Những vấn đề pháp lý về nguyên tắc không phân biệt đối xử và ví dụ minh họa về việc áp dụng nguyên tắc điều chỉnh quan hệ giữa các chủ thể trong một quan hệ thương mại quốc tế

1. Khái quát chung về các nguyên tắc cơ bản của thương mại quốc tế

Khái niệm thương mại quốc tế: Thương mại quốc tế (international trade) là hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các nước. Thương mại quốc tế cho phép các nước mua được hàng hóa và dịch vụ rẻ hơn trường hợp tự mình sản xuất ra (nhờ lợi thế so sánh) hoặc có thể tiêu dùng những hàng hóa và dịch vụ mà nền sản xuất trong nước không cung ứng, chẳng hạn nguyên liệu, sản phẩm công nghệ cao chỉ được sản xuất ở một số nước.

Khái niệm nguyên tắc cơ bản của luật thương mại quốc tế: Theo PGS.TS Nguyễn Bá Diến những nguyên tắc cơ bản của pháp luật thương mại quốc tế là “những nguyên lý, những tư tưởng chỉ đạo cơ bản, có tính chất xuất phát điểm, thể hiện tính toàn diện, linh hoạt và có ý nghĩa bao trùm, quyết định nội dung và hiệu lực của luật thương mại quốc tế”. 

Qua đó có thể hiểu những nguyên tắc cơ bản của Luật thương mại quốc tế là những quy tắc xử sự chung, có hiệu lực bao trùm trong việc xây dựng và thực hiện luật thương mại quốc tế. Các nguyên tắc này được thừa nhận và thực hiện bởi các chủ thể của Luật thương mại quốc tế được ghi nhận trong các Công ước quốc tế. 

2.. Chủ thể trong quan hệ thương mại quốc tế

Chủ thể trong quan hệ thương mại quốc tế là bộ phận cấu thành cơ bản, là thực thể đang hoặc sẽ tham gia trực tiếp vào các quan hệ thương mại quốc tế một cách độc lập, có những quyền và nghĩa vụ nhất định và được bảo hộ theo quy định tại luật thương mại quốc tế. Những chủ thể cơ bản trong quan hệ thương mại quốc tế gồm:

+ Thể nhân - thương nhân đây là chủ thể chủ yếu của quan hệ thương mại quốc tế, để trở thành thể nhân thì cá nhân (thể nhân) phải đáp ứng một số tiêu chuẩn như: Đầy đủ năng lực hành vi dân sự (các quốc gia có quy định khác nhau), không nằm trong nhóm bị truất quyền: Bị truất quyền công dân, hoặc bị truất quyền kinh doanh. Không nằm trong nhóm “bất khả kiêm nhiệm” có nghĩa là nghề nghiệp chính mà thể nhân đang thực hiện không nằm trong danh mục cấm kiêm nhiệm công việc khác.

+ Pháp nhân - thương nhân: Là tổ chức được nhà nước thành lập hoặc ông nhận theo quy định của pháp luật, pháp nhân có thể tồn tại dưới nhiều hình thức như: Công ty, hãng kinh doanh,...

+ Quốc gia: Tham gia quan hệ thương mại quốc tế trong hai trường hợp: Ký kết hoặc gia nhập các điều ước quốc tế về thương mại, hai là tham gia giao dịch thương mại với các chủ thể khác như cá nhân, pháp nhân.

+ Các chủ thể khác: Vùng lãnh thổ (ví dụ EU, Hồng Kông, Ma Cao, Đài Loan là chủ thể trong TMQT đều là thành viên độc lập trong WTO, có quyền và nghĩa vụ độc lập với Trung Quốc),…

Về bản chất nguyên tắc tối huệ quốc (MFN) và nguyên tắc đối xử quốc gia đề có bản chất chung là đối xử bình đẳng - là cơ sở để tạo nên môi trường thương mại quốc tế cạnh tranh lành mạnh. Hai nguyên tắc này được thể hiện rất rõ qua các Hiệp định của WTO, đồng thời cũng là những nguyên tắc quan trọng được áp dụng quan hệ hợp tác kinh tế song phương và đa phương.

3. Nguyên tắc tối huệ quốc (MFN)

Nguyên tắc MFN là nguyên tắc cơ bản trong Hiệp định chung về thương mại hàng hóa (GATT) nhằm bảo đảm sự đối xử công bằng với các quốc gia tham gia hiệp định, không cho phép đối xử đặc biệt hơn kém giữa các nước thành viên. Xét trong quan hệ thương mại quốc tế nguyên tắc MFN có thể hiểu là nếu một quốc gia cho phép các thương nhân của một quốc gia khác được hưởng những ưu đãi về thuế quan hay dịch vụ, hàng hóa,...thì quốc gia này dũng phải cho phép các thương nhân của quốc gia thứ ba hưởng những ưu đãi như thế đối với sản phẩm tương tự.

3.1. Cơ sở pháp lý và cách thức áp dụng: 

Cơ sở pháp lý: Nguyên tắc MFN được quy định trong trong Hiệp định chung về thuế quan và mậu dịch 1947 (viết tắt là GATT) áp dụng đối với ”hàng hoá”, Hiệp định chung về thương mại dịch vụ (Ðiều 2 GATS), và Hiệp định về khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (Ðiều 4 TRIPS). Có 2 phương pháp để được hưởng đãi ngộ MFN từ một hay nhiều nước cụ thể: Ký kết các hiệp định thương mại và trong hiệp định thương mại đó có các điều khoản quy định về MFN. Hai là, quy định của các tổ chức quốc tế mà các quốc gia thành viên của tổ chức phải tuân thủ.

Cách thức áp dụng: Nguyên tắc MFN sẽ được áp dụng ngay lập tức và vô điều kiện, các nước dành cho nhau những ưu đãi về thuế quan, dịch vụ, hàng hóa,.. mà không kèm theo bất kì điều kiện ràng buộc nào. 

Ngoại lệ của nguyên tắc này gồm: Chế độ ưu đãi thuế quan đặc biệt,  hội nhập kinh tế khu vực (đối với khu vực đồng minh thuế quan và khu vực mậu dịch tự do), các biện pháp đặc biệt đối với các nước đang phát triển nhằm ưu đãi hơn cho các quốc gia đang phát triển. Ngoài ra, GATT 1994 còn quy định một số các trường hợp ngoại lệ khác như: Các biện pháp cần thiết để bảo vệ đạo đức, trật tự công cộng, bảo vệ sinh mạng và cuộc sống của con người, bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên, các biện pháp để bảo vệ an ninh quốc gia,…

3.2. Ví dụ minh họa 

Giả thiết: Trước khi có nguyên tắc tối huệ quốc, giả định Việt Nam xuất khẩu Cà phê sang Đức và nước này áp dụng mức thuế nhập khẩu là 10%, Đức xuất khẩu máy tính sang Việt Nam và Việt Nam áp dụng mức thuế nhập khẩu là 50%. Nhưng Việt Nam còn nhập khẩu máy tính từ rất nhiều nước khác (giả sử từ Mỹ, Hàn Quốc, Anh) với mức thuế nhập khẩu là 20%. Tương tự, Đức cũng nhập khẩu cà phê từ nhiều nước (Braxin, Colombia) với mức thuế là 0%. Thì ngay sau khi nguyên tắc tối huệ quốc ra đời và được áp dụng thì Cà phê Việt Nam khi xuất sang Đức sẽ được tính thuế nhập khẩu là 0%, và máy tính của Đức khi nhập khẩu vào Việt Nam sẽ chịu mức thuế nhập khẩu là 20%. (Trong trường hợp nếu như có một nước thứ ba khác được tính mức thuế nhập khẩu dưới 20% thì sẽ được áp dụng theo mức thuế đó).

4.  Nguyên tắc đối xử quốc gia (NT)

4.1. Nội dung nguyên tắc

Nguyên tắc đối xử quốc gia trong hệ thống thương mại đa phương nhằm tạo sự bình đẳng về cơ hội cạnh tranh giữa các nhà sản xuất kinh doanh nước ngoài với nhà sản xuất kinh doanh trong nước. Nguyên tắc này được hiểu là dựa trên cam kết thương mại, một nước sẽ dành cho sản phẩm, dịch vụ, nhà cung cấp của nước khác những ưu đãi không kém hơn so với ưu đãi mà nước đó đang và sẽ dành cho sản phẩm, dịch vụ, nhà cung cấp của nước mình. Điều này có nghĩa là nước nhập khẩu không được phân biệt đối xử giữa sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, nhà cung cấp trong nước với sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, nhà cung cấp nước ngoài về thuế quan, hay các khoản lệ phí trong nước, điều kiện cạnh tranh. 

Thông qua các cam kết nhượng bộ về cắt giảm thuế quan, và dựa trên nguyên tắc đối xử tối huệ quốc, sản phẩm nhập khẩu từ các nước thành viên được đối xử bình đẳng với nhau trên thị trường của nước nhập khẩu. 

• Cơ sở pháp lý và cách thức áp dụng 

Cơ sở pháp lý: Nguyên tắc đãi ngộ quốc gia được quy định tại điều 3 Hiệp định GATT 1994, điều 17 GATS và điều 3 TRIPS.

Cách thức áp dụng: Đối với hàng hóa, hàng hóa nước ngoài sau khi đã đóng thuế quan hoặc được đăng ký bảo vệ hợp pháp được đối xử bình đẳng như hàng hóa trong nước đối vớ thuế và lệ phí nội địa, các quy định về mua, bán và phân phối vận chuyển. trong lĩnh vực dịch vụ theo quy định tại khoản 1 điều 17 GATS 1994 quy định “mỗi thành viên phải dành cho dịch vụ và người cung cấp dịch vụ của bất kỳ thành viên nào khác sự đối xử không kém thuận lợi hơn sự đối xử mà thành viên đó dành cho dịch vụ và nhà cung cấp dịch vụ của mình”

• Ngoại lệ của nguyên tắc

Theo quy định của GATT 1994 nguyên tắc NT có những ngoại lệ sau: Cung cấp các khoản tiền trợ cấp đối với người sản xuất trong nước (tại tđiểm b khoản 8 điều 3 GATT 1944). Phân bổ thời gian chiếu phim thành viên WTO có thể đưa ra hay duy trì các quy định về số lượng phim ảnh trình chiếu, các quy tắc này sẽ có hình thức hạn ngạch về thời gian trình chiếu và đáp ứng các quy định tại GATT 1994. Mua sắm của chính phủ không nhằm mục đích thương mại theo đó Chính phủ có thể ưu tiên mua hàng hóa nội địa hơn hàng hóa nhập khẩu.

4.2. Ví dụ minh họa

Vụ kiện về thịt bò giữa các nước Âu, Mỹ và Nhật Bản, theo đó Nhật Bản đã quy định thịt bò từ các nước châu Âu, Mỹ vào Nhật Bản phải qua 1 Ủy ban phân phối, còn thịt bò trong nước thì không phải qua Ủy ban phân phối này, việc qua Ủy ban phân phối làm tăng giá trị của thịt bò nhập khẩu, do đó, các nước châu Âu, Mỹ kiện Nhật Bản không tuân thủ nguyên tắc NT. Nhật Bản cho rằng, thịt bò nước mình trải qua quy trình chăn nuôi và giết mổ khác với ở châu Âu, Mỹ, bò Nhật Bản được massage hàng ngày, được ăn cỏ sạch, được nghe nhạc, … và khi giết mổ thì bằng phương pháp sốc điện. Còn các nước Âu, Mỹ sử dụng phương pháp truyền thống dùng búa đập vào đầu. Do đó Nhật coi 2 sản phẩm thịt bò là khác nhau, và áp dụng 2 chế độ khác nhau. Sau khi xem xét WTO đã đưa ra kết luận cho dù con bò có được nuôi dưỡng và giết mổ như thế nào thì những đặc tính cơ bản, mục đích của nó vẫn giống nhau, do đó WTO kết luận sản phẩm thịt bò của Nhật và sản phẩm thịt bò của châu Ân, Mỹ là sản phẩm tương tự. Kết quả là Nhật Bản phải rút lại biện pháp quản lý đối với sản phẩm thịt bò nhập khẩu.