Mục lục bài viết

1. Luật vỉa hè mới nhất: Sự chuyển giao từ Nghị định 100 sang hệ thống pháp lý mới

Trong nhiều năm, các hành vi vi phạm liên quan đến việc sử dụng vỉa hè, lòng đường trái quy định được điều chỉnh chủ yếu bởi Nghị định số 100/2019/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Tuy nhiên, cùng với quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật về giao thông đường bộ, Việt Nam đã xây dựng một khung pháp lý mới với phạm vi điều chỉnh chuyên sâu, đồng bộ và phù hợp hơn với yêu cầu quản lý đô thị hiện đại.

Từ ngày 01/01/2025, Luật Đường bộ năm 2024 và Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 chính thức có hiệu lực, tạo nền tảng pháp lý mới cho công tác quản lý, khai thác và sử dụng kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ. Trên cơ sở đó, Chính phủ ban hành Nghị định số 165/2024/NĐ-CP quy định chi tiết về quản lý, bảo vệ và khai thác công trình đường bộ; đồng thời ban hành Nghị định số 168/2024/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ.

Đến ngày 15/5/2026, Nghị định số 81/2026/NĐ-CP chính thức bãi bỏ toàn bộ Nghị định số 100/2019/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi liên quan. Kể từ thời điểm này, việc quản lý, xử phạt các hành vi lấn chiếm lòng đường, hè phố không còn được điều chỉnh theo Nghị định 100 mà được thực hiện theo hệ thống văn bản pháp luật mới, bảo đảm tính chuyên biệt và thống nhất hơn giữa hoạt động quản lý hạ tầng giao thông với công tác bảo đảm trật tự, an toàn giao thông.

Một trong những điểm thay đổi quan trọng nhất của hệ thống pháp luật mới là việc xác định rõ bản chất pháp lý của lòng đường và vỉa hè. Theo quy định hiện hành, lòng đường là bộ phận của đường bộ được xây dựng để phục vụ hoạt động lưu thông của các phương tiện giao thông. Trong khi đó, vỉa hè là phần kết cấu hạ tầng đường bộ nằm dọc theo tuyến đường đô thị, được thiết kế chủ yếu nhằm bảo đảm quyền đi lại an toàn cho người đi bộ.

Việc phân định rõ chức năng của từng bộ phận không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn là cơ sở pháp lý để xác định giới hạn quyền sử dụng. Theo nguyên tắc chung, lòng đường và vỉa hè phải được sử dụng đúng mục đích giao thông. Mọi hoạt động khai thác vào mục đích khác đều được xem là trường hợp ngoại lệ và chỉ được thực hiện khi đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định của pháp luật.

Khác với giai đoạn trước đây khi nhiều địa phương áp dụng các cơ chế quản lý riêng biệt, hệ thống pháp luật hiện hành hướng tới việc thống nhất phạm vi quản lý trên toàn quốc. Việc sử dụng tạm thời lòng đường, vỉa hè phải căn cứ vào quy hoạch đô thị, điều kiện thực tế của từng tuyến đường, khả năng bảo đảm an toàn giao thông và phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép trong các trường hợp pháp luật quy định.

Đối với hoạt động xử lý vi phạm, các chế tài hiện nay được thiết kế theo hướng tăng tính răn đe. Những hành vi như lấn chiếm hè phố để kinh doanh, sử dụng lòng đường trái phép, tổ chức điểm trông giữ xe không được cấp phép hoặc tự ý xây dựng công trình trên vỉa hè đều có thể bị xử phạt với mức tiền cao hơn trước đây, đồng thời phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả như tháo dỡ công trình, di dời vật dụng và khôi phục nguyên trạng ban đầu.

Có thể thấy, sự chuyển giao từ Nghị định số 100/2019/NĐ-CP sang hệ thống pháp luật mới không chỉ là thay đổi về văn bản áp dụng mà còn thể hiện sự thay đổi trong tư duy quản lý. Vỉa hè và lòng đường được nhìn nhận đúng với bản chất là tài sản công và là bộ phận không thể tách rời của kết cấu hạ tầng giao thông quốc gia. Mục tiêu quản lý hiện nay không chỉ dừng lại ở việc xử lý các hành vi lấn chiếm mà còn hướng tới bảo vệ quyền đi bộ của người dân, nâng cao chất lượng không gian đô thị và sử dụng hiệu quả nguồn lực hạ tầng công cộng.

 

2. Vỉa hè được quy định như thế nào trong luật mới? Bản chất pháp lý và phân định công năng

​Theo hệ thống pháp luật hiện hành, đặc biệt là Luật Đường bộ năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành, vỉa hè không còn được nhìn nhận đơn thuần là phần diện tích nằm trước nhà dân hoặc khu vực phụ trợ của tuyến đường. Về bản chất pháp lý, vỉa hè là một bộ phận cấu thành của công trình đường bộ, thuộc kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ và là tài sản công do Nhà nước thống nhất quản lý.

Việc xác định rõ địa vị pháp lý của vỉa hè có ý nghĩa quan trọng trong công tác quản lý đô thị. Điều này đồng nghĩa với việc mọi tổ chức, cá nhân, kể cả chủ sở hữu nhà mặt phố, đều không có quyền sở hữu riêng hoặc quyền sử dụng mặc nhiên đối với phần vỉa hè nằm trước bất động sản của mình. Quyền quản lý, khai thác và cho phép sử dụng thuộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật.

Từ góc độ chức năng sử dụng, pháp luật hiện hành xác định công năng cơ bản và ưu tiên hàng đầu của vỉa hè là phục vụ người đi bộ. Đây là nguyên tắc xuyên suốt trong toàn bộ hệ thống quy định mới nhằm bảo đảm quyền tiếp cận không gian công cộng và an toàn giao thông cho người dân. Vì vậy, mọi hoạt động sử dụng vỉa hè vào mục đích khác đều chỉ được xem là trường hợp ngoại lệ và phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý được quy định.

Sự phân định công năng giữa lòng đường và vỉa hè cũng được làm rõ hơn so với trước đây. Nếu lòng đường được sử dụng chủ yếu cho hoạt động lưu thông của các phương tiện giao thông thì vỉa hè được dành cho người đi bộ và các công trình hạ tầng kỹ thuật đô thị như cây xanh, hệ thống chiếu sáng, biển báo giao thông, hạ tầng viễn thông, thoát nước và các tiện ích công cộng khác. Việc sử dụng vỉa hè cho mục đích phi giao thông chỉ được xem xét trong những trường hợp đặc biệt, bảo đảm không ảnh hưởng đến chức năng chính của công trình.

Một điểm đáng chú ý trong các quy định mới là nguyên tắc "không làm mất lối đi bộ". Theo đó, trong trường hợp được phép sử dụng tạm thời một phần vỉa hè vào mục đích khác, phần diện tích còn lại dành cho người đi bộ phải bảo đảm bề rộng tối thiểu từ 1,5 mét trở lên. Quy định này thể hiện quan điểm quản lý lấy người đi bộ làm trung tâm, đồng thời khắc phục tình trạng vỉa hè bị chiếm dụng hoàn toàn khiến người dân buộc phải đi xuống lòng đường, tiềm ẩn nguy cơ tai nạn giao thông.

Dưới góc độ quản lý tài sản công, vỉa hè còn được xem là nguồn tài nguyên hạ tầng có giá trị kinh tế. Tuy nhiên, việc khai thác giá trị này phải đặt sau mục tiêu bảo đảm trật tự giao thông và lợi ích công cộng. Vì vậy, các hoạt động sử dụng tạm thời vỉa hè cho mục đích trông giữ xe, thi công công trình hoặc các nhu cầu đặc biệt khác đều phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép, thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định và chịu sự giám sát chặt chẽ trong suốt quá trình sử dụng.

Có thể thấy, tinh thần cốt lõi của hệ thống pháp luật mới là trả lại đúng chức năng nguyên bản của vỉa hè. Thay vì coi vỉa hè là không gian có thể khai thác tùy ý cho các hoạt động kinh doanh hoặc sinh hoạt riêng, pháp luật hiện nay xác định đây là một bộ phận quan trọng của kết cấu hạ tầng giao thông đô thị, phục vụ lợi ích chung của cộng đồng và được bảo vệ bằng các cơ chế quản lý nghiêm ngặt hơn trước.

 

3. Quy định sử dụng vỉa hè tạm thời: Các trường hợp được phép và điều kiện

Mặc dù vỉa hè được xác định có công năng chính là phục vụ người đi bộ, pháp luật hiện hành vẫn cho phép sử dụng tạm thời một phần vỉa hè vào một số mục đích khác trong những trường hợp đặc biệt. Tuy nhiên, đây là cơ chế ngoại lệ và phải tuân thủ chặt chẽ các điều kiện được quy định tại Luật Đường bộ năm 2024, Nghị định số 165/2024/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn có liên quan.

 

3.1. Nguyên tắc chung khi sử dụng tạm thời vỉa hè

Mọi hoạt động sử dụng vỉa hè ngoài mục đích giao thông phải bảo đảm không làm ảnh hưởng đến an toàn giao thông, trật tự đô thị và quyền đi lại của người đi bộ. Việc sử dụng chỉ được thực hiện trong phạm vi, thời gian và mục đích đã được cơ quan có thẩm quyền cho phép hoặc được pháp luật cho phép thực hiện.

Trong suốt thời gian sử dụng, tổ chức, cá nhân phải duy trì lối đi bộ thông suốt với chiều rộng tối thiểu 1,5 mét; không làm hư hỏng kết cấu hạ tầng kỹ thuật; không gây mất mỹ quan đô thị, ô nhiễm môi trường hoặc cản trở việc thoát nước trên tuyến phố. Sau khi kết thúc việc sử dụng, người sử dụng có trách nhiệm thu dọn toàn bộ vật dụng, hoàn trả nguyên trạng mặt bằng ban đầu và chịu trách nhiệm khắc phục mọi thiệt hại phát sinh nếu có.

 

3.2. Các trường hợp được phép sử dụng vỉa hè không phải nộp phí

Pháp luật ghi nhận một số trường hợp sử dụng tạm thời vỉa hè phục vụ nhu cầu dân sinh, lợi ích cộng đồng hoặc tình huống khẩn cấp mà không phải thực hiện nghĩa vụ nộp phí sử dụng.

Thứ nhất, hộ gia đình được sử dụng tạm thời một phần vỉa hè để tổ chức đám cưới hoặc đám tang theo phong tục địa phương. Việc sử dụng phải bảo đảm thời gian hợp lý, không gây ùn tắc giao thông và phải thông báo trước cho chính quyền địa phương để được hướng dẫn các biện pháp bảo đảm an toàn.

Thứ hai, vỉa hè có thể được sử dụng để phục vụ các hoạt động tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, các chương trình vận động cộng đồng hoặc hoạt động xã hội vì lợi ích công cộng.

Thứ ba, các sự kiện chính trị, văn hóa, thể thao, lễ hội do cơ quan nhà nước hoặc đơn vị được giao nhiệm vụ tổ chức có thể được phép sử dụng tạm thời vỉa hè theo phương án đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Thứ tư, trong các tình huống khẩn cấp như phòng chống thiên tai, cứu hộ cứu nạn, phòng cháy chữa cháy, khắc phục sự cố hạ tầng kỹ thuật hoặc dịch bệnh, cơ quan chức năng được quyền sử dụng vỉa hè để phục vụ công tác ứng phó và bảo đảm an toàn cho cộng đồng.

 

3.3. Các trường hợp sử dụng vỉa hè phải được cấp phép và nộp phí

Đối với các hoạt động có yếu tố khai thác, sử dụng phục vụ lợi ích riêng hoặc mang tính thương mại, tổ chức, cá nhân bắt buộc phải được cơ quan có thẩm quyền cấp giấy phép và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính theo quy định của địa phương.

Các trường hợp phổ biến gồm:

  • Sử dụng vỉa hè làm nơi trông giữ xe đạp, xe máy hoặc ô tô trong những khu vực được phép bố trí điểm đỗ xe tạm thời.
  • Sử dụng vỉa hè để phục vụ thi công công trình xây dựng, sửa chữa công trình hoặc lắp đặt hạ tầng kỹ thuật.
  • Tập kết vật liệu xây dựng, máy móc, thiết bị phục vụ thi công trong thời gian nhất định.
  • Bố trí điểm tập kết, trung chuyển hoặc thu gom rác thải sinh hoạt theo phương án được cơ quan quản lý chấp thuận.
  • Các hoạt động khác thuộc trường hợp được pháp luật chuyên ngành cho phép.

Việc sử dụng chỉ được thực hiện sau khi có giấy phép còn hiệu lực và phải đúng với nội dung được ghi trong giấy phép về diện tích, vị trí, thời gian và mục đích sử dụng.

 

3.4. Hoạt động kinh doanh trên vỉa hè có còn được phép hay không?

Xu hướng quản lý hiện nay là thu hẹp đáng kể việc sử dụng vỉa hè cho mục đích thương mại. Nhiều địa phương đã dừng hoặc không cấp phép mới đối với hoạt động kinh doanh dịch vụ ăn uống, buôn bán hàng hóa và các hình thức kinh doanh thương mại tự phát trên hè phố.

Đặc biệt, tại nhiều đô thị lớn, việc sử dụng vỉa hè để đặt bàn ghế kinh doanh, mở quầy hàng hoặc buôn bán thường xuyên không còn được xem là trường hợp được phép khai thác tạm thời. Chính sách này nhằm khôi phục không gian dành cho người đi bộ, bảo đảm mỹ quan đô thị và hạn chế tình trạng lấn chiếm kéo dài.

Điều kiện kỹ thuật bắt buộc khi sử dụng vỉa hè

Dù thuộc trường hợp miễn phí hay phải xin cấp phép, việc sử dụng tạm thời vỉa hè đều phải đáp ứng các điều kiện kỹ thuật và an toàn sau:

  • Bảo đảm phần lối đi còn lại dành cho người đi bộ có chiều rộng tối thiểu từ 1,5 mét.
  • Không che khuất biển báo giao thông, đèn tín hiệu giao thông hoặc tầm nhìn của người điều khiển phương tiện.
  • Không làm hư hỏng mặt lát hè, hệ thống thoát nước, cây xanh hoặc các công trình hạ tầng kỹ thuật khác.
  • Không ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận của người khuyết tật, người già và trẻ em.
  • Không gây cản trở hoạt động của các phương tiện ưu tiên, phương tiện cứu hộ cứu nạn khi cần thiết.
  • Chấp hành đầy đủ các yêu cầu về phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường và an ninh trật tự.

Có thể thấy, pháp luật hiện hành không cấm tuyệt đối việc sử dụng vỉa hè vào các mục đích khác ngoài giao thông. Tuy nhiên, việc sử dụng chỉ được thực hiện trong những trường hợp thật sự cần thiết, có thời hạn, có điều kiện và luôn phải đặt quyền đi lại của người đi bộ cùng lợi ích công cộng lên hàng đầu.

Quý bạn đọc có thể tham khảo thêm các nội dung pháp lý liên quan đến kinh doanh trên vỉa hè như:

 

4. Sử dụng vỉa hè để kinh doanh: Quy định cấm và thực trạng tạm ngưng cho thuê

Hoạt động kinh doanh trên vỉa hè từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống đô thị tại nhiều địa phương. Tuy nhiên, cùng với quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật về giao thông và quản lý đô thị, quan điểm quản lý đối với việc khai thác vỉa hè cho mục đích thương mại đang có sự thay đổi đáng kể. Xu hướng hiện nay là tăng cường bảo vệ chức năng giao thông của vỉa hè, hạn chế tối đa việc sử dụng tài sản công vào các hoạt động kinh doanh tư nhân.

 

4.1. Kinh doanh trên vỉa hè có được pháp luật cho phép hay không?

Theo quy định của Luật Đường bộ năm 2024 và Nghị định số 165/2024/NĐ-CP, vỉa hè là bộ phận của kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ có chức năng chính là phục vụ người đi bộ. Do đó, việc sử dụng vỉa hè vào mục đích kinh doanh không phải là quyền đương nhiên của cá nhân, hộ gia đình hoặc doanh nghiệp.

Pháp luật hiện hành không quy định trường hợp sử dụng vỉa hè để buôn bán hàng hóa, kinh doanh dịch vụ ăn uống hoặc tổ chức hoạt động thương mại thường xuyên là một mục đích khai thác được ưu tiên. Ngược lại, mọi hoạt động sử dụng vỉa hè ngoài mục đích giao thông đều phải được xem xét trên cơ sở bảo đảm an toàn giao thông, mỹ quan đô thị và quyền tiếp cận không gian công cộng của người dân.

Điều này đồng nghĩa với việc cá nhân tự ý đặt bàn ghế, quầy hàng, xe đẩy, biển quảng cáo hoặc sử dụng vỉa hè làm nơi kinh doanh thường xuyên có thể bị xác định là hành vi lấn chiếm trái phép và bị xử phạt theo quy định của pháp luật.

 

4.2. Xu hướng siết chặt hoạt động kinh doanh trên vỉa hè

Trong những năm gần đây, các cơ quan quản lý nhà nước đã chuyển từ tư duy "khai thác vỉa hè để tạo nguồn thu" sang mô hình "ưu tiên tuyệt đối chức năng giao thông và lợi ích công cộng". Đây là sự thay đổi quan trọng nhằm giải quyết tình trạng lấn chiếm kéo dài tại các đô thị lớn, nơi người đi bộ thường xuyên phải đi xuống lòng đường do vỉa hè bị chiếm dụng để buôn bán.

Theo định hướng quản lý mới, vỉa hè trước hết phải phục vụ nhu cầu đi lại của người dân. Chỉ trong những trường hợp đặc biệt được pháp luật cho phép, cơ quan có thẩm quyền mới xem xét việc sử dụng tạm thời một phần hè phố và phải bảo đảm vẫn duy trì lối đi bộ tối thiểu theo quy định.

Bên cạnh yêu cầu về an toàn giao thông, việc hạn chế kinh doanh trên vỉa hè còn nhằm bảo vệ mỹ quan đô thị, giảm ô nhiễm môi trường, bảo đảm khả năng tiếp cận của người khuyết tật và nâng cao chất lượng không gian công cộng tại các thành phố lớn.

 

4.3. Thực trạng tạm ngưng cho thuê vỉa hè để kinh doanh tại Thành phố Hồ Chí Minh

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất trong giai đoạn hiện nay là việc Thành phố Hồ Chí Minh chấm dứt cơ chế cho thuê vỉa hè phục vụ mục đích kinh doanh thương mại.

Trước đây, địa phương này từng triển khai cơ chế thu phí sử dụng tạm thời lòng đường, hè phố theo các quy định riêng nhằm tạo hành lang pháp lý cho một số hoạt động khai thác có thu phí. Tuy nhiên, sau khi hệ thống pháp luật mới về đường bộ được ban hành, nhiều nội dung trong cơ chế cũ không còn phù hợp với quy định thống nhất của pháp luật trung ương.

Do đó, thành phố đã thực hiện việc bãi bỏ các quy định cho phép khai thác vỉa hè phục vụ hoạt động kinh doanh hàng hóa và dịch vụ thương mại. Kể từ thời điểm các quy định này hết hiệu lực, việc cho thuê vỉa hè để mở quầy hàng, bán hàng ăn uống hoặc tổ chức hoạt động kinh doanh trên hè phố không còn được áp dụng.

Chủ trương này thể hiện định hướng quản lý mới, trong đó vỉa hè được trả lại đúng chức năng vốn có là phục vụ người đi bộ thay vì trở thành không gian kinh doanh thương mại kéo dài.

 

4.4. Những hoạt động nào vẫn có thể được xem xét sử dụng vỉa hè?

Mặc dù việc kinh doanh trên vỉa hè đang bị siết chặt, pháp luật vẫn cho phép sử dụng tạm thời một phần hè phố trong một số trường hợp phục vụ lợi ích công cộng hoặc nhu cầu thiết yếu của xã hội.

Các trường hợp thường được xem xét gồm:

  • Trông giữ phương tiện giao thông tại các vị trí được cơ quan có thẩm quyền cho phép.
  • Thi công, sửa chữa công trình xây dựng hoặc công trình hạ tầng kỹ thuật.
  • Tập kết vật liệu xây dựng, thiết bị hoặc rác thải trong thời gian nhất định.
  • Phục vụ các hoạt động văn hóa, chính trị, xã hội hoặc các sự kiện công cộng được phê duyệt.
  • Phục vụ công tác cứu hộ, cứu nạn, phòng chống thiên tai và các tình huống khẩn cấp.

Đối với các trường hợp này, tổ chức và cá nhân phải thực hiện đầy đủ thủ tục xin phép, nộp phí (nếu thuộc diện phải nộp) và tuân thủ các điều kiện kỹ thuật về bảo đảm lối đi bộ, an toàn giao thông và bảo vệ kết cấu hạ tầng.

 

4.5. Rủi ro pháp lý khi kinh doanh trái phép trên vỉa hè

Việc sử dụng vỉa hè để kinh doanh khi không được phép không chỉ dẫn đến nguy cơ bị xử phạt hành chính mà còn có thể kéo theo nhiều hệ quả pháp lý khác.

Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, người vi phạm có thể bị buộc chấm dứt hoạt động kinh doanh, tháo dỡ công trình hoặc vật dụng lấn chiếm, di dời toàn bộ hàng hóa và khôi phục lại hiện trạng ban đầu. Trường hợp gây thiệt hại cho người khác hoặc làm phát sinh tai nạn giao thông, cá nhân vi phạm còn có thể phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự.

Có thể thấy, trong bối cảnh pháp luật mới ngày càng đề cao việc bảo vệ không gian công cộng và quyền đi bộ của người dân, hoạt động kinh doanh trên vỉa hè đang dần không còn là hình thức được khuyến khích. Thay vào đó, các cá nhân và hộ kinh doanh cần chuyển hướng sang mô hình kinh doanh tại địa điểm cố định, thực hiện đầy đủ thủ tục đăng ký kinh doanh và tuân thủ các quy định về sử dụng đất, trật tự đô thị và an toàn giao thông.