Quy định về việc lao động, học tập của người được hưởng án treo

Án treo là một chế định pháp lý quan trọng trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam, thể hiện chính sách nhân đạo và khoan hồng của Nhà nước, tạo điều kiện cho người phạm tội tự cải tạo tại cộng đồng mà không cần phải chấp hành hình phạt tù giam có điều kiện. Để đảm bảo quyền lợi cơ bản và hỗ trợ tối đa cho quá trình tái hòa nhập xã hội của người chấp hành án, Điều 88 Luật Thi hành án hình sự năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 đã quy định cụ thể về việc lao động và học tập của họ.

Dựa trên quy định tại Điều 88 LTHAHS làm rõ các quy định pháp lý phức tạp liên quan đến: chế độ việc làm, tiền lương và các ràng buộc kỷ luật đối với cán bộ, công chức, viên chức; quyền lợi và trách nhiệm của người học tập tại các cơ sở giáo dục; trách nhiệm hỗ trợ tìm việc làm của chính quyền địa phương; và việc bảo toàn các chế độ ưu đãi xã hội, bảo hiểm xã hội nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện về khuôn khổ pháp lý nhằm cân bằng giữa việc giám sát nghiêm ngặt và việc tạo điều kiện để người hưởng án treo ổn định cuộc sống, sửa chữa lỗi lầm và trở thành công dân có ích.

1. Cơ sở pháp lý và bản chất của chế định án treo

Án treo là một chế định pháp lý quan trọng trong Luật Hình sự Việt Nam, thể hiện rõ tư tưởng nhân đạo, nhân văn của Nhà nước trong chính sách xử lý người phạm tội. Về bản chất, án treo không phải là một hình phạt mà là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Theo Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP, án treo được Tòa án áp dụng đối với người bị phạt tù không quá 03 năm, dựa trên các căn cứ về nhân thân và tình tiết giảm nhẹ, khi xét thấy không cần thiết phải bắt họ chấp hành hình phạt tù giam.

Việc áp dụng án treo nhằm mục đích tạo điều kiện thuận lợi cho người phạm tội tự giáo dục, cải tạo tại cộng đồng, đồng thời vẫn mang tính cảnh cáo nghiêm khắc rằng nếu tái phạm trong thời gian thử thách, họ sẽ phải chấp hành hình phạt tù đã tuyên. Điều 88 Luật Thi hành án hình sự được ban hành chính là để cụ thể hóa chính sách nhân đạo này. Điều luật này tạo ra khuôn khổ pháp lý nhằm đảm bảo các quyền cơ bản về lao động, học tập và chế độ phúc lợi xã hội của người được hưởng án treo trong thời gian thử thách, giúp họ ổn định cuộc sống và tập trung vào việc cải tạo.

Điều 88 Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 phân loại và quy định chế độ lao động, học tập, và phúc lợi xã hội cho bốn nhóm đối tượng chính, thể hiện tính đa dạng trong việc áp dụng biện pháp này. Phạm vi điều chỉnh trải rộng từ các đối tượng chịu sự quản lý hành chính nghiêm ngặt trong bộ máy nhà nước, lực lượng vũ trang, đến người lao động phổ thông, học sinh, sinh viên, và cả những người đang thụ hưởng các chế độ ưu đãi xã hội.

Cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc hoặc cư trú có trách nhiệm tham gia vào quy trình thi hành án. Điều 88 đặt ra các yêu cầu cụ thể, đảm bảo rằng việc lao động và học tập không làm ảnh hưởng đến công tác giám sát, giáo dục người chấp hành án.

2. Quy định về việc lao động, học tập của người được hưởng án treo 

2.1. Chế độ lao động và tiền lương đối với khối cơ quan, tổ chức  

a. Phạm vi đối tượng và quyền được tiếp tục làm việc

Căn cứ Khoản 1 Điều 88 LTHAHS quy định chế độ lao động cho nhóm đối tượng đặc thù như sau: "Người được hưởng án treo là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, chiến sĩ, công nhân và viên chức quốc phòng, công nhân công an, người lao động nếu được tiếp tục làm việc tại cơ quan, tổ chức thì được bố trí công việc bảo đảm yêu cầu giám sát, giáo dục, được hưởng tiền lương và chế độ khác phù hợp với công việc mà họ đảm nhiệm, được tính vào thời gian công tác, thời gian tại ngũ theo quy định của pháp luật."

Nguyên tắc chung là những người này nếu được tiếp tục làm việc tại cơ quan, tổ chức thì được bố trí công việc. Điều kiện tiên quyết là công việc được bố trí phải bảo đảm yêu cầu giám sát, giáo dục. Yêu cầu này đặt ra nghĩa vụ cho cơ quan, tổ chức quản lý nhân sự phải tham gia tích cực vào công tác thi hành án hình sự tại cộng đồng. Sự tham gia này đảm bảo rằng người chấp hành án không được bố trí vào các vị trí có tính chất nhạy cảm cao về an ninh, tài chính, hoặc vị trí khó kiểm soát, từ đó hỗ trợ cơ quan thi hành án hình sự thực hiện tốt việc giám sát và giáo dục.

Đối với người lao động làm việc theo hợp đồng lao động, việc họ bị kết án nhưng được hưởng án treo không phải là căn cứ pháp lý để người sử dụng lao động chấm dứt hợp đồng lao động theo quy định của Bộ luật Lao động. Do đó, họ được tạo điều kiện để tiếp tục đi làm bình thường.

b. Chế độ tiền lương và chế độ khác

Người được hưởng án treo khi tiếp tục làm việc được hưởng tiền lương và chế độ khác phù hợp với công việc mà họ đảm nhiệm. Quy định này khẳng định rằng quyền lợi kinh tế cơ bản của người chấp hành án không bị cắt giảm một cách tùy tiện, mà phải tương xứng với khối lượng và tính chất công việc thực tế được giao sau khi đã bố trí lại theo yêu cầu giám sát.

c. Tính thời gian công tác và hạn chế nâng lương

Luật THAHS quy định rõ thời gian chấp hành án treo được tính vào thời gian công tác, thời gian tại ngũ theo quy định của pháp luật. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo toàn các quyền lợi dài hạn như tính thâm niên công tác, xét thâm niên để tính lương hưu, hoặc các chế độ khác yêu cầu thời gian phục vụ trong ngành.

Tuy nhiên, chế độ pháp lý đối với cán bộ, công chức, viên chức và người lao động chịu sự điều chỉnh của các văn bản chuyên ngành về quản lý nhân sự, đặc biệt là các quy định về nâng lương. Đây là điểm nhấn quan trọng thể hiện sự cân bằng giữa chính sách khoan hồng và tính nghiêm minh trong quản lý nhà nước. Cụ thể, Khoản 3 Điều 1 Thông tư số 03/2021/TT-BNV của Bộ Nội vụ đã bổ sung quy định rõ ràng: Thời gian thử thách đối với Cán bộ, Công chức, Viên chức và người lao động bị phạt tù cho hưởng án treo KHÔNG được tính để xét nâng bậc lương thường xuyên.

Quy định này thiết lập một cơ chế xử lý kép: về mặt hình sự, họ được miễn chấp hành tù giam có điều kiện; nhưng về mặt hành chính/kinh tế, họ phải chịu một hình phạt tài chính dưới hình thức đóng băng việc nâng bậc lương trong suốt thời gian thử thách. Việc không tính thời gian thử thách vào thời gian xét nâng lương thường xuyên được xem là cần thiết để duy trì tính công bằng và nghiêm minh, bởi lẽ người bị kết án đã có hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, khiến họ chưa đủ điều kiện xét thành tích để tăng bậc lương so với những người chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật.

2.2. Quyền học tập và chế độ giáo dục  

Khoản 2 Điều 88 LTHAHS quy định về quyền học tập của người được hưởng án treo như sau: "Người được hưởng án treo được cơ sở giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp tiếp nhận học tập thì được hưởng quyền lợi theo quy chế của cơ sở đó."

Về chế độ quyền lợi, người được hưởng án treo khi được tiếp nhận học tập thì được hưởng quyền lợi theo quy chế của cơ sở đó. Việc giao quyền quyết định chế độ quyền lợi cho cơ sở giáo dục nhằm đảm bảo tính linh hoạt, phù hợp với từng cấp học và chương trình đào tạo cụ thể. Ví dụ, việc tiếp tục tham gia các hoạt động ngoại khóa, thi cử, và các chế độ chính sách học bổng sẽ được thực hiện theo quy định nội bộ, miễn là không trái với các quy định pháp luật hiện hành.

Tương tự như trường hợp lao động tại cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục đào tạo nơi người đó học tập có trách nhiệm giám sát, giáo dục người chấp hành án. Sự phối hợp này là then chốt để đảm bảo họ vừa được duy trì việc học tập để nâng cao kiến thức, vừa tuân thủ các nghĩa vụ của người chấp hành án treo.

2.3. Trách nhiệm hỗ trợ tìm việc làm và quy định về lao động ngoài nơi cư trú 

a. Trách nhiệm hỗ trợ tìm việc làm của Ủy ban nhân dân cấp xã

Khoản 3 Điều 88 LTHAHS áp dụng cho những người được hưởng án treo không thuộc nhóm cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang (K.1) và không phải là người đang học tập tại các cơ sở giáo dục (K.2). Đối tượng này thường là người lao động tự do, thất nghiệp, hoặc người mới ra trường.

Nghĩa vụ của Ủy ban nhân dân cấp xã (UBND cấp xã) nơi người đó cư trú là tạo điều kiện tìm việc làm. Bản chất của nghĩa vụ "tạo điều kiện" là hành động hỗ trợ, hướng dẫn, và kết nối, không phải là nghĩa vụ "bố trí công việc" mang tính bắt buộc như đối với cơ quan quản lý nhân sự trong Khoản 1. Để thực hiện nghĩa vụ này, UBND cấp xã cần chủ động phối hợp với các cơ quan giới thiệu việc làm, các doanh nghiệp tại địa phương và gia đình người chấp hành án để đảm bảo họ có nguồn thu nhập ổn định, phục vụ cho việc tái hòa nhập cộng đồng.

b. Quy định về lao động ngoài nơi cư trú

Trong thời gian thử thách, quyền tự do di chuyển của người được hưởng án treo bị giới hạn nhằm đảm bảo công tác giám sát, giáo dục diễn ra liên tục. Trường hợp người hưởng án treo muốn làm việc ngoài nơi cư trú, họ phải tuân thủ các thủ tục hành chính nghiêm ngặt.

Theo các quy định hiện hành và dự thảo Luật Thi hành án hình sự sửa đổi (Điều 107), người hưởng án treo phải xin phép và được sự đồng ý bằng văn bản của UBND cấp xã hoặc đơn vị quân đội được giao quản lý. Trường hợp không đồng ý, cơ quan quản lý phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do, đảm bảo tính minh bạch.

Quy trình thủ tục này cho thấy, mặc dù quyền lao động của người hưởng án treo được bảo đảm, quyền tự do di chuyển và lựa chọn nơi làm việc của họ vẫn phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền địa phương và cơ quan thi hành án hình sự. Điều này nhằm mục đích ngăn ngừa rủi ro tái phạm và duy trì tính toàn vẹn của hệ thống giám sát.

3. Bảo đảm các chế độ ưu đãi và bảo hiểm xã hội 

Khoản 4 Điều 88 LTHAHS quy định về việc bảo toàn các chế độ ưu đãi xã hội cho người được hưởng án treo quy định: "Người được hưởng án treo thuộc đối tượng được hưởng chế độ ưu đãi người có công với cách mạng, người đang hưởng chế độ bảo hiểm xã hội thì thực hiện theo quy định của pháp luật."

a. Chế độ ưu đãi người có công với cách mạng

Người được hưởng án treo nếu thuộc đối tượng được hưởng chế độ ưu đãi người có công với cách mạng thì vẫn tiếp tục được hưởng các chế độ này theo quy định của pháp luật chuyên ngành.

Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng (Pháp lệnh 02/2020/UBTVQH14) và các văn bản hướng dẫn có liên quan quy định rằng, chỉ khi người có công bị phạt tù có thời hạn mà không được hưởng án treo (trừ tội xâm phạm an ninh quốc gia) thì chế độ ưu đãi mới bị tạm đình chỉ. Do đó, việc áp dụng án treo không phải là căn cứ pháp lý để tạm đình chỉ hay cắt bỏ chế độ ưu đãi đối với người có công, khẳng định chính sách đối với những đóng góp của họ.

b. Chế độ bảo hiểm xã hội (BHXH)

Tương tự, người đang hưởng chế độ bảo hiểm xã hội (như lương hưu, trợ cấp BHXH một lần, trợ cấp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động) thì vẫn được thực hiện theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội.

Việc bảo toàn các quyền lợi BHXH là một yếu tố then chốt, giúp người chấp hành án và gia đình họ duy trì ổn định cuộc sống, tránh tình trạng khó khăn kinh tế có thể làm tăng nguy cơ tái phạm. Chính sách này nhấn mạnh mục tiêu tái hòa nhập, cho phép người chấp hành án được tiếp tục hưởng các ưu đãi xã hội mà họ đã đóng góp hoặc được pháp luật công nhận.

4. Kết luận

Qua đó, Điều 88 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 là quy định then chốt, thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước nhằm tạo điều kiện tối đa cho người được hưởng án treo tái hòa nhập cộng đồng. Điều này đã phân loại rõ ràng các chế độ lao động và học tập theo từng đối tượng: đảm bảo cán bộ, công chức, viên chức được tiếp tục làm việc và tính thời gian công tác (dù chịu hạn chế về nâng lương); bảo vệ quyền lợi học tập của học sinh, sinh viên; và đặt trách nhiệm lên Ủy ban nhân dân cấp xã trong việc hỗ trợ tìm kiếm việc làm cho người lao động tự do. Đồng thời, Điều 88 LTHAHS cũng bảo toàn các chế độ ưu đãi người có công và bảo hiểm xã hội, qua đó giúp người chấp hành án duy trì ổn định kinh tế, xã hội và tập trung vào việc tự giáo dục, cải tạo trong thời gian thử thách, đạt được sự cân bằng giữa yêu cầu nghiêm minh của pháp luật và mục tiêu nhân văn của án treo.