ý chí chủ quan của chủ thể hoạt động điều tra có thể làm sai lệch hồ sơ vụ án nên hình ảnh phản ánh và ản thân sự vật được phản ánh luôn luôn có khoảng cách nhất định. Do đó, cần quy định các biện pháp  điều tra đặc biệt này.

Trong những vụ án hình sự mà tội phạm có sử dụng công nghệ thông tin, thiết ị điện tử là phương tiện phạm tội thì việc thu thập chứng cứ qua các biện pháp như ghi âm, ghi hình bí mật, nghe điện thoại  bí mật, thu thập  bí mật dữ  liệu điện tử là điều cần thiết, có thể nói trong nhiều trường hợp, đây là nguồn chứng cứ có giá trị chứng minh tội phạm trực tiếp.

Trước đây, các biện pháp này không quy định trong luật thì phải tiến hành thủ tục chuyển hóa chứng cứ, trong nhiều trường hợp thì không thể chuyển hóa được và như vậy đã từ chối một nguồn chứng cứ hết sức thuyết phục, thậm chí người phạm tội phải tâm phục, khẩu phục ngay. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, đây là nguồn chứng cứ rất quý để chứng minh tội phạm.

Trong tố tụng hình sự thì quyền con người dễ bị xâm phạm nhất và hậu quả của sự xâm phạm đó thường là rất nghiêm trọng cả về vật chất, thể chất và tinh thần. Bảo đảm quyền con người được thực hiện trong pháp luật TTHS các quy định đúng đắn, hợp lý, khả thi và đảm ảo thực hiện các quy định đó trên thực tế là quan trọng nhất.

Quyền được bảo vệ đời tư trước hết được đề cập trong Điều 12 Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền (UDHR) như sau: “Không ai phải chịu sự can thiệp một cách tùy tiện vào cuộc sống riêng tư, gia đình, nơi ở hoặc thư tín, cũng như bị xúc phạm danh dự hoặc uy tín cá nhân. Mọi người đều có quyền được pháp luật ảo vệ chống lại sự can thiệp và xâm phạm như vậy”.

Quyền được bảo vệ đời tư được tái khẳng định trong Điều 17, phần III Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICC R) năm 1966: “Không ai  bị can thiệp một cách độc đoán hoặc  ất hợp pháp đến đời sống   riêng tư, gia đình, nhà ở, thư tín, hoặc ị xúc phạm bất hợp pháp đến danh dự  và uy tín. Mọi người đều có quyền được pháp luật ảo hộ chống lại những can thiệp hoặc xúc phạm như vậy. Quy định này làm phát sinh nghĩa vụ của quốc gia trong việc quy định các biện pháp ảo hộ quyền riêng tư của các cá nhân trong hệ thống pháp luật của mình”.

Để đảm bảo quyền trên, nhiều quốc gia có nền tư pháp hình sự tiến ộ trên thế giới đều ghi nhận biện pháp điều tra tố tụng đặc  iệt trong Bộ luật  TTHS của mình và quy định rất chặt chẽ về các biện pháp cụ thể, căn cứ áp dụng, thẩm quyền quyết định, thủ tục và thời hạn tiến hành, đặc biệt đều cho phép sử dụng các kết quả thu được từ hoạt động này làm chứng cứ trong quá trình giải quyết vụ án.

Cụ thể hóa yêu cầu của Hiến pháp năm 2013 được ghi nhận và quy định, bao gồm: Tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân: Đây là nguyên tắc có tính chất ao trùm, xuyên suốt trong giai đoạn điều tra cũng như trong hoạt động tố tụng của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng nhằm đảm ảo không một công dân nào ị xâm hại tới quyền và lợi ích hợp pháp. Bảo đảm quyền bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật: háp luật tố tụng hình sự tiến hành theo nguyên tắc mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, không phân iệt dân tộc, nam nữ, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần xã hội, địa vị xã hội.

Bất cứ người nào phạm tội đều ị xử lý theo pháp luật. Quyền này là tiền đề cho việc ảo đảm các quyền con người trong mọi điều kiện, hoàn cảnh, nhưng đặc biệt có ý nghĩa rất lớn trong việc tôn trọng và  ảo đảm các quyền  con người trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử. Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân: Là một quyền con người quan trọng được Bộ luật Tố tụng hình sự ảo vệ, quy định cụ thể việc không ai ị ắt hoặc  ị giam giữ vô cớ, việc tước đi tự do của một  người phải có lý do và theo đúng những thủ tục luật pháp, đồng thời nghiêm cấm mọi hình thức truy ức, nhục hình.

Một trong những vi phạm nhân phẩm con người, vi phạm quyền con người thô bạo nhất là hành động tra tấn. Hành động này phá hoại nhân phẩm và làm tổn thương khả năng tiếp tục sống và hoạt động của các nạn nhân. Theo Ủy an Giám sát thực hiện công ước của Liên hiệp quốc, tương tự như quyền sống, quyền không bị tra tấn, đối xử hay trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hay  ị  hạ nhục con người không thể bị vi phạm trong ất cứ hoàn  cảnh nào, kể cả  trong tình trạng khẩn cấp của quốc gia.

Việc luật hóa các biện pháp điều tra đặc  biệt trong Bộ luật tố tụng hình  sự lần này là cần thiết tạo điều kiện cho Cơ quan điều tra chủ động thu thập chứng cứ, xác định đối tượng tình nghi phạm tội trong quá trình điều tra các vụ án phức tạp, có tổ chức, đặc biệt nghiêm trọng và để tránh nhầm lẫn thì không nên quy định cả biện pháp nghiệp vụ trinh sát thông thường là biện pháp điều  tra tố tụng đặc biệt; tạo cơ sở pháp lý để thực thi các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn đấu tranh chống tội phạm hiện nay, mở rộng nguồn chứng cứ có giá trị trực tiếp chứng minh tội phạm.

Bên cạnh việc xây dựng hoàn chỉnh pháp luật, thì việc tuân thủ những quy định pháp luật cũng có vai trò hết sức quan trọng trong xây dựng nhà nước pháp quyền. Hệ thống pháp luật có thể rất đầy đủ, hoàn thiện nhưng việc thực hiện không nghiêm thì cũng không thể nói đến sự hiện diện của nhà nước pháp quyền.

Những năm gần đây, công tác điều tra, xử lý các vụ án hình sự luôn trở thành một vấn đề thu hút sự chú ý của cơ quan nhà nước, nhiều tổ chức xã hội và đông đảo các tầng lớp nhân dân. Bên cạnh những đóng góp to lớn vào việc giữ gìn an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội thì trong hoạt động điều tra cũng xuất hiện hiện tượng tiêu cực như làm sai lệch hồ sơ vụ án, lộ thông tin điều tra, để lọt tội phạm, tình trạng oan sai, mớm cung, ép cung, ức cung, nhục hình… ộc lộ những hạn chế, tồn tại cả về trong quy trình, quy định lẫn trong việc tổ chức thực hiện.

Những sai phạm, thiếu sót tuy không phổ biến nhưng đã xảy ra ở nhiều địa phương, gây nên sự ất ình trong dư luận xã hội, có trường hợp gây ra hậu quả nghiêm trọng, chẳng hạn: thực thi công vụ thì cơ quan điều tra, cán ộ điều tra đặc biệt phải coi trọng  việc  ảo  đảm các  quyền  của công dân.