Phân loại rừng đặc dụng và thủ tục xin điều chỉnh ranh giới rừng năm 2026

Sự chuyển mình của ngành lâm nghiệp Việt Nam trong giai đoạn 2025-2026 đánh dấu một cột mốc quan trọng trong nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học song hành với phát triển kinh tế bền vững. Hệ thống pháp luật lâm nghiệp, khởi đầu từ Luật Lâm nghiệp 2017, đã trải qua những đợt cập nhật quan trọng với các Nghị định như Nghị định 91/2024/NĐ-CP, Nghị định 183/2025/NĐ-CP và mới nhất là Nghị định 42/2026/NĐ-CP. Những văn bản này không chỉ chuẩn hóa các tiêu chí phân loại rừng mà còn thiết lập một lộ trình minh bạch, chặt chẽ cho việc điều chỉnh ranh giới rừng đặc dụng—một vấn đề vốn phức tạp và dễ nảy sinh tranh chấp trong quá trình sử dụng đất.

1. Rừng đặc dụng là gì và tiêu chí phân loại mới nhất năm 2026?

Rừng đặc dụng đóng vai trò là "lá phổi xanh" và "kho tàng di sản" của quốc gia, được xác lập với mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái rừng tự nhiên, bảo vệ nguồn gen sinh vật, phục vụ nghiên cứu khoa học và giữ gìn các giá trị văn hóa, lịch sử. Khái niệm này đã được định nghĩa rõ nét trong Điều 5 Luật Lâm nghiệp, theo đó rừng đặc dụng không chỉ bao gồm các khu bảo tồn thiên nhiên mà còn mở rộng ra các khu rừng bảo vệ môi trường đô thị, khu công nghiệp và rừng tín ngưỡng.

1.1. Tiêu chí phân loại các nhóm rừng đặc dụng

Đến năm 2026, việc phân loại rừng đặc dụng được thực hiện dựa trên quy mô diện tích, tính chất đa dạng sinh học và mục tiêu bảo vệ đặc thù. Hệ thống này bao gồm các nhóm chính được quy định cụ thể nhằm áp dụng các cơ chế quản lý và đầu tư khác nhau.

Bên cạnh đó, rừng bảo vệ môi trường tại các khu kinh tế, khu công nghệ cao cũng được xếp vào nhóm rừng đặc dụng nhằm đảm bảo sự cân bằng sinh thái trong quá trình công nghiệp hóa.

1.2. Tiêu chí xác định các phân khu chức năng trong rừng đặc dụng

Nghị định 91/2024/NĐ-CP và Nghị định 42/2026/NĐ-CP đã bổ sung và làm rõ các tiêu chí cho ba phân khu chức năng chính bên trong một khu rừng đặc dụng, đặc biệt là vườn quốc gia và khu dự trữ thiên nhiên. Việc xác định đúng phân khu là nền tảng để triển khai các hoạt động lâm sinh và dịch vụ môi trường rừng.

• Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: Phải đáp ứng tiêu chí có hệ sinh thái tự nhiên bảo tồn nguyên vẹn hoặc là nơi cư trú thường xuyên của các loài động vật, thực vật hoang dã đặc hữu. Tại đây, mọi hành vi khai thác lâm sản, kể cả tận thu cây gỗ chết, đều bị cấm để đảm bảo quy luật phát triển tự nhiên.
• Phân khu phục hồi sinh thái: Dành cho những khu vực có hệ sinh thái bị tác động cần được phục hồi bằng biện pháp kỹ thuật lâm sinh hoặc là hành lang di chuyển, nguồn thức ăn cho động vật hoang dã. Trong phân khu này, pháp luật cho phép khai thác tận thu cây gỗ chết, gãy đổ trong các điều kiện nhất định để phục vụ công tác lâm sinh.
• Phân khu dịch vụ, hành chính: Được thiết lập để xây dựng trụ sở làm việc, cơ sở nghiên cứu, cứu hộ sinh vật và các công trình hạ tầng phục vụ du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng. Diện tích phân khu này phải được tính toán tập trung, tránh phân tán và phù hợp với quy mô quản lý của Ban quản lý rừng.

2. Tại sao cần điều chỉnh ranh giới rừng đặc dụng?

Việc điều chỉnh ranh giới rừng đặc dụng trong năm 2026 không chỉ là một thủ tục hành chính thuần túy mà là một bước đi chiến lược nhằm khắc phục các tồn tại lịch sử và đáp ứng các yêu cầu phát triển mới.

2.1. Sự sai lệch giữa thực địa và hồ sơ pháp lý

Thực trạng phổ biến tại nhiều địa phương là ranh giới rừng đặc dụng trên bản đồ pháp lý (thường lập từ những thập niên trước bằng công nghệ cũ) không khớp với hiện trạng thực tế trên thực địa. Điều này dẫn đến sự chồng lấn giữa đất rừng và đất canh tác của người dân, gây khó khăn cho công tác tuần tra, bảo vệ và xử lý vi phạm. Việc điều chỉnh ranh giới giúp chuẩn hóa dữ liệu dựa trên hệ tọa độ VN-2000 và công nghệ định vị GPS hiện đại, đảm bảo tính thống nhất trong quản lý nhà nước về lâm nghiệp và đất đai.

2.2. Yêu cầu từ Quy hoạch Lâm nghiệp quốc gia và phát triển kinh tế địa phương

Năm 2026 là thời điểm quan trọng khi các địa phương thực hiện rà soát quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Sự phát triển của các dự án hạ tầng trọng điểm, quốc phòng, an ninh hoặc nhu cầu mở rộng các khu du lịch sinh thái bền vững đòi hỏi phải có sự điều chỉnh diện tích rừng một cách hợp pháp. Việc điều chỉnh nhằm mục tiêu bảo vệ nguyên vẹn các diện tích rừng tự nhiên có giá trị cao, đồng thời đưa những diện tích không còn rừng hoặc không đáp ứng tiêu chí bảo tồn ra ngoài quy hoạch rừng đặc dụng để sử dụng cho các mục tiêu phát triển khác.

3. Điều kiện để được phép điều chỉnh ranh giới rừng đặc dụng

Không phải mọi đề nghị điều chỉnh ranh giới đều được chấp thuận. Nghị định 42/2026/NĐ-CP đặt ra những "hàng rào" pháp lý chặt chẽ để bảo vệ tài nguyên rừng.

3.1. Điều kiện về quy hoạch và bảo tồn

Việc điều chỉnh ranh giới, diện tích rừng đặc dụng phải đồng thời thỏa mãn các điều kiện sau :

• Sự phù hợp: Phải có phương án điều chỉnh phù hợp với quy hoạch lâm nghiệp cấp quốc gia hoặc quy hoạch tỉnh đã được phê duyệt.
• Tiêu chí kỹ thuật: Khu rừng sau khi điều chỉnh vẫn phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí đối với loại rừng đặc dụng tương ứng theo Điều 6 Nghị định 156/2018/NĐ-CP (đã sửa đổi).
• Tính liên tục và bền vững: Không làm ảnh hưởng đến chức năng bảo tồn đa dạng sinh học, tính liền vùng của hệ sinh thái. Đối với rừng tự nhiên, diện tích liền vùng được xác định là vùng đất có rừng tự nhiên tập trung, liên tục với khoảng cách giữa các dải rừng không vượt quá 30 m.

3.2. Các trường hợp không được phép điều chỉnh

Pháp luật nghiêm cấm việc lợi dụng điều chỉnh ranh giới rừng để chuyển đổi mục đích sử dụng rừng tự nhiên trái quy định của pháp luật hoặc để hợp thức hóa các hành vi lấn chiếm rừng trước đó. Các dự án tạm sử dụng rừng chỉ được thực hiện trong thời gian ngắn và phải có cam kết phục hồi rừng ngay sau khi dự án kết thúc. Nếu việc điều chỉnh dẫn đến suy giảm nghiêm trọng đa dạng sinh học hoặc phá vỡ cấu trúc của khu bảo tồn, cơ quan có thẩm quyền sẽ không phê duyệt phương án.

4. Hồ sơ và Thủ tục xin điều chỉnh ranh giới rừng đặc dụng năm 2026

Thủ tục điều chỉnh ranh giới rừng trong năm 2026 đã được số hóa và chuẩn hóa thông qua hệ thống mẫu biểu ban hành kèm theo Nghị định 42/2026/NĐ-CP, giúp giảm thiểu phiền hà cho chủ rừng và đảm bảo tính minh bạch.

4.1. Thành phần hồ sơ điều chỉnh

Theo quy định tại Nghị định 42/2026/NĐ-CP, chủ rừng cần chuẩn bị bộ hồ sơ gồm :

Bản đồ hiện trạng là thành phần quan trọng nhất, đòi hỏi phải được thực hiện bởi các đơn vị có tư cách pháp nhân và chuyên môn về đo đạc địa chính rừng.

4.2. Trình tự thực hiện và cơ quan có thẩm quyền

Quy trình giải quyết thủ tục điều chỉnh ranh giới rừng đặc dụng được thực hiện theo cơ chế "một cửa" từ cấp tỉnh :

• Nộp hồ sơ: Chủ rừng nộp hồ sơ trực tiếp hoặc qua dịch vụ bưu chính đến Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
• Tiếp nhận và thẩm định: Trong thời hạn 03 ngày làm việc, cơ quan tiếp nhận kiểm tra tính hợp lệ. Nếu hồ sơ đầy đủ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn sẽ thành lập hội đồng thẩm định hoặc lấy ý kiến các sở, ngành liên quan.
• Lấy ý kiến bộ, ngành (nếu cần): Đối với rừng thuộc quản lý của các đơn vị trung ương, khu vực quốc phòng, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phải có văn bản lấy ý kiến của Bộ quản lý chuyên ngành và chỉ trình phê duyệt khi có sự đồng ý bằng văn bản.
• Trình phê duyệt: Sau khi hoàn tất thẩm định, Sở lập tờ trình gửi UBND cấp tỉnh.
• Ban hành quyết định: Chủ tịch UBND cấp tỉnh xem xét và ký Quyết định phê duyệt điều chỉnh ranh giới, diện tích theo Mẫu số 08 Phụ lục IB ban hành kèm theo Nghị định 42/2026/NĐ-CP.

Thời hạn giải quyết: Thông thường không quá 30 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ (không tính thời gian bổ sung hồ sơ hoặc lấy ý kiến các bộ, ngành). Việc thực hiện thủ tục hành chính này hoàn toàn không mất phí hoặc lệ phí nhà nước.

5. Những lưu ý quan trọng và rủi ro pháp lý khi tự ý thay đổi ranh giới rừng

Mọi hành vi tự ý xê dịch cột mốc, lấn chiếm hoặc khai phá rừng ngoài ranh giới đã được phê duyệt đều bị coi là vi phạm pháp luật và bị xử lý nghiêm khắc.

5.1. Chế tài xử phạt hành vi vi phạm ranh giới rừng

Nghị định 35/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp quy định mức phạt rất nặng đối với hành vi lấn, chiếm rừng đặc dụng.

Đối với các tổ chức vi phạm, mức phạt tiền sẽ bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân cho cùng một hành vi. Ngoài ra, hành vi phá rừng đặc dụng (chặt hạ cây rừng trái phép) có mức phạt lên tới 200 triệu đồng và có thể bị phạt tù đến 15 năm nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

5.2. Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý Luật Minh Khuê

Các luật sư tại Luật Minh Khuê khuyến cáo người dân và doanh nghiệp tuyệt đối không mua bán đất rừng đặc dụng bằng giấy viết tay hoặc các hình thức không được pháp luật công nhận, vì rủi ro mất trắng tài sản là rất lớn khi nhà nước thực hiện rà soát ranh giới. Khi phát hiện có sự sai lệch giữa hiện trạng sử dụng và bản đồ quy hoạch rừng, chủ rừng nên chủ động liên hệ với cơ quan chức năng để thực hiện thủ tục điều chỉnh thay vì tự ý canh tác lên đất rừng, dẫn đến hành vi "lấn chiếm".

Việc quản lý ranh giới rừng đặc dụng năm 2026 không chỉ dừng lại ở các quy định cứng nhắc mà đã hướng tới sự linh hoạt, công bằng, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của chủ rừng và cộng đồng dân cư vùng đệm. Với việc tăng mức hỗ trợ bảo vệ rừng lên bình quân 500.000 - 1.000.000 VNĐ/ha/năm và các mức hỗ trợ sinh kế vùng đệm lên gấp đôi (100 triệu đồng/cộng đồng/năm), nhà nước đang tạo ra động lực mạnh mẽ để mọi thành phần xã hội cùng chung tay giữ vững ranh giới rừng. Sự rõ ràng về mặt pháp lý và kỹ thuật chính là "mốc giới" quan trọng nhất để bảo tồn thiên nhiên bền vững cho tương lai.