1. Phân tích câu thơ Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn hay nhất - Mẫu số 1
Khi đọc bài thơ "Đất nước" của Nguyễn Khoa Điềm, lòng tôi không khỏi xao xuyến khi gặp câu thơ: "Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn". Câu thơ này gợi lên bao hình ảnh đẹp đẽ về tình nghĩa vợ chồng, tình cảm mẹ cha đã được lưu truyền qua biết bao câu ca dao. Hình ảnh "gừng cay muối mặn" đã từ lâu xuất hiện để biểu hiện những tình nghĩa thiêng liêng đó. Chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp trong ca dao những câu như:
"Ai ơi chua ngọt đã từng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau"
Hay:
"Muối ba năm muối hãy còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay..."
Những câu ca dao này đều ca ngợi tình nghĩa vợ chồng thủy chung, sắt son và cao quý. Hình ảnh gừng và muối đã trở nên quen thuộc trong văn học dân gian Việt Nam, không chỉ trong đời sống thường ngày mà còn hiện diện trong tâm thức mỗi người. Dù ở nông thôn hay thành thị, dù giàu hay nghèo, trong gian bếp của mỗi nhà, gừng và muối là những gia vị không thể thiếu. Với vị cay của gừng và vị mặn của muối, chúng làm cho món ăn thêm phần đậm đà. Khi được nhân hóa, ẩn dụ cho tình người, gừng và muối lại càng thể hiện sự thắm thiết, sâu nặng, nghĩa tình gắn bó, khăng khít.
Hơn nữa, gừng và muối còn tượng trưng cho những cay đắng, những gian nan vất vả, cho sự đồng cam cộng khổ của vợ chồng. Khi cùng nhau trải qua những thăng trầm của cuộc sống, người ta sẽ hiểu và trân quý nhau hơn. Trong quan hệ vợ chồng, ngoài tình còn có nghĩa. Vì thế, họ ngày càng gắn bó, yêu thương và đỡ đần nhau trong mọi hoàn cảnh.
"Muối ba năm muối hãy còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay..."
Ba năm hay chín tháng là những con số cụ thể nhưng lại ẩn chứa sự vô tận của tình nghĩa mà cha mẹ dành cho nhau.
"Ai ơi chua ngọt đã từng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau"
Đây là lời nhắc nhở nhẹ nhàng về nghĩa tình vợ chồng, dù cay đắng hay ngọt bùi cũng đừng bao giờ rời xa nhau. Những câu ca dao này thật gần gũi, giản dị, với giọng điệu nhẹ nhàng, thiết tha, dễ khắc sâu vào lòng người. Từ những câu ca dao "huyền thoại" ấy, khi nói về Đất nước, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã mượn hình ảnh "gừng cay muối mặn" để nói lên nghĩa tình giữa cha mẹ. Rằng Đất nước được tạo nên từ những nghĩa tình thiêng liêng, cao cả ấy. Không cần bạc vàng xa hoa, cũng không cần lời lẽ hoa mỹ, hình ảnh gừng cay muối mặn đủ để người đọc hiểu được mối thân tình của vợ chồng, của mẹ cha dành cho nhau. Trong những lúc khó khăn nhất, thiếu thốn nhất, tình cảm ấy vẫn luôn gắn bó khăng khít không rời xa.
Những câu thơ và câu ca dao ấy còn là bài học sâu sắc cho cuộc sống vợ chồng trong thời buổi hiện đại. Khi không còn phải cùng nhau trải qua từng bữa cơm trộn khoai trộn sắn, cùng đắp chung một mảnh chăn lạnh lẽo bé nhỏ, khi mà mọi thứ đã quá đầy đủ thì dường như tình nghĩa vợ chồng đôi khi cũng không còn thắm thiết. Thậm chí có những cặp vợ chồng đến với nhau vì danh lợi, tiền bạc, lợi dụng nhau, thích thì ở, không thích thì ngoại tình. Những điều đó không chỉ làm mất hạnh phúc gia đình, mất đi giá trị tốt đẹp của nhau mà còn làm xã hội đi xuống. Bởi gia đình là tế bào của xã hội, khi tế bào không tốt, tất nhiên cũng ảnh hưởng không tốt tới xã hội. Gừng cay muối mặn vẫn còn đó, gia đình nào cũng vẫn đang sử dụng, nhưng không phải vợ chồng nào cũng gìn giữ những ân tình đậm sâu với nhau.
Vì vậy, hãy một lần nhìn nhận lại, cùng tôn trọng nhau, cùng xây dựng một mái ấm hạnh phúc, để câu ca dao thuở nào lại được cất lên ngọt ngào và trong trẻo. Để đất nước lại tươi thắm từ những tình yêu thương có vị mặn của muối, có vị cay nhưng nồng ấm của gừng.
2. Phân tích câu thơ Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn hay nhất - Mẫu số 2
Đoạn trích "Đất nước" nằm trong trường ca "Mặt đường khát vọng" của Nguyễn Khoa Điềm là một tác phẩm vô cùng đặc sắc và độc đáo, nổi bật với hình tượng "đất nước của nhân dân". Một trong những thành công lớn của đoạn trích này là cách tác giả xây dựng hình ảnh đất nước từ những chất liệu dân gian gần gũi và quen thuộc. Đọc bài thơ, ta dễ dàng nhận thấy sự xuất hiện của những câu ca dao yêu thương, thấm đẫm tình nghĩa từ ngàn đời nay như: "Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn".
Ra đời trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, "Mặt đường khát vọng" là bản trường ca viết về sự thức tỉnh của tuổi trẻ thành thị tại các vùng tạm chiếm ở miền Nam. Tác phẩm là lời kêu gọi họ nhận rõ bộ mặt xâm lược của đế quốc, hướng về nhân dân và đất nước, ý thức được sứ mệnh của thế hệ mình, đứng lên đấu tranh, hòa nhịp cùng cuộc chiến của toàn dân tộc. "Đất nước" được trích từ phần đầu chương V của trường ca, là một bài ca ngợi Tổ quốc Việt Nam giàu đẹp, trong đó hình tượng đất nước được khai thác từ góc nhìn văn hóa dân tộc, tập trung khẳng định tư tưởng đất nước của nhân dân. Câu thơ "Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn" nằm trong trường liên tưởng về những yếu tố tạo nên đất nước. Tất cả đều thật gần gũi và thân thương.
"Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa...” mẹ thường hay kể
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc
Tóc mẹ thì bới sau đầu
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn
Cái kèo, cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng
Đất Nước có từ ngày đó..."
Làm nên đất nước này là truyền thống yêu nước, là nền văn hóa riêng, là những tình cảm con người thủy chung son sắt. Tình cảm “thương nhau bằng gừng cay muối mặn” ấy đâu chỉ là của riêng cha mẹ, đó còn là tình yêu thương nói chung của tất cả những con người đang sống chung trong một mảnh đất thân thương được gọi tên là “Đất nước”. Nó gợi ta nhớ đến những bài ca dao nghĩa tình thân quen từ ngàn xưa:
"Tay nâng chén muối đĩa gừng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau"
"Rủ nhau xuống bể mò cua
Đem về nấu quả mơ chua trên rừng
Em ơi chua ngọt đã từng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau"
Hay:
"Muối ba năm muối đang còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay
Đôi ta nghĩa nặng tình dày
Có xa nhau cũng phải ba vạn sáu ngàn ngày mới xa"
Ca dao, dân ca là nguồn sữa nuôi dưỡng tinh thần con người Việt Nam tự bao đời nay. Tình cảm yêu thương, tình nghĩa của con người trong ca dao là thứ tình cảm cao đẹp bắt nguồn từ những gì gần gũi nhất. Chính vì lẽ đó mà ca dao từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng, chất liệu cho người nghệ sĩ sáng tác. Cùng với đoạn trích “Đất nước”, hình ảnh “Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn” trong thơ của Nguyễn Khoa Điềm là một trong những ví dụ tiêu biểu.
Gừng và muối là những hình ảnh thường bắt gặp trong ca dao. Người xưa đã dựa vào những đặc tính tự nhiên của chúng để diễn tả tình nghĩa thủy chung son sắt của con người. Muối mặn, còn gừng thì thời gian chỉ làm cho tính chất của nó càng thêm đậm đặc, “gừng càng già càng cay”. Chúng cũng giống như tình cảm yêu thương chân thành của con người sẽ càng trở nên mặn mà, đằm thắm qua thời gian.
Xây dựng “đất nước của nhân dân”, Nguyễn Khoa Điềm mượn chính những hình ảnh dân gian để vận dụng vào trong thơ mình, thể hiện một cách chính xác và đầy hình tượng về truyền thống tình cảm tốt đẹp của người dân Việt Nam. Đó là “gừng cay”, là “muối mặn” bởi cha ông ta đã khẳng định:
"Muối ba năm muối đang còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay"
Qua đó nói lên lời thề hẹn, ao ước:
"Đôi ta nghĩa nặng tình dày
Có xa nhau cũng phải ba vạn sáu ngàn ngày mới xa"
“Ba vạn sáu ngàn ngày” là thời gian của một trăm năm. Nó bắt nguồn từ khao khát sống hạnh phúc cùng nhau đến lúc “đầu bạc răng long”, “bách niên giai lão”, tức sống cùng nhau đến trọn cuộc đời. Nó cũng giống như lời ao ước tình cảm của “đôi ta” sẽ ngày càng sâu đậm, không bao giờ xa cách. Hành động “Tay bưng chén muối đĩa gừng” gần như mang tính biểu tượng. Nhắc đến chúng là nhắc tới sự đậm đà, sâu sắc. Bởi vậy nhân vật trữ tình trong bài ca dao đã đưa nó ra như một minh chứng cho lời hẹn thề thủy chung. Thế mới có chuyện đang từ hành động:
"Rủ nhau xuống bể mò cua”
Cha ông liên hệ ngay đến những đắng cay, ngọt bùi trong cuộc sống mà tha thiết:
“Em ơi chua ngọt đã từng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau”
Đọc những câu ca dao, thấy nổi bật lên trong đó là sự khẳng định tình cảm lứa đôi còn trong thơ Nguyễn Khoa Điềm, những gì nhà thơ gửi gắm còn nhiều hơn thế. Không chỉ đơn thuần là lời ngợi ca, khẳng định tình cảm thủy chung đôi lứa, câu thơ còn gợi lên thứ tình cảm rộng lớn hơn là nghĩa tình của con người nói chung với nhau. Tất nhiên, cũng có mạch nguồn từ truyền thống tình cảm tốt đẹp của dân tộc nhưng trong tư tưởng “đất nước của nhân dân”, Nguyễn Khoa Điềm đã khiến cho nó có tầm rộng và bao quát hơn. Câu thơ không chỉ cho ta thấy tình cảm yêu thương mà còn khẳng định sức mạnh của tình cảm ấy nữa. “Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn”, thương nhau từ những khó khăn vất vả trong cuộc sống, và không vì những khó khăn ấy mà đổi thay. Hình ảnh “gừng cay muối mặn” gợi người ta nhớ đến một đất nước Việt Nam trong “Bài thơ của một người yêu nước mình” (Trần Sao Vàng):
“Tôi yêu đất nước này khôn nguôi
Tôi yêu mẹ tôi áo rách
Chẳng khi nào nhớ tuổi mình bao nhiêu.
Tôi bước đi Mưa mỗi lúc mỗi to,
Sao hôm nay lòng thấy chật
Như buổi sáng mùa đông chưa thấy mặt trời mọc
Con sông dài nằm nhớ những chặng rừng đi qua
Nỗi mệt mỏi, rưng rưng từng con nước
Chim đậu trên cành chim không hót
Khoảng vắng mùa thu ngủ trên cỏ may
Tôi yêu đất nước này những buổi mai
Không ai cười không tiếng hát trẻ con
Đất đá cỏ cây ơi
Lòng vẫn thương mẹ nhớ cha”
Tình yêu thương bắt nguồn và gắn bó với những gì thân thuộc và gần gũi nhất, với cả những gian lao và vất vả trong cuộc sống. Với họ, gian khổ càng làm cho nó trở nên sâu sắc hơn.
Vì là hình tượng “đất nước của nhân dân” nên những hình ảnh được Nguyễn Khoa Điềm thể hiện trong bài thơ hết sức gần gũi, thân thuộc trong đó chất liệu dân gian được dùng một cách rất đắc dụng. Đất nước được bắt nguồn và nuôi dưỡng bằng nguồn sữa tinh thần là ca dao, dân ca, cổ tích; đất nước được làm nên từ lịch sử oai hùng của dân tộc khi “dân mình biết trồng tre mà đánh giặc”; mỗi địa danh, mỗi mảnh đất đều gắn với những con người cụ thể là nhân dân mà “những cuộc đời đã hóa núi sông ta”... Tình yêu thương như “gừng cay muối mặn” của mẹ và cha chính là nét truyền thống tốt đẹp trong đời sống tình cảm của con người Việt Nam. Nó đã được đúc kết và khẳng định từ lịch sử hàng nghìn năm, thời của những bài ca dao và dân ca đến nay, góp phần:
"Để Đất Nước này là Đất Nước của Nhân dân
Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại”
Việc sử dụng chất liệu từ trong ca dao, dân ca làm cho ý thơ trở nên sâu sắc, giàu sức liên tưởng, và dễ đi vào lòng người hơn. Đó cũng chính là một trong những lí do làm nên thành công của đoạn trích.
Câu thơ không chỉ có giá trị như một lời khẳng định đầy thuyết phục truyền thống tình cảm tốt đẹp của con người Việt Nam mà còn góp phần thể hiện tài năng và sự sáng tạo của Nguyễn Khoa Điềm khi xây dựng hình ảnh đất nước của nhân dân. Từ đó chúng ta có thêm một cách nhìn khác nữa về đất nước:
“Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu
Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát
Người đến hát khi chèo đò, kéo thuyền vượt thác
Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi..."
3. Phân tích câu thơ Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn hay nhất - Mẫu số 3
Qua câu thơ: "Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn" trong bài "Đất nước" của Nguyễn Khoa Điềm, ta có thể thấy rằng: Đất nước luôn gắn liền với tình cảm vợ chồng đậm chất Việt Nam, càng trải qua gian nan, thử thách thì càng thêm bền chặt, thủy chung. Tác giả đã thể hiện điều này qua hình ảnh "gừng cay muối mặn."
Khi nói đến tình cảm của con người, ca dao thường sử dụng hình ảnh muối mặn – gừng cay. Điều này bởi vì những thuộc tính ấy mô tả tình nghĩa con người với đầy đủ vị mặn mà, đắng cay. Tình cảm con người khi trải qua những cung bậc ấy mới trở nên sâu đậm, nặng nghĩa nặng tình và chân thành thương yêu nhau.
Hình ảnh "gừng cay muối mặn" trong thơ của Nguyễn Khoa Điềm đã được lấy cảm hứng từ những bài ca dao tương tự như:
"Muối ba năm muối đang còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay
Đôi ta nghĩa nặng tình dày
Có xa nhau đi nữa cũng ba vạn sáu ngàn ngày mới xa."
hay:
"Muối mặn ba năm còn mặn
Gừng cay chín tháng còn cay
Dù ai xuyên tạc lá lay
Sắt son nguyện giữ lòng này thủy chung."
hoặc:
"Tay nâng chén muối đĩa gừng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau."
Những câu ca dao xưa này nói lên rằng những cay đắng, gian nan đã gắn kết nên tình nghĩa vợ chồng. Câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm đã khái quát và đúc kết tinh túy của tình nghĩa vợ chồng từ bao đời nay, tình yêu đôi lứa, và xa hơn là tình cảm làng xóm, đồng bào. Tất cả đã trở thành chất keo vô hình cho tình yêu đất nước lớn lao mà trong mỗi người Việt đều có.
Sự khác biệt giữa hình ảnh "muối – gừng" trong ca dao và câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm nằm ở chỗ: trong ca dao, "muối – gừng" là biểu tượng của tình yêu lứa đôi bền chặt qua những câu thề nguyền, hẹn ước. Trong câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm, "muối – gừng" còn biểu trưng cho vẻ đẹp tâm hồn bền vững của dân tộc, của ông bà, cha mẹ, tổ tiên – những nguồn mạch tạo nên giá trị tinh thần, văn hóa của đất nước. Đất nước là nơi bắt nguồn của tổ ấm, dù đi bất cứ đâu, ai ai đều nhớ về. Ở nơi ấy, có gia đình, bạn bè, có những lời ru của mẹ, có tiếng kể chuyện cổ tích của bà. Đất nước là nơi tôi lớn lên trong hòa bình, trong sự yêu thương của cha mẹ, người thân. Tôi yêu đất nước, yêu con người Việt Nam, yêu từng nhánh cây, ngọn cỏ. Vậy, đất nước không chỉ là những khái niệm trừu tượng mà là những gì gần gũi, thân thương trong cuộc sống hằng ngày của chúng ta. Chính vì thế, giọng điệu tâm tình trong những câu ca dao là giọng trao duyên đằm thắm, ngọt ngào; giọng tâm tình trong câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm là giọng hồi tưởng, mang sắc thái trang trọng.
Muối mặn gừng cay là hai gia vị không dễ chịu như vị ngọt hay mát để nói về gian nan, vất vả. Nhưng vị mặn của muối hay vị cay của gừng lại rất đậm đà, khó quên, vì thế có thể đem so sánh với tình nghĩa sâu đậm, thắm thiết. Những câu ca dao trên hay câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm đều ca ngợi tình nghĩa thủy chung, son sắt, vượt lên trên những nhọc nhằn, khó khăn của cuộc sống. Thủy chung, nghĩa tình cũng là phẩm hạnh bao đời của người Việt Nam, như một tính cách dân tộc. Những phong tục tập quán này gợi lại cội nguồn dân tộc không bao giờ bị ngoại lai.
