Quy định về nội quy phòng bỏ phiếu và quyền giám sát công tác kiểm phiếu bầu cử 2026

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 là sự kiện chính trị trọng đại, đánh dấu một giai đoạn chuyển mình quan trọng trong việc kiện toàn bộ máy nhà nước Việt Nam. Để bảo đảm tính dân chủ, minh bạch và đúng pháp luật, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về bầu cử đã được hoàn thiện với nhiều điểm mới mang tính đột phá, đặc biệt là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Bài viết này của Luật Minh Khuê đi sâu phân tích các quy định về nội quy phòng bỏ phiếu, trình tự kỹ thuật kiểm phiếu và cơ chế giám sát nhằm bảo đảm mỗi lá phiếu của cử tri đều được thực hiện và ghi nhận một cách khách quan, công bằng nhất.

1. Khung pháp lý và bối cảnh đặc thù của kỳ bầu cử 2026

Kỳ bầu cử năm 2026 được ấn định vào Chủ nhật, ngày 15/3/2026 theo Nghị quyết số 199/2025/QH15. Đây là một sự điều chỉnh đáng kể về mặt thời gian khi ngày bầu cử được đẩy sớm hơn hai tháng so với thông lệ các nhiệm kỳ trước nhằm rút ngắn khoảng cách giữa Đại hội Đảng toàn quốc và kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa mới, tạo điều kiện thuận lợi cho việc kiện toàn nhân sự và triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng vào đời sống xã hội.

Nền tảng pháp lý cốt lõi cho cuộc bầu cử này bao gồm Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 (Luật số 85/2015/QH13), được sửa đổi và bổ sung bởi Luật số 83/2025/QH15. Ngoài ra, các hướng dẫn chi tiết về nghiệp vụ được quy định tại Thông tư số 21/2025/TT-BNV của Bộ Nội vụ và các nghị quyết của Hội đồng bầu cử quốc gia, đặc biệt là Công văn số 110/HĐBCQG về việc điều chỉnh biểu mẫu và ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác bầu cử.

Việc bầu cử được tiến hành dựa trên bốn nguyên tắc vàng: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Nguyên tắc phổ thông bảo đảm mọi công dân từ đủ 18 tuổi trở lên, có ngày sinh từ ngày 15/3/2008 trở về trước, đều có quyền tham gia bỏ phiếu, trừ những trường hợp bị tước quyền theo quy định của pháp luật hoặc bị mất năng lực hành vi dân sự. Nguyên tắc bình đẳng khẳng định giá trị ngang nhau của mỗi lá phiếu, không phân biệt địa vị xã hội hay thành phần kinh tế. Tính trực tiếp yêu cầu cử tri phải tự mình thực hiện hành vi bầu cử, và bỏ phiếu kín là lá chắn bảo vệ sự độc lập trong ý chí của cử tri trước mọi áp lực bên ngoài.

2. Tiêu chuẩn và nội quy phòng bỏ phiếu cử tri cần lưu ý

Khu vực bỏ phiếu không chỉ là nơi thực hiện quyền công dân mà còn là biểu tượng của tính trang nghiêm và trật tự pháp luật. Theo Điều 13 Thông tư 21/2025/TT-BNV, việc bố trí khu vực này phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về mặt vật lý và luồng di chuyển để bảo đảm quyền lợi tối đa cho cử tri.

Cách bố trí khu vực bỏ phiếu và các vị trí chức năng

Địa điểm bỏ phiếu thường được lựa chọn tại các nhà văn hóa, trường học hoặc hội trường cơ quan có vị trí thuận lợi cho việc đi lại của cử tri. Khu vực bỏ phiếu được chia thành hai phần riêng biệt: bên ngoài và bên trong phòng bỏ phiếu.

Khu vực bên ngoài phòng bỏ phiếu: Đây là nơi đón tiếp cử tri và cung cấp các thông tin nền tảng. Tổ bầu cử có trách nhiệm niêm yết công khai danh sách cử tri, thể lệ bầu cử, nội quy phòng bỏ phiếu và danh sách, tiểu sử của những người ứng cử. Các thông tin này phải được bố trí tại vị trí dễ tiếp cận, đủ ánh sáng để cử tri có thể nghiên cứu kỹ lưỡng lần cuối trước khi quyết định lựa chọn. Việc trang trí cổng và khu vực bên ngoài phải theo Mẫu số 01 của Thông tư 21/2025/TT-BNV, bảo đảm tính thẩm mỹ và trang trọng.

Khu vực bên trong phòng bỏ phiếu: Phòng bỏ phiếu được thiết kế theo nguyên tắc "luồng một chiều" nhằm tránh sự chồng chéo và bảo đảm an ninh. Trình tự bố trí các vị trí chức năng bao gồm :

• Bàn hướng dẫn và nhận phiếu: Cử tri xuất trình Thẻ cử tri để được đối chiếu và nhận phiếu bầu. Trong kỳ bầu cử 2026, các địa phương được khuyến khích sử dụng ứng dụng VNeID để xác minh danh tính cử tri nhằm tăng cường tính chính xác và hiện đại hóa quy trình.
• Khu vực ghi phiếu: Đây là khu vực đặc biệt quan trọng, phải có vách ngăn hoặc phòng kín để bảo đảm bí mật tuyệt đối. Khi cử tri viết phiếu, không ai được phép xem, kể cả thành viên Tổ bầu cử.
• Vị trí hòm phiếu: Hòm phiếu chính phải được đặt ở vị trí trung tâm, dễ quan sát nhất. Hòm phiếu phải được làm từ vật liệu chắc chắn, mặt trước dán hình Quốc huy và dòng chữ "HÒM PHIẾU" rõ nét. Ngoài hòm phiếu chính, Tổ bầu cử còn chuẩn bị hòm phiếu phụ (hòm phiếu lưu động) để phục vụ những cử tri không thể đến phòng bỏ phiếu vì lý do sức khỏe hoặc đang bị tạm giữ, tạm giam.
• Bàn đóng dấu "Đã bỏ phiếu": Sau khi bỏ phiếu vào hòm, cử tri phải mang Thẻ cử tri đến bàn này để thành viên Tổ bầu cử đóng dấu xác nhận hoàn thành nghĩa vụ. Thẻ cử tri chỉ có giá trị cho một lần bỏ phiếu duy nhất trong ngày.

Quy định về trật tự, an ninh và thời gian bỏ phiếu

Thời gian bỏ phiếu chính thức diễn ra từ 07 giờ sáng đến 07 giờ tối ngày 15/3/2026. Tuy nhiên, tùy theo tình hình cụ thể của từng địa bàn, Tổ bầu cử có thể quyết định cho bắt đầu sớm hơn (nhưng không trước 05 giờ sáng) hoặc kết thúc muộn hơn (nhưng không quá 09 giờ tối). Việc kéo dài thời gian thường áp dụng cho các khu vực vùng sâu vùng xa, biên giới, hải đảo hoặc những nơi có mật độ cử tri lớn.

Về trật tự an ninh, nội quy phòng bỏ phiếu yêu cầu cử tri phải xếp hàng lần lượt, trong đó ưu tiên người cao tuổi, người khuyết tật và phụ nữ có thai. Nghiêm cấm mọi hành vi gây rối, phá hoại cơ sở vật chất hoặc mang vũ khí, chất cháy nổ vào khu vực bỏ phiếu. Thành viên Tổ bầu cử phải đeo phù hiệu theo đúng mẫu quy định và có trách nhiệm giải đáp mọi thắc mắc của cử tri về quy trình bỏ phiếu nhưng không được can thiệp vào ý chí lựa chọn của họ.

3. Những hành vi bị nghiêm cấm tại khu vực bỏ phiếu

Sự liêm chính của cuộc bầu cử phụ thuộc vào việc ngăn chặn hiệu quả các hành vi vi phạm. Tại khu vực bỏ phiếu, luật pháp nghiêm cấm tuyệt đối các hành động sau:

• Vận động bầu cử trái phép: Không được thực hiện bất kỳ hình thức vận động nào như phát tờ rơi, thuyết trình hay dùng loa phóng thanh tại nơi bỏ phiếu.
• Xâm phạm bí mật bỏ phiếu: Việc chụp ảnh, quay phim phiếu bầu đã ghi kết quả là hành vi bị hạn chế nghiêm ngặt. Tổ trưởng Tổ bầu cử có quyền yêu cầu dừng việc này nếu nó gây ảnh hưởng đến trật tự hoặc bị nghi ngờ dùng để chứng minh việc bán phiếu, nhận hối lộ.
• Gian lận và cưỡng ép: Nghiêm cấm việc bỏ phiếu thay người khác (trừ trường hợp viết hộ theo quy định), hứa hẹn lợi ích vật chất để mua chuộc cử tri hoặc dùng vũ lực đe dọa làm lệch lạc kết quả bầu cử.

4. Quy trình kiểm phiếu bầu cử 2026: Khoa học và Công khai

Công tác kiểm phiếu là giai đoạn nhạy cảm nhất, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và chính xác giữa các thành viên Tổ bầu cử. Việc kiểm phiếu phải được tiến hành ngay sau khi cuộc bỏ phiếu kết thúc và phải hoàn thành trong thời hạn không quá 24 giờ.

Thời điểm bắt đầu và nguyên tắc mở hòm phiếu

Ngay khi kết thúc giờ bỏ phiếu, Tổ bầu cử thực hiện bước đầu tiên là kiểm kê và niêm phong toàn bộ phiếu bầu chưa sử dụng cùng phiếu bầu bị viết hỏng. Các loại phiếu này được lập biên bản theo Mẫu số 32/HĐBC và gửi về UBND cấp xã quản lý để tránh việc đưa thêm phiếu giả vào hòm phiếu sau giờ quy định.

Trước khi mở hòm phiếu, Tổ trưởng Tổ bầu cử phải mời ít nhất 02 cử tri có uy tín, biết chữ tại địa bàn và không phải là người ứng cử chứng kiến việc mở hòm. Hòm phiếu phụ phải được mở đồng thời với hòm phiếu chính để tiến hành kiểm đếm tập trung.

Quy trình phân loại và kiểm đếm chi tiết

Tổ trưởng phân công các thành viên Tổ bầu cử thành các nhóm kiểm phiếu. Mỗi nhóm thường gồm 03 người: một người đọc kết quả, một người ghi chép và một người kiểm tra việc đọc và ghi. Quy trình kiểm phiếu được thực hiện qua các bước:

• Phân loại phiếu theo cấp: Tách riêng phiếu bầu đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã.
• Xác định tính hợp lệ: Loại bỏ các phiếu không đáp ứng tiêu chuẩn tại phòng kiểm phiếu. Nếu có lá phiếu nghi ngờ, Tổ trưởng phải đưa ra toàn Tổ xem xét và quyết định theo đa số.
• Kiểm đếm phiếu cho từng người ứng cử: Sử dụng phương pháp vẽ hình vuông và đường chéo (mỗi 05 phiếu tạo thành một hình vuông có một đường chéo) để bảo đảm tính trực quan và dễ đối chiếu.
• Lập biên bản kết quả: Sau khi hoàn tất kiểm đếm, Thư ký lập biên bản kết quả bầu cử cho từng cấp. Biên bản phải ghi rõ tổng số phiếu phát ra, thu vào, số phiếu hợp lệ, không hợp lệ và số phiếu cho từng người ứng cử.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, kỳ bầu cử 2026 khuyến khích việc ứng dụng các phần mềm thống kê kết quả kiểm phiếu để giảm bớt gánh nặng cho cán bộ bầu cử và rút ngắn thời gian tổng hợp báo cáo. Tuy nhiên, việc sử dụng công nghệ phải tuân thủ hướng dẫn riêng của cơ quan có thẩm quyền để bảo đảm an toàn thông tin.

5. Ai có quyền giám sát công tác kiểm phiếu bầu cử?

Cơ chế giám sát là yếu tố then chốt tạo nên niềm tin của công chúng vào kết quả bầu cử. Luật Bầu cử quy định rõ ràng về các thành phần được phép tham gia và phạm vi quyền hạn của họ trong quá trình kiểm phiếu.

Thành phần giám sát và quyền hạn của người ứng cử

Người ứng cử hoặc người được ủy nhiệm hợp pháp của người ứng cử có quyền trực tiếp chứng kiến việc kiểm phiếu. Đây là cơ chế tự giám sát cao nhất, giúp người ứng cử bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Họ có quyền đặt câu hỏi về tính hợp lệ của bất kỳ lá phiếu nào và yêu cầu Thư ký ghi nhận các khiếu nại của mình vào biên bản kiểm phiếu nếu thấy có dấu hiệu sai phạm.

Bên cạnh đó, đại diện các cơ quan, tổ chức, đơn vị giới thiệu người ứng cử cũng có quyền tham gia với vai trò tương tự. Sự hiện diện của họ tạo ra một hệ thống giám sát đa tầng, ngăn chặn các hành vi gian lận có hệ thống.

Vai trò của phóng viên báo chí và các bên chứng kiến

Phóng viên báo chí, phát thanh, truyền hình được phép chứng kiến việc kiểm phiếu để đưa tin kịp thời đến công chúng. Tuy nhiên, để bảo đảm trật tự, phóng viên phải tuân thủ khoảng cách an toàn theo hướng dẫn của Tổ trưởng Tổ bầu cử và không được làm gián đoạn quy trình làm việc của nhóm kiểm phiếu.

Hai cử tri đại diện cho Nhân dân tại khu vực bỏ phiếu đóng vai trò là "nhân chứng trung lập". Sự hiện diện của họ bảo đảm rằng Tổ bầu cử đã thực hiện việc mở hòm và kiểm đếm một cách khách quan, không có sự sắp đặt trước.

Quyền và nghĩa vụ của người giám sát

Người giám sát có quyền kiến nghị về các sai sót trong quá trình kiểm phiếu nhưng tuyệt đối không được can thiệp trực tiếp vào công việc của Tổ bầu cử, như tự ý cầm phiếu hay ghi chép vào danh sách kiểm phiếu chính thức. Họ phải tuân thủ nghiêm ngặt nội quy phòng bỏ phiếu. Nếu người giám sát có hành vi gây mất trật tự, làm ảnh hưởng đến hoạt động của Tổ bầu cử, Tổ trưởng có quyền yêu cầu họ rời khỏi khu vực kiểm phiếu.

6. Giải quyết khiếu nại và các tình huống phát sinh tại phòng bỏ phiếu

Khả năng ứng phó với các tình huống bất ngờ và giải quyết khiếu nại công bằng là thước đo sự chuyên nghiệp của hội đồng bầu cử các cấp.

Thủ tục khiếu nại tại chỗ về các vi phạm nội quy

Khi có cử tri hoặc người giám sát khiếu nại về các vi phạm nội quy phòng bỏ phiếu (như hành vi vận động bầu cử trái phép hoặc vi phạm nguyên tắc bỏ phiếu kín), Tổ bầu cử phải xem xét và giải quyết ngay lập tức. Các khiếu nại rõ ràng về sai sót trong danh sách cử tri phải được phản hồi trong vòng 05 ngày bởi cơ quan lập danh sách.

Đối với những khiếu nại về kết quả bầu cử, pháp luật quy định thời hạn gửi đơn là 03 ngày kể từ ngày công bố kết quả. Hội đồng bầu cử quốc gia (đối với đại biểu Quốc hội) và Ủy ban bầu cử (đối với đại biểu HĐND) có trách nhiệm giải quyết trong vòng 07 ngày. Quyết định của các cơ quan này là quyết định cuối cùng và có hiệu lực thi hành ngay.

Xử lý trường hợp hòm phiếu bị hư hỏng hoặc có dấu hiệu gian lận

Trong trường hợp phát hiện hòm phiếu bị rách niêm phong, bị tráo đổi hoặc có số phiếu thu vào nhiều hơn đáng kể so với số cử tri đã bỏ phiếu, Tổ bầu cử phải lập biên bản và báo cáo ngay cho Ban bầu cử cấp trên. Nếu có bằng chứng xác đáng về việc kết quả bị làm sai lệch, đơn vị bầu cử đó có thể phải tổ chức bầu cử lại theo quyết định của cấp có thẩm quyền.

Người có hành vi gian lận phiếu bầu, giả mạo giấy tờ bầu cử không chỉ bị xử lý kỷ luật mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức án lên đến 03 năm tù giam theo Điều 161 Bộ luật Hình sự. Việc xử lý nghiêm minh các vi phạm này là cần thiết để bảo vệ tính thiêng liêng của lá phiếu và uy tín của Nhà nước.

7. Kết luận và khuyến nghị từ Luật Minh Khuê

Cuộc bầu cử năm 2026 là một bước tiến mới trong việc hoàn thiện nền dân chủ trực tiếp tại Việt Nam. Việc thực thi nghiêm túc các quy định về nội quy phòng bỏ phiếu và giám sát kiểm phiếu không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là trách nhiệm đạo đức của mỗi cử tri và cán bộ làm công tác bầu cử.

Tầm quan trọng của việc tuân thủ nội quy để đảm bảo tính dân chủ

Tuân thủ nội quy phòng bỏ phiếu là nền tảng để bảo đảm mỗi công dân đều được thực hiện quyền lực chính trị của mình trong một môi trường an toàn và khách quan. Khi các nguyên tắc bỏ phiếu kín và trực tiếp được bảo vệ, cử tri sẽ tự tin hơn trong việc gửi gắm niềm tin vào những đại biểu thực sự có đức, có tài, đủ tầm dẫn dắt tiến trình hoàn thiện thể chế trong kỷ nguyên mới. Sự minh bạch trong khâu kiểm phiếu chính là lời khẳng định mạnh mẽ nhất về tính chính danh của bộ máy nhà nước.

Khuyến nghị đối với cử tri và người làm công tác bầu cử

Dựa trên các quy định mới nhất cho nhiệm kỳ 2026-2031, các bên liên quan cần lưu ý một số điểm sau:

• Đối với cử tri: Cần chủ động kiểm tra thông tin niêm yết về ứng cử viên và danh sách cử tri tại đơn vị mình. Việc tận dụng công nghệ, như tra cứu thông tin qua VNeID, sẽ giúp cử tri tiết kiệm thời gian và nắm bắt chính xác quyền lợi của mình. Khi đi bầu, hãy tuân thủ nguyên tắc tự mình viết phiếu và tự mình bỏ phiếu để lá phiếu thực sự phản ánh ý chí cá nhân.
• Đối với cán bộ bầu cử: Việc nắm vững các biểu mẫu mới (như Mẫu số 32/HĐBC) và trình tự kiểm đếm là bắt buộc để tránh các sai sót nghiệp vụ có thể dẫn đến khiếu nại. Cần duy trì thái độ phục vụ tận tâm, khách quan và đặc biệt chú ý đến việc hỗ trợ các nhóm cử tri đặc thù như người khuyết tật hay cử tri tại các khu vực cách ly.
• Đối với công tác tuyên truyền: Cần tăng cường thông tin về các mốc thời gian đã được rút ngắn để cử tri không bị lỡ thời điểm thực hiện quyền lợi. Việc nhận diện và đấu tranh với các thông tin sai trái về bầu cử trên không gian mạng cũng là nhiệm vụ trọng tâm để bảo đảm ngày bầu cử diễn ra thuận lợi.

Tóm lại, sự thành công của kỳ bầu cử 2026 phụ thuộc vào sự hiệp lực của toàn xã hội trong việc thượng tôn pháp luật và phát huy cao độ tinh thần làm chủ của Nhân dân. Mỗi lá phiếu hợp lệ được bỏ đúng nội quy và được kiểm đếm minh bạch chính là đóng góp thiết thực nhất vào công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.