Đấu thầu là một trong những phương thức quan trọng nhằm lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư có đủ năng lực để thực hiện các dự án, gói thầu một cách minh bạch và hiệu quả. Để bảo đảm tính công bằng, cạnh tranh và phòng ngừa các hành vi tiêu cực trong quá trình lựa chọn nhà thầu, pháp luật Việt Nam đã quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động đấu thầu. Những quy định này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia đấu thầu. Vì vậy, việc hiểu rõ những hành vi bị cấm trong đấu thầu theo quy định pháp luật mới nhất là cần thiết đối với tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động này.
1. Đấu thầu là gì?
Căn cứ khoản 8 Điều 4 Luật Đấu thầu 2023, sửa đổi, bổ sung năm 2025, đấu thầu được hiểu là quá trình lựa chọn nhà thầu hoặc nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng đối với các hoạt động như cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp hoặc thực hiện dự án đầu tư kinh doanh. Quá trình này được tổ chức theo các thủ tục và trình tự pháp lý nhất định nhằm tìm ra chủ thể có năng lực và phương án phù hợp nhất để thực hiện gói thầu hoặc dự án. Thông qua đấu thầu, bên mời thầu có thể đánh giá, so sánh các hồ sơ dự thầu của nhiều nhà thầu khác nhau. Việc lựa chọn được thực hiện dựa trên các tiêu chí cụ thể như năng lực, kinh nghiệm, kỹ thuật và giá cả. Nhờ đó, đấu thầu trở thành công cụ quan trọng để bảo đảm việc sử dụng nguồn lực một cách hợp lý và hiệu quả.
Bên cạnh đó, đấu thầu còn là cơ chế nhằm bảo đảm các nguyên tắc cơ bản trong hoạt động mua sắm và đầu tư, bao gồm cạnh tranh, công bằng, minh bạch, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm giải trình. Thông qua sự tham gia của nhiều nhà thầu hoặc nhà đầu tư, môi trường cạnh tranh được tạo ra, giúp lựa chọn được phương án tối ưu nhất cho bên mời thầu. Đồng thời, các quy định về công khai thông tin và quy trình đánh giá hồ sơ dự thầu góp phần hạn chế các hành vi tiêu cực, gian lận hoặc thiên vị. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước mà còn tăng cường niềm tin của các chủ thể tham gia thị trường. Vì vậy, đấu thầu được xem là phương thức quản lý và phân bổ nguồn lực hiệu quả trong hoạt động kinh tế - đầu tư hiện nay.
2. Những hành vi bị cấm trong đấu thầu
Những hành vi bị cấm trong đấu thầu được quy định tại Điều 16 Luật đấu thầu 2023, sửa đổi, bổ sung 2025 như sau:
- Hành vi đưa, nhận và môi giới hối lộ trong đấu thầu
Hành vi đưa, nhận và môi giới hối lộ trong đấu thầu là việc các bên tham gia đấu thầu trao đổi lợi ích vật chất hoặc phi vật chất nhằm tác động đến kết quả lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư. Những lợi ích này có thể là tiền, tài sản, quà tặng hoặc các lợi ích khác nhằm tạo lợi thế cho một bên trong quá trình đấu thầu. Trong thực tế, hành vi này có thể xảy ra dưới nhiều hình thức như nhà thầu đưa tiền cho người có thẩm quyền để được trúng thầu hoặc bên mời thầu nhận lợi ích để ưu tiên một nhà thầu nhất định. Ngoài ra, còn có các cá nhân trung gian đứng ra làm cầu nối cho việc đưa và nhận hối lộ giữa các bên liên quan. Việc nghiêm cấm hành vi này nhằm ngăn chặn tham nhũng và bảo đảm việc lựa chọn nhà thầu được thực hiện dựa trên năng lực và tính cạnh tranh thực sự.
- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp trái pháp luật vào đấu thầu
Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp trái pháp luật vào đấu thầu là hành vi của cá nhân có vị trí, quyền lực trong cơ quan, tổ chức sử dụng quyền hạn của mình để tác động không đúng quy định đến quá trình lựa chọn nhà thầu. Sự can thiệp này có thể làm thay đổi tiêu chí đánh giá, kết quả chấm thầu hoặc tạo lợi thế cho một nhà thầu cụ thể. Trong nhiều trường hợp, người có thẩm quyền có thể chỉ đạo trái quy định nhằm ưu tiên một doanh nghiệp nhất định tham gia và trúng thầu. Ngoài ra, họ cũng có thể can thiệp trực tiếp vào quá trình đánh giá hồ sơ dự thầu hoặc ép buộc bên mời thầu thay đổi tiêu chí lựa chọn. Quy định cấm hành vi này nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan của hoạt động đấu thầu và ngăn ngừa việc lạm dụng quyền lực làm sai lệch kết quả.
- Hành vi thông thầu
Hành vi thông thầu là sự cấu kết hoặc thỏa thuận giữa các bên tham gia đấu thầu nhằm làm sai lệch sự cạnh tranh trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Bản chất của thông thầu là tạo ra sự dàn xếp trước về kết quả đấu thầu thay vì cạnh tranh công bằng dựa trên năng lực và giá cả. Một số biểu hiện phổ biến của hành vi này là việc các nhà thầu thỏa thuận để một bên rút hồ sơ dự thầu nhằm tạo điều kiện cho bên khác trúng thầu. Ngoài ra, các bên có thể thống nhất không cung cấp hàng hóa, dịch vụ hoặc không ký hợp đồng thầu phụ để hạn chế khả năng tham gia của các đối thủ khác. Hành vi thông thầu làm mất đi tính cạnh tranh của cơ chế đấu thầu và có thể gây thiệt hại lớn cho ngân sách nhà nước cũng như môi trường kinh doanh.
- Hành vi gian lận trong đấu thầu
Hành vi gian lận trong đấu thầu là việc cố ý cung cấp thông tin sai lệch hoặc giả mạo hồ sơ, tài liệu nhằm đạt được lợi thế trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Đây là một trong những hành vi phổ biến có thể làm sai lệch kết quả đấu thầu và ảnh hưởng trực tiếp đến tính minh bạch của quá trình lựa chọn nhà thầu. Các hình thức gian lận thường gặp bao gồm làm giả tài liệu chứng minh năng lực, kinh nghiệm hoặc cung cấp thông tin không trung thực về khả năng tài chính và kỹ thuật. Ngoài ra, một số trường hợp còn cố tình thay đổi, chỉnh sửa thông tin trong hồ sơ nhằm làm sai lệch kết quả đánh giá. Hệ quả của hành vi gian lận là việc lựa chọn nhà thầu không đủ năng lực, gây rủi ro cho việc thực hiện dự án.
- Hành vi cản trở hoạt động đấu thầu
Hành vi cản trở hoạt động đấu thầu là những hành vi gây khó khăn hoặc làm gián đoạn quá trình lựa chọn nhà thầu cũng như hoạt động kiểm tra, giám sát của cơ quan có thẩm quyền. Những hành vi này có thể được thực hiện nhằm che giấu sai phạm hoặc gây áp lực để thay đổi kết quả đấu thầu. Trong thực tế, việc che giấu, hủy hoại chứng cứ hoặc báo cáo sai sự thật liên quan đến các hành vi vi phạm là một biểu hiện thường gặp. Bên cạnh đó, việc cản trở hoạt động thanh tra, kiểm tra hoặc cố tình khiếu nại, tố cáo sai sự thật cũng có thể làm đình trệ quá trình đấu thầu. Việc cấm các hành vi này nhằm bảo vệ tính minh bạch, ổn định và trật tự của hoạt động đấu thầu.
- Hành vi không bảo đảm công bằng, minh bạch trong đấu thầu
Hành vi không bảo đảm công bằng, minh bạch trong đấu thầu là những hành vi tạo ra xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch nguyên tắc khách quan trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Những hành vi này thường xuất phát từ việc một cá nhân hoặc tổ chức tham gia đồng thời nhiều vai trò khác nhau trong cùng một gói thầu. Chẳng hạn, chủ đầu tư hoặc bên mời thầu đồng thời tham dự thầu có thể dẫn đến việc thiên vị trong quá trình đánh giá. Ngoài ra, việc một tổ chức vừa lập hồ sơ mời thầu vừa tham gia thẩm định hoặc đánh giá hồ sơ dự thầu cũng làm mất đi tính độc lập cần thiết. Việc nghiêm cấm các hành vi này nhằm bảo đảm nguyên tắc công bằng, khách quan và minh bạch trong toàn bộ quá trình đấu thầu.
- Hành vi tiết lộ thông tin trong quá trình lựa chọn nhà thầu
Hành vi tiết lộ thông tin trong quá trình lựa chọn nhà thầu là việc cung cấp hoặc làm lộ các tài liệu, dữ liệu liên quan đến quá trình đấu thầu trước khi các thông tin này được phép công khai. Những thông tin này có thể bao gồm nội dung hồ sơ mời thầu, hồ sơ dự thầu hoặc các báo cáo đánh giá liên quan đến việc lựa chọn nhà thầu. Việc tiết lộ các tài liệu này có thể tạo lợi thế không công bằng cho một số nhà thầu nhất định trong quá trình cạnh tranh. Ngoài ra, việc công bố kết quả lựa chọn nhà thầu trước thời điểm chính thức cũng có thể gây ảnh hưởng đến tính khách quan của quá trình đấu thầu. Do đó, quy định cấm hành vi tiết lộ thông tin nhằm bảo đảm tính bảo mật và sự công bằng giữa các bên tham gia.
- Hành vi chuyển nhượng thầu trái quy định
Hành vi chuyển nhượng thầu trái quy định là việc nhà thầu đã trúng thầu nhưng lại chuyển giao toàn bộ hoặc một phần công việc cho nhà thầu khác trái với quy định của pháp luật hoặc nội dung hợp đồng đã ký kết. Trong một số trường hợp, nhà thầu có thể chuyển nhượng phần công việc vượt quá phạm vi hoặc giá trị công việc được phép giao cho nhà thầu phụ. Ngoài ra, việc chuyển nhượng các công việc chưa được nêu trong hồ sơ dự thầu hoặc không được sự chấp thuận của chủ đầu tư cũng bị coi là vi phạm. Những hành vi này có thể làm thay đổi bản chất của việc lựa chọn nhà thầu ban đầu. Do đó, quy định cấm chuyển nhượng thầu trái phép nhằm bảo đảm nhà thầu thực sự có năng lực sẽ trực tiếp thực hiện gói thầu.
- Tổ chức đấu thầu khi chưa xác định được nguồn vốn
Tổ chức đấu thầu khi chưa xác định được nguồn vốn là việc tiến hành lựa chọn nhà thầu trong khi chưa bảo đảm nguồn tài chính để thực hiện dự án hoặc gói thầu. Hành vi này có thể dẫn đến nhiều rủi ro trong quá trình triển khai dự án sau khi đã lựa chọn được nhà thầu. Khi nguồn vốn không được bảo đảm, dự án có thể bị đình trệ hoặc chậm tiến độ trong quá trình thực hiện. Ngoài ra, tình trạng này còn có thể phát sinh tranh chấp giữa chủ đầu tư và nhà thầu liên quan đến việc thanh toán hoặc thực hiện hợp đồng. Vì vậy, việc nghiêm cấm tổ chức đấu thầu khi chưa xác định nguồn vốn nhằm bảo đảm tính khả thi và hiệu quả của các dự án đầu tư.
3. Các trường hợp hủy thầu theo quy định mới nhất
3.1. Các trường hợp hủy thầu đối với lựa chọn nhà thầu
Căn cứ khoản 1 Điều 17 Luật đấu thầu 2023, sửa đổi, bổ sung 2025, các trường hợp hủy thầu đối với lựa chọn nhà thầu như sau:
- Không có hồ sơ đáp ứng yêu cầu
Trường hợp này xảy ra khi tất cả các hồ sơ quan tâm, hồ sơ dự sơ tuyển, hồ sơ dự thầu hoặc hồ sơ đề xuất đều không đáp ứng các tiêu chí đã được đặt ra trong hồ sơ mời. Điều này cho thấy các nhà thầu tham gia chưa đáp ứng được yêu cầu về năng lực, kinh nghiệm, kỹ thuật hoặc tài chính theo quy định của gói thầu. Khi không có hồ sơ hợp lệ, việc tiếp tục quá trình lựa chọn nhà thầu sẽ không bảo đảm hiệu quả và tính cạnh tranh. Do đó, bên mời thầu phải thực hiện hủy thầu để xem xét tổ chức lại quá trình lựa chọn nhà thầu. Việc hủy thầu trong trường hợp này nhằm bảo đảm lựa chọn được nhà thầu phù hợp hơn cho gói thầu.
- Thay đổi mục tiêu, phạm vi đầu tư hoặc mua sắm
Thay đổi mục tiêu, phạm vi đầu tư hoặc phạm vi mua sắm có thể xảy ra trong quá trình triển khai dự án hoặc kế hoạch mua sắm. Khi những thay đổi này làm ảnh hưởng đến khối lượng công việc, nội dung gói thầu hoặc các tiêu chuẩn đánh giá đã được xác định trước đó, việc tiếp tục đấu thầu theo hồ sơ cũ sẽ không còn phù hợp. Điều này có thể dẫn đến việc lựa chọn nhà thầu không đáp ứng đúng nhu cầu thực tế của dự án. Vì vậy, hủy thầu là biện pháp cần thiết để điều chỉnh lại nội dung gói thầu cho phù hợp với mục tiêu mới. Sau khi điều chỉnh, bên có thẩm quyền có thể tổ chức lựa chọn nhà thầu lại theo quy định.
- Hồ sơ mời thầu không tuân thủ quy định pháp luật
Hồ sơ mời thầu là cơ sở quan trọng để các nhà thầu chuẩn bị và nộp hồ sơ dự thầu, đồng thời là căn cứ để đánh giá và lựa chọn nhà thầu. Nếu hồ sơ mời thầu có nội dung không phù hợp với quy định của pháp luật hoặc có sai sót nghiêm trọng, quá trình lựa chọn nhà thầu có thể bị ảnh hưởng. Những sai phạm này có thể làm cho kết quả lựa chọn nhà thầu không chính xác hoặc không bảo đảm tính công bằng, minh bạch. Trong trường hợp đó, việc tiếp tục thực hiện đấu thầu sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý. Vì vậy, hủy thầu được áp dụng nhằm khắc phục sai sót và bảo đảm quy trình đấu thầu được thực hiện đúng quy định.
- Có hành vi bị cấm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu
Trong quá trình đấu thầu, các tổ chức hoặc cá nhân có thể thực hiện những hành vi bị pháp luật cấm nhằm tác động đến kết quả lựa chọn nhà thầu. Những hành vi này có thể bao gồm gian lận, thông đồng, can thiệp trái phép hoặc các hình thức tác động khác làm mất đi tính khách quan của quá trình đấu thầu. Khi phát hiện các hành vi này, kết quả lựa chọn nhà thầu có thể bị sai lệch và không phản ánh đúng năng lực thực sự của các nhà thầu tham gia. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tính minh bạch và công bằng trong đấu thầu. Vì vậy, việc hủy thầu là cần thiết để bảo đảm sự công bằng và khôi phục tính minh bạch của quá trình lựa chọn nhà thầu.
- Hủy thầu theo quy định đặc biệt của pháp luật
Ngoài các trường hợp cụ thể đã được liệt kê, pháp luật còn quy định một số tình huống đặc biệt mà việc hủy thầu phải được thực hiện theo quy định liên quan. Những trường hợp này thường phát sinh trong các tình huống đặc thù của hoạt động đấu thầu hoặc trong quá trình áp dụng các cơ chế pháp lý khác có liên quan. Khi xảy ra các trường hợp này, việc tiếp tục thực hiện gói thầu có thể không còn phù hợp với quy định pháp luật hoặc với yêu cầu quản lý nhà nước. Do đó, cơ quan có thẩm quyền sẽ quyết định hủy thầu để bảo đảm tuân thủ quy định và tránh các rủi ro pháp lý. Việc hủy thầu trong trường hợp này góp phần bảo đảm sự thống nhất trong việc áp dụng pháp luật.
3.2. Các trường hợp hủy thầu đối với lựa chọn nhà đầu tư
Căn cứ khoản 2 Điều 17 Luật đấu thầu 2023, sửa đổi, bổ sung 2025, các trường hợp hủy thầu đối với lựa chọn nhà đầu tư như sau:
– Tất cả hồ sơ dự thầu không đáp ứng yêu cầu
Tất cả hồ sơ dự thầu không đáp ứng yêu cầu của hồ sơ mời thầu. Điều này xảy ra khi các nhà đầu tư tham gia đấu thầu không đáp ứng được các tiêu chí đã được đặt ra về năng lực, kinh nghiệm, kỹ thuật hoặc phương án thực hiện dự án. Khi toàn bộ hồ sơ đều không đạt yêu cầu, quá trình đánh giá không thể xác định được nhà đầu tư phù hợp để thực hiện dự án. Việc tiếp tục lựa chọn trong trường hợp này sẽ không bảo đảm hiệu quả và tính khả thi của dự án đầu tư. Vì vậy, hủy thầu là biện pháp cần thiết để tổ chức lại quá trình lựa chọn nhà đầu tư phù hợp hơn.
– Thay đổi mục tiêu, quy mô hoặc điều kiện dự án
Có thay đổi mục tiêu, quy mô, địa điểm, vốn đầu tư hoặc thời hạn thực hiện dự án. Những thay đổi này có thể xuất phát từ các yếu tố khách quan làm cho nội dung dự án không còn giống với kế hoạch ban đầu. Khi mục tiêu hoặc điều kiện thực hiện dự án thay đổi, các tiêu chuẩn đánh giá đã được ban hành trước đó có thể không còn phù hợp. Điều này khiến quá trình lựa chọn nhà đầu tư theo hồ sơ mời thầu ban đầu không bảo đảm phản ánh đúng yêu cầu mới của dự án. Do đó, việc hủy thầu được thực hiện để điều chỉnh lại nội dung dự án và tổ chức lựa chọn nhà đầu tư theo các tiêu chí phù hợp.
– Hồ sơ mời thầu vi phạm pháp luật
Hồ sơ mời thầu có nội dung không tuân thủ quy định của Luật Đấu thầu hoặc pháp luật liên quan. Những sai phạm trong hồ sơ mời thầu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tính công bằng và minh bạch của quá trình lựa chọn nhà đầu tư. Khi các quy định pháp luật không được tuân thủ, tiêu chuẩn đánh giá hoặc yêu cầu đối với nhà đầu tư có thể bị thiết lập không đúng quy định. Điều này dẫn đến nguy cơ sai lệch trong kết quả lựa chọn nhà đầu tư hoặc lựa chọn phải nhà đầu tư không đáp ứng đầy đủ điều kiện thực hiện dự án. Vì vậy, việc hủy thầu là cần thiết để khắc phục sai sót và bảo đảm quá trình lựa chọn nhà đầu tư được thực hiện đúng quy định.
– Hành vi bị cấm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà đầu tư
Tổ chức, cá nhân không phải nhà đầu tư trúng thầu thực hiện hành vi bị cấm theo Điều 16 Luật Đấu thầu. Những hành vi này có thể bao gồm gian lận, thông đồng, can thiệp trái phép hoặc các hình thức tác động khác nhằm ảnh hưởng đến kết quả lựa chọn nhà đầu tư. Khi các hành vi bị cấm xảy ra, tính minh bạch và khách quan của quá trình đấu thầu bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Điều này có thể làm cho kết quả lựa chọn nhà đầu tư không phản ánh đúng năng lực và điều kiện thực hiện dự án của các bên tham gia. Vì vậy, việc hủy thầu là cần thiết để bảo đảm tính công bằng và khôi phục sự minh bạch trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư.
4. Kết luận
Như vậy, việc pháp luật quy định rõ những hành vi bị cấm trong hoạt động đấu thầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm tính minh bạch, công bằng và hiệu quả của quá trình lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư. Các hành vi như thông thầu, gian lận, cản trở hoạt động đấu thầu, tiết lộ thông tin trái phép hay lợi dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp trái pháp luật đều có thể làm sai lệch kết quả đấu thầu và gây thiệt hại cho Nhà nước cũng như các chủ thể liên quan. Vì vậy, việc nhận diện đầy đủ và tuân thủ nghiêm các quy định về những hành vi bị cấm không chỉ giúp phòng ngừa vi phạm mà còn góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp và trách nhiệm của các bên tham gia đấu thầu. Bên cạnh đó, việc thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về đấu thầu còn góp phần xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh, tạo điều kiện cho các nhà thầu có năng lực thực sự được tham gia và phát huy khả năng của mình. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn nhà nước và nguồn lực xã hội mà còn tăng cường niềm tin của doanh nghiệp và người dân đối với hoạt động đấu thầu. Đồng thời, góp phần nâng cao chất lượng quản lý, phòng chống tiêu cực và thúc đẩy sự phát triển bền vững của hoạt động đấu thầu trong thực tiễn.
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
