1. Áp dụng tập quán quốc tế

Khoản 2 Điều 664 Bộ luật dân sự 2015 quy định cho phép các bên được quyền lựa chọn pháp luật điều chỉnh đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài nếu sự cho phép đó được ghi nhận trong điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc pháp luật quốc gia của Việt Nam. Thông thường với quy định như của khoản 2 Điều 664 thì các bên được phép lựa chọn chỉ là pháp luật của một quốc gia nhất định, đó có thể là pháp luật Việt Nam và cũng có thể là pháp luật nước ngoài. Nhưng với sự bổ sung tại Điều 666 Bộ luật dân sự 2015 thì phạm vi lựa chọn của các bên được mở rộng hơn, nghĩa là các bên không nhất định phải chọn và được chọn giữa pháp luật của các quốc gia mà còn có thể lựa chọn tập quán quốc tế để áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài của mình.

Theo Điều 666 Bộ luật dân sự 2015:

Điều 666. Áp dụng tập quán quốc tế

Các bên được lựa chọn tập quán quốc tế trong trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 664 của Bộ luật này. Nếu hậu quả của việc áp dụng tập quán quốc tế đó trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam thì pháp luật Việt Nam được áp dụng.

Tập quán quốc tế là các thói quen được hình thành từ lâu, được thừa nhận rộng rãi, được áp dụng và quan trọng nó đủ cụ thể để nếu xảy ra tranh chấp có thể dựa vào đó để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên. Trong tư pháp quốc tế các tập quán quốc tế có thể được phân chia thành nhiều loại là tập quán mang tính nguyên tắc, tập quán chung và tập quán khu vực. Khi thỏa thuận lựa chọn tập quán quốc tế, để tránh gây nhầm lẫn các bên cần ghi rõ áp dụng tập quán quốc tế nào ví dụ áp dụng theo Incoterms 2010 (các điều khoản thương mại quốc tế) là một bộ các quy tắc thương mại quốc tế được công nhận và sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới, hoặc UCP 600 (các quy tắc và thực hành thống nhất về tín dụng chứng từ)...

Tuy nhiên việc các bên thỏa thuận áp dụng tập quán phải đảm bảo rằng tập quán khi áp dụng sẽ không dẫn đến hậu quả trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam thì sự thỏa thuận lựa chọn tập quán của các bên mới được công nhận. Neu hậu quả của việc áp dụng tập quán do các bên lựa chọn mà dẫn tới việc trái các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam thì đương nhiên tập quán đó không được áp dụng. Khi đó quan hệ thiếu sự điều chỉnh, lúc này Điều 666 cho phép thay thế tập quán đó bằng pháp luật Việt Nam. Trường hợp này pháp luật Việt Nam được áp dụng với tư cách là pháp luật của nước có tòa án theo nguyên tắc Lex Fori.

2. Áp dụng pháp luật nước ngoài

Theo Điều 667 Bộ luật dân sự 2015:

Điều 667. Áp dụng pháp luật nước ngoài

Trường hợp pháp luật nước ngoài được áp dụng nhưng có cách hiểu khác nhau thì việc áp dụng phải theo sự giải thích của cơ quan có thẩm quyền tại nước đó.

Với các quy định trong Phần thứ năm BLDS năm 2015 và các văn bản pháp luật khác, Việt Nam đã thừa nhận việc có thể áp dụng pháp luật nước ngoài để điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Theo quy định của pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên thì pháp luật nước ngoài sẽ được áp dụng trong các trường hợp sau:

- Do các bên lựa chọn khi các bên có quyền lựa chọn và đã lựa chọn, hoặc

- Khi quy phạm xung đột thống nhất dẫn chiếu đến hoặc

- Khi quy phạm xung đột thông thường dẫn chiếu đến, hoặc

- Khi được cơ quan có thẩm quyền xác định là hệ thống pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất.

Nhưng pháp luật nước ngoài có thể được cung cấp bởi các nguồn khác nhau với các cách hiểu và áp dụng khác nhau, từ đó có thể dẫn đến những kết quả khác nhau. Để tránh tình trạng này, Điều 667 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định việc áp dụng pháp luật nước ngoài phải được thực hiện và giải thích theo sự giải thích của cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài đó. Quy định như vậy là đảm bảo sự khách quan và chính xác nhất, nó giúp cho pháp luật nước ngoài được áp dụng và giải thích như ở nước ban hành ra nó, tức là pháp luật nước ngoài không bị làm lệch lạc, bóp méo. Quy định này cũng chưa từng được ghi nhận một cách chính thống trong các văn bản pháp luật trước đây của Việt Nam.

3. Phạm vi pháp luật được dẫn chiếu đến

Trong tư pháp quốc tế vẩn đề xác định pháp luật áp dụng hay vấn đề dẫn chiếu luật luôn là một nội dung quan trọng bậc nhất. Vậy cần phải hiểu pháp luật được dẫn chiếu đến là như thế nào. Để trả lời câu hỏi này cần hiểu rõ Các loại quy phạm của tư pháp quốc tế. Tư pháp quốc tế có 2 loại quy phạm đó là quy phạm thực chât và quy phạm xung đột. Quy phạm thực chất là quy phạm quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia quan hệ, trực tiếp điều chỉnh quan hệ. Quy phạm này không có chức năng dẫn chiếu hay xác định luật áp dụng. Loại quy phạm thứ hai cùa tư pháp quốc tế là quy phạm xung đột. Đây là quy phạm đặc thù của tư pháp quốc tế. Quy phạm xung đột không trực tiếp điều chỉnh quan hệ mà chỉ xác định luật nào sẽ là luật được áp dụng để điều chỉnh quan hệ đó mà thôi. Đây chính là loại quy phạm dẫn chiếu luật.

Quy phạm xung đột lại có hai loại, quy phạm xung đột thông thường và quy phạm xung đột thống nhất. Quy phạm xung đột thông thường là quy phạm xung đột nằm trong pháp luật quốc gia, còn quy phạm xung đột thống nhất là quy phạm xung đột nằm trong điều ước quốc tế. Hai loại quy phạm này đều có chức năng dẫn chiếu luật nhưng việc dẫn chiếu luật từ hai loại quy phạm xung đột này có sự khác biệt.

Khoản 1 Điều 668 Bộ luật dân sự 2015: "Pháp luật được dẫn chiếu đến bao gồm quy định về xác định pháp luật áp dụng và quy định về quyền, nghĩa vụ của các bên tham gia quan hệ dân sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 4 Điều này."

Nội dung của khoản này muốn đề cập tới sự dẫn chiếu luật của quy phạm xung đột thông thường. Cụ thể, khi quy phạm xung đột thông thường (quy phạm được chứa đựng trong các văn bản pháp luật quốc gia của Việt Nam ví dụ Phần thứ năm của BLDS năm 2015) dẫn chiếu đến pháp luật của một nước có nghĩa là dẫn chiểu đến toàn bộ hệ thống pháp luật có liên quan của nước đó, bao gôm cả phần quy định về xác định pháp luật) áp dụng (còn được gọi là phần luật xung đột), lẫn phần quy định về quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia quan hệ dân sự (còn được gọi là phần luật thực định).

4. Áp dụng pháp luật của nước có nhiều hệ thống luật

Việt Nam là nhà nước đơn nhất nhưng trên thế giới có nhiều quốc gia là nhà nước liên bang, ở đó tồn tại nhiều hệ thống pháp luật. Vậy khi quy phạm xung đột dẫn chiếu đến pháp luật nước có nhiều hệ thống pháp luật như các nhà nước liên bang đó thì luật nào sễ được áp dụng. Câu trả lời đã được quy định tại Điều 669 Bộ luật dân sự năm 2015.

Điều 669. Áp dụng pháp luật của nước có nhiều hệ thống pháp luật

Trường hợp pháp luật của nước có nhiều hệ thống pháp luật được dẫn chiếu đến thì pháp luật áp dụng được xác định theo nguyên tắc do pháp luật nước đó quy định.

Đối với trường hợp pháp luật của nước có nhiều hệ thống pháp luật được dẫn chiếu đến thì pháp luật áp dụng được xác định theo nguyên tắc do pháp luật nước đó quy định. Ví dụ, khi quy phạm xung đột của pháp luật Việt Nam dẫn chiếu đến pháp luật Hoa Kỳ, Hoa Kỳ là nhà nước liên bang với 50 bang độc lập, tại mỗi bang đều có pháp luật riêng của mình, và pháp luật của mỗi bang có thể khác nhạu và khác với pháp luật liên bang. Vậy trường hợp này luật của liên bang Hoa Kỳ sẽ được áp dụng hay luật của bang cụ thể liên quan sẽ được áp dụng? vấn đề này sẽ do chính pháp luật Hoa Kỳ quy định. Nghĩa là khi quy phạm xung đột của Việt Nam dẫn chiếu đến áp dụng luật Hoa Kỳ thì cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam sẽ căn cứ vào pháp luật Hoa Kỳ để xem pháp luật Hoa Kỳ quy định trường hợp cụ thể đó là áp dụng luật của liên bang hay luật của bang, và cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam sẽ theo quy định đó để áp dụng pháp luật cho phù hợp. Quy định như Điều 669 BLDS 2015, Việt Nam thể hiện sự tôn trọng pháp luật nước ngoài, đảm bảo luật nước ngoài được áp dụng như ở chính quốc gia ban hành ra nó.

5. Trường hợp không áp dụng pháp luật nước ngoài

Pháp luật nước ngoài sẽ được áp dụng khi được quy phạm xung đột dẫn chiếu đến hoặc khi các bên thỏa thuận lựa chọn hoặc được cơ quan có thẩm quyền xác định là hệ thống pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất. Tuy nhiên, trong một số trường hợp mặc dù được quy phạm xung đột dẫn chiếu đến hoặc được các bên thỏa thuận lựa chọn hoặc cơ quan có thẩm quyền xác định là gắn bó nhất nhưng pháp luật nước ngoài sẽ không được áp dụng. Đó là 2 trường họp được quy định tại Điều 670 Bộ luật dân sự năm 2015.

Pháp luật nước ngoài được dẫn chiếu đến không được áp dụng trong trường hợp sau đây:

a) Hậu quả của việc áp dụng pháp luật nước ngoài trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam;

b) Nội dung của pháp luật nước ngoài không xác định được mặc dù đã áp dụng các biện pháp cần thiết theo quy định của pháp luật tố tụng.

Cụ thể:

- Trường hợp thứ nhất đó luật nước ngoài sẽ không được áp dụng nếu hậu quả của việc áp dụng pháp luật nước ngoài trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Pháp luật nước ngoài và pháp luật Việt Nam là không giống nhau, nhưng khi sự khác biệt là quá lớn và có khả năng gây tác hại xấu, ảnh hưởng đến trật tự pháp luật mang tính nền tảng của Việt Nam thì cần phải loại bỏ, từ chối áp dụng pháp luật nước ngoài. Đây là nguyên tắc bảo lưu trật tự công (Public Order) trong tư pháp quốc tế.

Nội dung của vấn đề bảo lưu trật tự công trong tư pháp quốc tế là không áp dụng pháp luật nước ngoài nếu hậu quả của việc áp dụng pháp luật nước ngoài trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Điều này được quy định trong nhiều văn bản pháp luật của Việt Nam.

- Trường hợp hai đó là pháp luật nước ngoài cũng không được áp dụng nểu nội dung của pháp luật nước ngoài không xác định được mặc dù đã áp dụng các biện pháp cần thiết theo quy định của pháp luật tố tụng. Trường hợp này pháp luật nước ngoài không thuộc trường hợp bị từ chối áp dụng, hay cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam sẵn sàng áp dụng pháp luật nước ngoài, tìm mọi biện pháp để xác định nội dung pháp luật nước ngoài để áp dụng, có như vậy mới tuân thủ đúng các quy định của pháp luật của Việt Nam cũng như các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, và tôn trọng sự thỏa thuận của các bên. Tuy nhiên do khó khăn trong việc tìm hiểu nội dung pháp luật nước ngoài, mặc dù các biện pháp cần thiết đã được vận dụng. Trường hợp đó để giải quyết vấn đề, đảm bảo quyền, lợi ích của các bên thì pháp luật tại điều này quy định không áp dụng pháp luật nước ngoài nữa, mà thay thế vào đó là pháp luật của Việt Nam, với tư cách pháp luật của nước có có quan giải quyết vụ việc.

Luật Minh Khuê (Sưu tầm & Biên tập)
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua Email : Tư vấn pháp luật qua Email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Trân trọng./