Những tác phẩm nào thuộc về công chúng theo luật sở hữu trí tuệ?

Từ đó, tác giả sẽ được quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt đối với tác phẩm của mình sáng tạp ra. Tuy nhiên, khi một tác phẩm hết thời hạn bảo hộ theo quy định của pháp luật thì tác phẩm đó sẽ thuộc về công chúng, lúc này đối tượng "sở hữu" ở đây là các tác phẩm phải trong giới hạn và tôn trọng quyền nhân thân của tác giả.

1. Tác phẩm là gì?

Tác phẩm được hiểu là những sản phẩm trí tuệ do con người viết ra, tạo ra, là kết quả của sự trí tuệ, sự sáng tạo bên trong con người. Người tạo ra những tác phẩm sẽ được gọi chung là tác giả.

Hiểu theo nghĩa khác thì tác phẩm được hiểu là kết quả của hoạt động sáng tạo trong tất cả các lĩnh vực từ văn học, nghệ thuật cho đến khoa học đã được ấn định trên một hình thái vật chất hoặc được mực định thể hiện ra thế giới bên ngoài thông qua hình thức nhất định.

Còn trong Luật sở hữu trí tuệ thì phạm vi và tính chất của tác phẩm được bảo hộ theo điều 14. Luật Sở hữu trí tuệ rất rộng, không chỉ là những tác phẩm được tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình, không sao chép từ tác phẩm của người khác mà những tác phẩm phái sinh cũng thuộc đối tượng được bảo hộ với điều kiện người tạo ra những tác phẩm này không gây ảnh hưởng phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để tạo ra tác phẩm phái sinh.

Do vậy, tại khoản 7 Điều 4 Luật sở hữu trí tuệ 2005 có đưa ra định nghĩa cụ thể về tác phẩm như sau: Tác phẩm là sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học nghệ thuật và khoa học, được thực hiện bằng bất kỳ phương tiện hay dưới hình thức thể hiện nào.

Sản phẩm của lao động trí tuệ sẽ được thừa nhận là tác phẩm và được bảo hộ khi đáp ứng được các điều kiện sau đây:

- Tác phẩm là kết quả của hoạt động sáng tạo;

- Tác phẩm được ấn định trên hình thức vật chất hoặc được thể hiện thông qua hình thức nhất định;

- Tác phẩm phải là sản phẩm thuộc vào lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật hay khoa học.

2. Đặc điểm của tác phẩm

Tác phẩm - với tư cách là đối tượng của quyền tác giả - thì việc chỉ ra cá đặc điểm để nó bảo hộ là cần thiết.

- Trước tiên, tác phẩm phải là sự sáng tạo trực tiếp của con người, bởi vậy tác phẩm phải mang dấu ấn cá nhân của con người/từng con người cụ thể. Chủ thể hoạt động sáng tạo là các tác giả (con người cụ thể) thông qua quá trình hoạt động của trí não, kinh nghiệm của bản thân và các yếu tố hỗ trợ khác tạo ra thành quả chính là tác phẩm. Sự lao động sáng tạo tong lĩnh vực khoa học xông nghệ có những khám phá mới về đời sống xã hội, khám phá về cuộc sống, con người, phát hiện những chủ đề mới, nhân vật mới hay vấn đề mới thể hiện tính sáng tạo, tính độc đáo trong quan niệm, phương thức biểu hiện tư tưởng tình cảm.

Vì vậy, tác phẩm hết sức đa dạng và phong phú, chứa đựng những giá trị tinh thần. Thời gian sáng tạo ra tác phẩm có thể dài, ngắn, phụ thuộc vào hoàn cảnh xã hội, hoàn cảnh của bản thân tác giả. Tác phẩm làm cho công chúng tiếp nhận được những nội dung tư tưởng, tình cảm nhất định hay nói cách khác là thể hiện dấu ấn của cá nhân. Tuy nhiên, ngoài những giá trị tinh thần thì tác phẩm còn có khả năng mang lại những giá trị kinh tế - thương mại nên cần thiết phải có sự bảo hộ đặc biệt.

Tác phẩm âm nhạc, bài hát "Tình cao của nhạc sĩ Hoàng Việt sáng tác năm 1957 trong hoàn cảnh rất đặc biệt lúc đó, nhạc sĩ là người con miền Nam tập kết ra miền Bắc và đang sống ở thủ đô Hà Nội. Trong một lần nhận được thư của người vợ yêu quý ở miền Nam ruột thịt, ông thật bất ngờ lá thư từ người vợ gửi đến Sài Gòn, chuyển qua Băng Cốc (Thái Lan) rồi được chuyển sang Pari (Pháp), cuối cùng mới chuyển về Hà Nội và đến tay nhạc sĩ Hoàng Việt.

Bản "tình ca" được sáng tác trong hoàn cảnh đó, cho dù hiện nay công chúng không phải ai cũng biết hoàn cảnh ra đời, nhưng "Tình ca" để lại trong lòng người yêu nhạc tình cảm tốt đẹp như một lời nhắn nhủ, cảm xúc bồi hồi xao xuyến, chung thủy đợi chờ của những lứa đôi yêu nhau xa cách trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt bấy giờ.

- Thứ hai, tác phẩm phải là sản phẩm trí tuệ do con người sáng tạo ra chứ không chỉ đơn thuần là các dạng sản phẩm chỉ được hình thánh bằng kết quả lao động của con người mà không chứa đựng một hàm lượng chất xám nhất định.

- Thứ ba, tác phẩm là sản phẩm trí tuệ nguyên gốc mang đặc trưng riêng biệt của người sáng tạo.

Công ước Berne và Luật sở hữu trí tuệ quy định tác phẩm bảo hộ là tác phẩm gốc. Tác phẩm gốc là tác phẩm có xuất xứ trực tiếp từ quá trình lao động của tác giả mà không phải sao chép từ một tác phẩm đã có. Việc xác đinh tác phẩm "gốc" trong lĩnh vực khoa học, văn học, nghệ thuật dựa trên các căn cứ thể hiện quá trình lao động sáng tạo của tác giả, những điểm riêng thể hiện chất riêng "do tác giả sáng tạo ra. Thực chất, có những trường hợp sao chép, mà tác phẩm gốc và tác phẩm sao chép tương tự nhau hoặc giống nhau dẫn đến việc người bình thường không thể nhận thấy (lĩnh vực nghệ thuật). Để xác định tác phẩm gốc thì chính tác giả hoặc người có chuyên môn sâu về lĩnh vực đó mới thực hiện được.

Tiêu chí để xác định một tác phẩm gốc dựa trên cơ sở:

1. Nếu tác phẩm chứa đựng sự sao chép từ một số tác phẩm có trước mà dấu ấn cá nhân hoặc tính cách riêng của tác giả không còn thể hiện trong tác phẩm nữa thì tác phẩm không coi là tác phẩm gốc;

2. Nếu toàn bộ hoặc một phần quan trọng của một tác phẩm có trước và đang được bảo hộ bị chiếm đoạt để sử dụng trong một tác phẩm khác, tức là bị sao chép sang một tác phẩm khác thì trong trường hợp này có sự xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm đó.

Trong cuộc sống có thể tồn tại một đối tượng, một chủ đề nhưng mỗi người phản ánh đối tượng đó, chủ đề đó bằng cách riêng mang đặc trưng riêng biệt của mình, hay nói cách khác tác phẩm phải mang dấu ấn cá nhân của người sáng tạo ra nó chứ không phải là sản phẩm sao chép của người khác. ví dụ, với chủ đề "hình tượng người chiến sĩ an ninh trong thời kỳ đổi mới có thể có nhiều tác phẩm âm nhạc khác biệt nhau, nhiều tiểu thuyết khác biệt nhau... phản ánh chủ đề đó.

Do vậy, xem xét tính nguyên gốc để phân biệt với bản gốc của tác phẩm (bản thảo viết tay hoặc tranh) hoặc để phân biệt bản gốc với những tác phẩm phái sinh. Hiện nay, sự sao chép tác phẩm diễn ra hết sức tinh vi nhằm mục đích lấy tên tuổi để kinh doanh thu lợi nhuận diễn ra khá phổ biến và công khai. nhiều tạp chí, sách báo, tài liệu sử dụng toàn văn các tác phẩm của người khác với mục đích kinh doanh mà không trích dẫn nguồn, không xin phép và không trả nhuận bút. Việc vi phạm bản quyền do tác phẩm bị sao chép đa dạng, phức tạp xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó một phần do các tác giả ít quan tâm đến việc đăng ký bảo hộ bản quyền nhất là các tác giả nổi tiếng, có nhiều tác phẩm có giá trị; mặt khác vì mục đích lợi nhuận, các cá nhân, tổ chức cố tình vi phạm dù biết rằng có bi kiện cũng không thể giải quyết dứt điểm ngay mà qua nhiều cấp giải quyết.

Mặc dù đã có các tiêu chí xác định tác phẩm mang tính nguyên gốc nhưng khi có tranh chấp, tác giả phải chứng minh tác phẩm được sáng tạo độc lập hoặc nếu có sử dụng tác phẩm của người khác thì phải chỉ rõ phần sử dụng này để có thể xác định tính nguyên gốc của tác phẩm của mình và đảm bảo quyền của tác giả khác.

Trong thực tế các nhà khoa học, các văn nghệ sĩ... chỉ quan tâm đến thành quả lao động cuối cùng là tác phẩm khoa học, văn học, nghệ thuật mà ít quan tâm đến các căn cứ, chứng cứ chứng minh tính nguyên gốc trong quá trình sáng tạo tác phẩm (bản thảo, bản nháp, xác nhận, ghi nhận ý tưởng sáng tạo...) nên nhiều trường hợp khi bị sao chép hoặc bị đăng ký bảo hộ trước nhưng hoàn toàn không có các căn cứ chứng minh đó là tác phẩm gốc của mình.

Ví dụ về trường hợp chép tinh vi các tác phẩm trong lĩnh vực mỹ thuật: hãng đấu giá Sotheby's (Anh) dự định bán đấu giá tại Hồng Kông 05 bức tranh nổi tiếng của danh họa Bùi Xuân Phái gồm: Phác thảo, Chèo, Phô, Cảnh phố và Mèo đỏ. Tuy nhiên, họa sỹ Bùi Thanh Phương (con trai của cố họa sỹ Bùi Xuân Phái) chỉ công nhận bức tranh Mèo đỏ vẽ nhân dịp tết Đinh Mão (1987) là tranh gốc còn lại bốn bức tranh là sao chép.

Ông Phương nêu ra những đặc trưng tranh của họa sỹ Bùi Xuân Phái mà bức tranh giả không thể bắt trước. Cụ thể, để diễn đạt cảm xúc mãnh liệt đồng thời thể hiện kỹ thuật điêu luyện, họa sỹ Bùi Xuân Phái dùng bay hoặc dao chứ ít khi dùng cọ. Vì vậy, bề mặt tranh của ông thường gồ ghề chứ không nhẵn. Về Phố hay vẽ Chèo, họa sỹ không sa vào miêu tả, ông thường lược bỏ những chi tiết vụn vặt để tạo ấn tượng cho tổng thể.

- Thứ tư, tác phẩm mang đặc tính vô hình, nên việc chiếm hữu tác phẩm (kể cả chiếm hữu bản gốc của tác phẩm) cũng không thể là một trong các yếu tố xác nhận quyền sở hữu của người chiếm hữu tác phẩm.

- Thứ năm, tác phẩm được thể hiện thông qua một dạng vật chất nhất định, hay nói cách khác tác phẩm phải được định hình trong một phương tiện cụ thể. Điều 6 Luật sở hữu trí tuệ năm 2005 thì quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tác và được thể hiện dưới dạng một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện ngôn ngữ đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hau chưa đăng ký.

Dạng vật chất nhất định mà tác phẩm định hình được hiểu là thông qua đó công chúng biết đến sự tồn tại của tác phẩm. Thuật ngữ "công chúng vừa nêu là con người, nhưng con người này khác biệt với người sáng tạo nên tác phẩm, trong một nghĩa nào đó còn khác biệt với người thân của người sáng tạo nên tác phẩm. Do đó, công chúng không thể là tác giả, vợ (chồng), con, bố, mẹ... của tác giả. Dạng vật chất nhất định mà tác phẩm được hình thành có thể là chữ viết/các ký hiệu khác chữ viết, màu sắc... trên giấy/ các chất liệu khác giấy, có thể là hình khối trên các chất liệu khác nhau, có thể là âm thanh, hình ảnh trên các chất liệu khác nhau. Khó có thể liệt kê tất cả dạng vật chất mà tác phẩm được hình thành.

Cần phải phân tích sâu thêm dạng vật chất nhất định mà tác phẩm được hình thành, được hiểu là thông qua đó công chúng biết đến sự tồn tại của tác phẩm. Việc công chúng nhận biết được sự tồn tại của tác phẩm được hiểu là trực tiếp nhận biết và gián tiếp nhận biết. trục tiếp nhận biết thông qua các giác quan: đọc bài thơ, nhìn bức tranh, nghe bản nhạc/bài thơ, sờ bức tượng... Những bản nhạc được hình thành trên đĩa CD thì công chúng không thể trực tiếp nhận biết sự tồn tại của tác phẩm mà phải gián tiếp thông qua thiết bị trung gian.

Ngoài ra, tác phẩm phải là duy nhất và khác biệt với các tác phẩm đang xem xét. Kết quả sáng tạo của tác giả dưới hình thức nhất định tạo nên sự phong phú, đa dạng của tác phẩm được bảo hộ. Việc sao chép rập khuôn theo lối mòn không được bảo hộ. Kết quả sáng tạo của tác phẩm trong lĩnh vực xác định dựa trên cơ sở đánh giá của các nhà chuyên môn gắn với sự sáng tạo của tác giả. Xác định tính "mới" tùy thuộc vào từng yêu cầu của tác phẩm hay lĩnh vực nhất định, có những trường hợp chỉ là sự sắp đặt, tuyển chọn lại những tác phẩm đang tồn tại và được bảo hộ (tuyển tập truyện ngắn, tuyển tập thơ, nghệ thuật sắp đặt...). Tác phẩm được bảo hộ mà không phụ thuộc vào mụ đích, ý nghĩa, nội dung, giá trị của tác phẩm.

Từ các phân tích trên đây, có thể định nghĩa tác phẩm như sau:

Tác phẩm là các sản phẩm trí tuệ do cá nhân/ những cá nhân trực tiếp sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học được thể hiện bằng bất kỳ phương thức hay hình thức nào thông qua một dạng vật chất nhất định.

3. Phân loại tác phẩm

Có hai tiêu chí để phân các tác phẩm ra thành hai loại, đó là:

- Dựa vào lĩnh vực sáng tạo. Như đã trình bày ở phía trên, một sản phẩm được coi là tác phẩm nếu nó thuộc một trong 3 lĩnh vực: Văn hóa, nghệ thuật hoặc khoa học. Do đó, các tác phẩm cũng sẽ được phân chia ra thành ba loại đó là: Tác phẩm văn học, tác phẩm nghệ thuật, tác phẩm khoa học.

- Dựa vào nguồn gốc hình thành của tác phẩm, theo đó căn cứ vào đây mà tác phẩm được chia ra thành hai loại là tác phẩm nguyên sinh và tác phẩm phái sinh. Trong tác phẩm phái sinh đã bao gồm các loại như: Tác phẩm dịch thuật, tác phẩm phong tác, tác phẩm cải biên, tác phẩm chuyển thể...

Tóm lại, nói đến tác phẩm là nói đến nhiều thể loại khác nhau, mỗi thể loại là mang trong mình những đặc điểm riêng biệt và tùy từng loại khác nhau mà bắt buộc phải định hình thông qua một hình thái vật chất nhất định hoặc không bắt buộc điều này.

4. Tác phẩm thuộc về công chúng

Tác phẩm thuộc về công chúng là những tác phẩm đã kết thúc thời hiệu bảo hộ theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi bổ sung năm 2009, 2019). Theo đó, khoản 2 Điều 17 Luật Sở hữu trí tuệ nêu rõ: Mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền sử dụng tác phẩm thuộc về công chúng nhưng phải tôn trọng các quyền nhân thân của tác giả quy định tại Điều 19 của Luật sở hữu trí tuệ. Nghị định 22/2018/NĐ-CP hướng dẫn cụ thể cho trường hợp này như sau: Tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm thuộc về công chúng tôn trọng quyền nhân thân quy định tại các khoản 1, 2 và 4 Điều 19 của luật sở hữu trí tuệ, bao gồm các quyền:

+ Đặt tên cho tác phẩm.

+ Đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng.

+ Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Cũng theo điều 43 Luật sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022: Tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương tình phát sóng thuộc về công chúng

1. Tác phẩm đã kết thúc thời hạn bảo hộ theo quy định tại Khoản 2 Điều 27 của Luật này và cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng đã kết thúc thời hạn bảo hộ theo quy định tại Điều 34 của Luật này thì thuộc về công chúng.

2. Mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền sử dụng tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương tình phát sóng quy định tại khoản 2 Điều này nhưng phải tôn trọng các quyền nhân thân của tác giả, người biểu diễn quy định tại Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan.

3. Chính phủ quy định chi tiết việc sử dụng tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng thuộc về công chúng.

Như vậy, đối với tác phẩm thuộc về công chúng bạn có thể sử dụng tuy nhiên không được gây phương hại đến những nhân thân gắn liền với tác giả (mà theo quy định của pháp luật tại Điều 27 Luật sở hữu trí tuệ được bảo hộ vô thời hạn).

Trên đây là toàn bộ bài viết mà Luật Minh Khuê muốn cung cấp đến bạn đọc. Nếu có thắc mắc vui lòng liên hệ tới Luật sư tư vấn Luật sở hữu Trí tuệ qua điện thoại (24/7) gọi số: 1900.6162 để được chuyên viên pháp luật tư vấn trực tiếp. Hoặc gửi thư tư vấn hoặc yêu cầu dịch vụ qua Email:  lienhe@luatminhkhue.vn. Xin chân thành cảm ơn!