Tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản Điều 218 BLHS

Tuy nhiên, thực tiễn đã cho thấy nhiều hành vi vi phạm có tính chất tinh vi, phức tạp, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính công bằng của thị trường và trật tự quản lý kinh tế. Để đáp ứng yêu cầu phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm trong lĩnh vực này, Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) đã bổ sung một tội danh chuyên biệt: "Tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản" tại Điều 218.

1. Bán đấu giá tài sản là gì?

Bán đấu giá tài sản là một hình thức bán tài sản công khai để cho nhiều người có thể cùng tham gia trả giá mua một tài sản. Những người tham gia mua tài sản bán đấu giá cần nộp trước một khoản lệ phí theo đúng quy định của pháp luật nhằm ràng buộc người đã đăng kí phải tham gia bán đấu giá tài sản hoặc có thể không mua tài sản, số tiền này sẽ không được lấy lại nếu người tham gia không tham gia đấu giá, người nộp chỉ được nhận lại khi họ tham gia đấu giá.

Trong quá trình đấu giá tài sản, người đấu giá nào trả mức giá cao nhất nhưng không thấp hơn giá khởi điểm thì người đó sẽ được mua tài sản. Nếu trong cuộc bán đấu giá mà không ai trả giá cao hơn mức giá khởi điểm thì cuộc bán đấu giá xem như không thành, đồng thời sẽ được tổ chức lại.

Hình thức đấu giá này những người tham gia sẽ được đáp ứng quyền lợi, quyền lợi của người có tài sản được thỏa mãn một cách tốt nhất, còn người mua sẽ mua tài sản với giá cả phù hợp, quyền lợi của người mua liên quan đến tài sản đã mua được đáp ứng nhanh chóng.

Luật cũng nghiêm cấm một loạt các hành vi đối với các chủ thể liên quan, bao gồm đấu giá viên, tổ chức đấu giá, người có tài sản đấu giá và người tham gia đấu giá. Các hành vi bị cấm điển hình có thể kể đến như: thông đồng, móc nối dìm giá hoặc nâng giá, làm sai lệch kết quả đấu giá; sử dụng giấy tờ giả mạo để đăng ký tham gia; cản trở hoạt động đấu giá. Việc xử lý các hành vi vi phạm này được phân định rõ ràng. Đối với các hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan có thẩm quyền sẽ áp dụng các hình thức xử phạt vi phạm hành chính, như phạt tiền và các biện pháp khắc phục hậu quả. Khi các hành vi này đạt đến ngưỡng hậu quả nghiêm trọng theo quy định của pháp luật hình sự, chúng sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 218 Bộ luật Hình sự. Sự liên kết này cho thấy một chuỗi quan hệ chặt chẽ giữa pháp luật dân sự, hành chính và hình sự trong việc điều chỉnh và xử lý các sai phạm.

2. Yếu tố cấu thành Tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản

2.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong lĩnh vực đấu giá. Tội phạm này xâm phạm đến nguyên tắc độc lập, công khai, minh bạch, công bằng và khách quan của hoạt động đấu giá. Điều này khác với việc xâm phạm trực tiếp quyền sở hữu tài sản của cá nhân, tổ chức. Hậu quả gây thiệt hại về tài sản chỉ là dấu hiệu định tội bắt buộc, nhưng không phải là đối tượng mà tội phạm này trực tiếp hướng tới.

Thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra có thể là thiệt hại về tài sản cho người có tài sản đấu giá (khi bị dìm giá), cho người tham gia đấu giá khác (khi bị lừa dối) hoặc cho chính ngân sách nhà nước (đặc biệt trong trường hợp đấu giá quyền sử dụng đất).

2.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm này được thể hiện thông qua một trong ba hành vi được liệt kê tại Khoản 1 Điều 218:

• Lập danh sách khống về người đăng ký mua tài sản bán đấu giá: Đây là hành vi tạo ra thông tin không có thật về số lượng người tham gia, nhằm gây ảnh hưởng hoặc làm sai lệch kết quả đấu giá.
• Lập hồ sơ khống, hồ sơ giả tham gia hoạt động bán đấu giá tài sản: Hành vi này bao gồm việc sử dụng các giấy tờ giả mạo để đáp ứng điều kiện tham gia đấu giá, trong khi trên thực tế không đủ điều kiện.
• Thông đồng dìm giá hoặc nâng giá trong hoạt động bán đấu giá tài sản: Đây là hành vi phổ biến và nguy hiểm nhất. "Thông đồng" được hiểu là sự móc nối, câu kết có chủ đích giữa những người tham gia đấu giá với nhau, hoặc giữa người tham gia đấu giá với đấu giá viên, tổ chức đấu giá nhằm thao túng giá trị tài sản. Một ví dụ điển hình là việc các nhóm đấu giá móc nối, liên tục trả giá ảo để đẩy giá lên cao bất thường, sau đó bỏ cọc để làm hỏng cuộc đấu giá và buộc phải tổ chức lại.

Một dấu hiệu khách quan bắt buộc của tội danh này là hậu quả. Hành vi phạm tội chỉ cấu thành tội phạm khi đạt đến một trong hai ngưỡng định lượng sau:

• Thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng.
• Gây thiệt hại cho người khác từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng.

Một bất cập lớn trong thực tiễn áp dụng là sự thiếu vắng văn bản hướng dẫn cụ thể về phương pháp xác định "số tiền thu lợi bất chính" và "thiệt hại". Điều này gây ra khó khăn và thiếu thống nhất trong việc định lượng hậu quả, ảnh hưởng trực tiếp đến việc truy cứu trách nhiệm hình sự. Sự thiếu hụt này dẫn đến việc các cơ quan tiến hành tố tụng có thể có cách tính khác nhau, làm giảm tính hiệu quả và công bằng trong việc áp dụng pháp luật.

2.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm này là cá nhân có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và từ đủ 16 tuổi trở lên.

Một lỗ hổng pháp lý đáng chú ý là Điều 218 chưa quy định pháp nhân thương mại là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự. Trong khi đó, trên thực tế, các hành vi vi phạm thường có sự tham gia và chủ mưu của các tổ chức, doanh nghiệp, đặc biệt là các vụ án lớn. Việc chỉ xử lý hình sự cá nhân (nhân viên, người đại diện) mà bỏ qua trách nhiệm của pháp nhân hưởng lợi làm giảm tính răn đe của pháp luật. Pháp nhân có thể dễ dàng tái phạm bằng cách thay thế nhân sự. Để đảm bảo sự công bằng và hiệu quả, nhiều chuyên gia đã đề xuất bổ sung pháp nhân thương mại vào danh sách chủ thể của tội phạm này.

2.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản được thực hiện với lỗi cố ý. Người phạm tội nhận thức rõ ràng hành vi của mình là vi phạm các quy định của pháp luật về đấu giá, thấy trước hậu quả có thể xảy ra nhưng vẫn thực hiện hoặc bỏ mặc cho hậu quả xảy ra. Mục đích và động cơ phạm tội không phải là dấu hiệu bắt buộc cấu thành, nhưng thường là nhằm thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại cho người khác.

Bảng phân tích 4 yếu tố cấu thành tội phạm (Cấu thành cơ bản)

3. Khung hình phạt đối với tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản

3.1. Các khung hình phạt chính

Tùy thuộc vào mức độ vi phạm và các tình tiết định khung, người phạm tội có thể phải chịu các mức hình phạt khác nhau:

• Khung cơ bản (Khoản 1): Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Khung này áp dụng cho các trường hợp vi phạm lần đầu và gây hậu quả ở mức độ cơ bản.
• Khung tăng nặng (Khoản 2): Phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Khung này áp dụng khi tội phạm có các tình tiết định khung tăng nặng, bao gồm: có tổ chức; thu lợi bất chính từ 200.000.000 đồng trở lên; gây thiệt hại cho người khác từ 300.000.000 đồng trở lên; phạm tội 02 lần trở lên; hoặc dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt.

3.2. Hình phạt bổ sung

Ngoài các hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung theo quy định tại Khoản 3 Điều 218: phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm. Mục đích của hình phạt bổ sung là nhằm ngăn chặn người phạm tội tái phạm trong chính lĩnh vực mà họ đã lợi dụng để thực hiện hành vi vi phạm.

3.3. Tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Việc áp dụng các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tuân theo các quy định chung của Bộ luật Hình sự. Một số tình tiết định khung tăng nặng của tội này như "có tổ chức" hoặc "dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt" đã được quy định cụ thể tại Khoản 2 Điều 218. Đối với tình tiết giảm nhẹ, Tòa án có thể xem xét các trường hợp như người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả hoặc phạm tội nhưng chưa gây thiệt hại hoặc gây thiệt hại không lớn.

Bảng khung hình phạt và các Tình tiết định khung tăng nặng

4. So sánh tội danh và thực tiễn xét xử

4.1. So sánh với các tội chiếm đoạt tài sản (Điều 174, Điều 175 BLHS)

Cần phân biệt "Tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản" (Điều 218) với các tội chiếm đoạt tài sản như "Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản" (Điều 174) và "Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản" (Điều 175). Mặc dù cả hai nhóm tội danh này đều có thể sử dụng các hành vi gian dối , bản chất pháp lý của chúng hoàn toàn khác nhau:

• Về khách thể: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trực tiếp xâm phạm quyền sở hữu tài sản. Ngược lại, tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản xâm phạm trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước.
• Về mặt chủ quan (ý định chiếm đoạt): Trong tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, ý định chiếm đoạt có trước hành vi gian dối. Thủ đoạn gian dối được sử dụng như một phương tiện để làm cho nạn nhân tự nguyện giao tài sản, sau đó người phạm tội mới chiếm đoạt. Đối với tội vi phạm quy định về hoạt động đấu giá, ý định chính là làm sai lệch kết quả đấu giá để thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại. Hành vi gian dối (thông đồng, lập hồ sơ giả) là hành vi vi phạm các quy tắc của một quy trình đặc thù, gây rối loạn thị trường. Hậu quả thiệt hại là hệ quả của việc làm sai lệch quy trình, chứ không phải là kết quả của việc chiếm đoạt tài sản một cách trực tiếp.

4.2. Án lệ và thực tiễn xét xử

Trong thực tiễn xét xử, Tòa án và Viện Kiểm sát đã áp dụng Điều 218 BLHS để xử lý các vụ việc phức tạp và gây hậu quả nghiêm trọng. Một ví dụ điển hình là vụ án "thổi giá" đất tại huyện Sóc Sơn, Hà Nội.

Theo cáo trạng của Viện Kiểm sát, một nhóm bị cáo đã câu kết, bàn bạc mua hồ sơ đăng ký tham gia đấu giá 58 thửa đất. Nhóm này thống nhất trả giá theo một trình tự định sẵn, thậm chí "thổi giá" lên cao bất thường ở vòng đấu thứ 5 để làm hỏng cuộc đấu giá, sau đó bỏ giá ở vòng tiếp theo nhằm mục đích buộc phiên đấu giá không thành công để tổ chức đấu giá lại. Các bị cáo đã bị truy tố về "Tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản" theo Khoản 2 Điều 218 BLHS. Vụ án này cho thấy Điều 218 đã được áp dụng hiệu quả đối với các hành vi thông đồng tinh vi, có tổ chức, nhằm thao túng và làm sai lệch kết quả đấu giá, qua đó khẳng định tính hiệu lực của điều luật này trong việc xử lý các vi phạm trong thực tiễn.

5. Bất cập, vướng mắc và Kiến nghị hoàn thiện pháp luậ

5.1. Những bất cập từ thực tiễn

Thiếu hướng dẫn xác định thiệt hại và lợi ích bất chính: Một bất cập lớn là chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể về cách xác định "số tiền thu lợi bất chính" và "thiệt hại". Điều này gây khó khăn trong việc định lượng và truy cứu trách nhiệm hình sự, tạo ra sự thiếu thống nhất trong việc áp dụng pháp luật.

Phạm vi hành vi khách quan còn hẹp: Điều 218 chỉ quy định 3 hành vi vi phạm, trong khi trên thực tế có nhiều hình thức gian lận tinh vi khác có thể gây hậu quả nghiêm trọng, ví dụ như thông đồng để làm sai lệch thông tin tài sản đấu giá hoặc kết quả thẩm định giá. Các hành vi này hiện chưa được quy định là hành vi khách quan của tội danh tại Điều 218.

Pháp nhân thương mại không phải là chủ thể của tội phạm: Mặc dù pháp nhân thương mại có thể tham gia đấu giá và thực hiện các hành vi vi phạm, Điều 218 hiện chỉ quy định cá nhân là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự. Điều này tạo ra lỗ hổng pháp lý, cho phép các tổ chức lách luật và né tránh trách nhiệm.

Vướng mắc từ Luật Đấu giá tài sản: Một số bất cập trong Luật Đấu giá tài sản, như việc khó xác định giá khởi điểm lần hai khi đấu giá không thành công, tình trạng "đấu giá ảo" và bỏ cọc phổ biến, hay rủi ro pháp lý cho người mua tài sản thi hành án , cũng tạo ra các cơ hội và động cơ cho các hành vi phạm tội hình sự.

5.2. Kiến nghị hoàn thiện

Để giải quyết các bất cập trên và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật, cần có các kiến nghị hoàn thiện đồng bộ, bao gồm cả Bộ luật Hình sự và Luật Đấu giá tài sản:

• Ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể: Cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về cách xác định khoản thu lợi bất chính và phương pháp tính toán thiệt hại, nhằm tạo cơ sở pháp lý vững chắc và đảm bảo tính thống nhất trong quá trình tố tụng.
• Mở rộng chủ thể tội phạm: Sửa đổi Điều 218 BLHS để bổ sung pháp nhân thương mại là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự, đảm bảo tính răn đe và công bằng, không bỏ lọt tội phạm do các tổ chức thực hiện.
• Mở rộng phạm vi hành vi khách quan: Cần bổ sung các hành vi khác vào Điều 218 BLHS, ví dụ như "thông đồng, móc nối để làm sai lệch thông tin tài sản đấu giá" và "thông đồng nhằm làm sai lệch kết quả thẩm định giá", tạo cơ sở pháp lý để xử lý các hành vi gian lận tinh vi.
• Hoàn thiện đồng bộ Luật Đấu giá tài sản: Giải quyết các vướng mắc từ thực tiễn của Luật Đấu giá tài sản, bao gồm các quy định về xác định giá khởi điểm, tiền đặt cọc và trình tự bàn giao tài sản. Việc này sẽ giảm thiểu các động cơ vi phạm, góp phần tạo ra một môi trường đấu giá lành mạnh, từ đó nâng cao tính hiệu quả của Điều 218 BLHS.

6. Kết luận

Điều 218 Bộ luật Hình sự là một bước tiến quan trọng trong việc chuyên biệt hóa pháp luật hình sự đối với các tội phạm trong lĩnh vực kinh tế, đặc biệt là hoạt động đấu giá tài sản. Tuy nhiên, việc áp dụng trên thực tiễn vẫn còn tồn tại một số vướng mắc về cả lý luận và thực tiễn, chủ yếu xoay quanh việc định lượng hậu quả, phạm vi hành vi và chủ thể của tội phạm. Để đảm bảo sự hiệu quả và công bằng của pháp luật, việc hoàn thiện đồng bộ cả Bộ luật Hình sự và Luật Đấu giá tài sản là vô cùng cần thiết. Điều này không chỉ giúp các cơ quan chức năng có cơ sở pháp lý vững chắc để xử lý tội phạm, mà còn góp phần xây dựng một thị trường đấu giá công khai, minh bạch, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.