1. Khái quát quyền của những người sống chung với hiv/aids theo luật quốc tế

HIV/AIDS là đại dịch mang tính chất toàn cầu, mặc dù nó mới chỉ được phát hiện từ đầu thập kỷ 80 thế kỷ XX. Theo thống kê của UNAIDS, vào năm 2010, trên thế giới có 33,3 triệu người sống chung với HIV, trong đó có 2,5 triệu trẻ em. Riêng trong năm 2009, có 2,6 triệu người nhiễm HIV, 1,8 triệu người chết bởi đại dịch này. Cho đến nay, sau nhiều thập kỷ nỗ lực của các nhà khoa học, vẫn chưa có loại thuốc nào tiêu diệt được tận gốc loại vi rút HIV được tìm ra. Bởi vậy, phòng ngừa và hạn chế sự lây lan của HIV hiện vẫn là biện pháp đối phó cơ bản với đại dịch. Trong suốt thập kỷ 1980 và những năm đầu của thập kỷ 1990 thế kỷ XX, sự kỳ thị, phân biệt đối xử với những người sống chung với HIV/AIDS, và thậm chí với cả những người thân của họ, diễn ra khá phổ biến trên thế giới. Cách ly người sống chung với HIV/AIDS ra khỏi cộng đồng (bằng cách loại trừ họ khỏi nhiều hoạt động xã hội và nghề nghiệp) được coi là biện pháp chính để ngăn ngừa sự lây lan của đại dịch. Ở một số nơi trên thế giới thậm chí đã từng diễn ra những hành động cực đoan như giết, đốt xác những người sống chung với HIV/AIDS và tẩy chay những người thân của họ.

2. Nhận thức của nhân loại về cơ chế lây nhiễm HIV

May mắn là theo dòng thời gian, nhận thức của nhân loại về cơ chế lây nhiễm HIV đã được nâng cao. Người ta dần hiểu rằng virút HIV không lây truyền dễ dàng như những bệnh dịch khủng khiếp từng giết hàng triệu người trên thế giới trong thời gian ngắn như dịch tả hay dịch cúm... HIV chỉ có thể lây truyền qua đường tình dục, truyền máu (của những người đã nhiễm virút) và trong một số trường hợp, từ những bà mẹ sống chung với HIV sang con trong bào thai. Nhận thức rõ về cơ chế lây truyền HIV cùng với sự đấu tranh bền bỉ của các tổ chức, cá nhân hoạt động về quyền con người đã tạo ra một sự chuyển biến lớn trên thế giới trong cách đối xử với những người sống chung với HIV/AIDS. Cộng đồng quốc tế ngày càng chấp nhận quan điểm rằng, việc chống kỳ thị, phân biệt đối xử, thừa nhận và bảo đảm các quyền và tự do cơ bản của những người sống chung với HIV/AIDS là một trong những yếu tố cốt yếu để phòng ngừa sự lây lan của đại dịch. Thực tế cho thấy, sự kỳ thị, phân biệt đối xử đã đẩy những người sống chung với HIV/AIDS vào “bóng tối”, từ đó làm tăng nguy cơ với cộng đồng do họ tìm mọi cách che dấu tình trạng của bản thân mình, thậm chí, có người còn tìm cách trả thù cộng đồng. Chỉ thông qua việc cảm thông, giúp đỡ và ngăn chặn, xóa bỏ sự miệt thị, phân biệt đối xử đối với những người sống chung hoặc bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS mới có thể làm giảm nguy cơ rủi ro trước đại dịch của bản thân họ và của cộng đồng. Đây cũng là cách tiếp cận nhân văn của các xã hội văn minh trong những vấn đề liên quan đến con người. Theo cách tiếp cận kể trên, từ thập kỷ 1990 đến nay, đã có nhiều văn kiện quốc tế được ban hành chứa đựng những cam kết về HIV/AIDS trong đó ít hoặc nhiều đều đề cập việc xóa bỏ sự phân biệt đối xử với những người sống chung với HIV/AIDS và người thân của họ. Một số văn kiện tiêu biểu bao gồm: Các hướng dẫn quốc tế về HIV/AIDS và quyền con người (1996); Tuyên bố về “Những hành động then chốt để tiếp tục thực hiện Chương trình Hành động của Hội nghị quốc tế về Dân số và Phát triển” (1999); Tuyên bố chính trị và các sáng kiến và hành động tiếp theo nhằm thực hiện các cam kết được đưa ra tại Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển xã hội (2000); Tuyên bố chính trị và các sáng kiến và hành động tiếp theo nhằm thực hiện Tuyên bố và Cương lĩnh hành động Bắc Kinh (2000); Tuyên bố Thiên niên kỷ của Liên hợp quốc (2000), Tuyên bố cam kết về HIV/AIDS – Khủng hoảng toàn cầu, hành động toàn cầu (2001)... Trong số những văn kiện đó, Các hướng dẫn quốc tế về HIV/AIDS và quyền con người là văn kiện nổi bật, chứa đựng những nguyên tắc, tiêu chuẩn và đề ra những mục tiêu cơ bản về bảo vệ quyền con người của những người sống chung với HIV/AIDS.

3. Các hướng dẫn quốc tế về HIV/AIDS và quyền con người

Như tên gọi của nó, Các hướng dẫn quốc tế về HIV/AIDS và quyền con người là văn kiện trực tiếp và cụ thể nhất về vấn đề quyền của những người sống chung với HIV/AIDS. Văn kiện này được thông qua tại Hội nghị tư vấn quốc tế lần thứ hai về HIV/AIDS và quyền con người do Cao uỷ Liên hợp quốc/Trung tâm Quyền con người và Chương trình về HIV/AIDS của Liên hợp quốc đồng tổ chức ở Giơnevơ trong các ngày từ 23 đến 25-9-1996. Mục đích của văn kiện này là để hỗ trợ các quốc gia trong việc vận dụng những quy phạm quốc tế về quyền con người vào hoạt động thực tiễn trong bối cảnh HIV/AIDS. Văn kiện gồm hai phần: Phần thứ nhất xác định những nguyên tắc cơ bản về quyền con người làm nền tảng cho cách ứng xử tích cực trong bối cảnh HIV/AIDS; Phần thứ hai đưa ra các biện pháp mang tính định hướng hành động mà các chính phủ cần thực hiện trong các lĩnh vực pháp luật, chính sách và thực tiễn quản lý hành chính nhằm bảo vệ các quyền con người và đạt được các mục tiêu về bảo vệ y tế công liên quan tới HIV/AIDS. Mặc dù không phải là một điều ước quốc tế nên không có hiệu lực ràng buộc về mặt pháp lý, tuy nhiên, Các hướng dẫn quốc tế về HIV/AIDS và quyền con người đặc biệt hữu ích cho các tổ chức quốc tế, các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và các chủ thể khác có liên quan và tham gia vào quá trình phòng chống đại dịch HIV, cũng như cho bản thân những người sống chung và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS trong việc bảo vệ và thúc đẩy các quyền con người và tự do cơ bản của họ. Trên thực tế, văn kiện này được coi là một cuốn cẩm nang cho các chủ thể quốc gia và quốc tế trong các hoạt động về HIV/AIDS nói chung, về quyền của những người sống chung với HIV/AIDS nói riêng.

4. Mối quan hệ giữa phòng, chống HIV/AIDS, quyền con người và y tế công

Hướng dẫn khẳng định không có mâu thuẫn gì trong việc bảo vệ, thúc đẩy quyền con người của những người sống chung với HIV/AIDS với việc đạt được những mục tiêu của y tế công về phòng chống đại dịch. Ngược lại, bảo vệ và thúc đẩy các quyền con người của những người sống chung với HIV/AIDS là một yếu tố cấu thành trong việc phòng chống sự lây truyền của HIV/AIDS. Nói cách khác, việc này không những cần thiết để bảo vệ nhân phẩm của những người bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS mà còn để đạt được những mục tiêu về y tế công, bởi lẽ, thông qua việc làm giảm những tác động tiêu cực của HIV/AIDS với những người bị ảnh hưởng và trao quyền cho các cá nhân và tổ chức đang đấu tranh chống đại dịch, sẽ làm giảm khả năng lây truyền HIV trong cộng đồng. Nhiều công trình nghiên cứu đã cho thấy tính phụ thuộc lẫn nhau của các quyền con người và y tế công khi chứng minh rằng, những chương trình phòng chống HIV/AIDS mang tính cưỡng bức và trừng phạt đều dẫn tới kết quả làm giảm sự tham gia và làm tăng sự xa lánh xã hội của những người sống chung với HIV/AIDS, và do đó làm tăng nguy cơ lây truyền HIV trong xã hội. Cụ thể, những người sống chung với HIV/AIDS sẽ không tìm đến các dịch vụ tư vấn, xét nghiệm, điều trị và hỗ trợ liên quan đến HIV/AIDS nếu việc đó khiến họ phải đối mặt với sự phân biệt đối xử, hay thiếu sự bảo mật thông tin. Hậu quả là các biện pháp này thất bại trong việc đạt được các mục tiêu phòng ngừa nhằm bảo vệ sức khoẻ cộng đồng thông qua thay đổi hành vi, chăm sóc và hỗ trợ về mặt y tế. Ở góc độ pháp lý, cấm phân biệt đối xử là một nguyên tắc cơ bản của luật nhân quyền quốc tế, được ghi nhận trong những văn kiện quan trọng nhất của ngành luật này, trong đó có UDHR, ICCPR và ICESCR. Mặc dù quy định về nguyên tắc này liệt kê những yếu tố nền tảng chủ yếu của sự phân biệt đối xử, ví dụ như về dân tộc, chủng tộc, giới tính, tôn giáo, tín ngưỡng, quan điểm chính trị... nhưng đây không phải là danh mục cuối cùng. Đồng thời với việc liệt kê như vậy, các quy định về nguyên tắc này cũng nêu rõ, sự phân biệt đối xử còn có thể dựa trên những tình trạng khác (other status). Về khía cạnh này, Ủy ban quyền con người – cơ quan giám sát việc thực hiện ICCPR – trong Bình luận chung số 18 thông qua tại phiên họp lần thứ 37 năm 1989 đã khẳng định, cụm từ những tình trạng khác trong các quy định về cấm phân biệt đối xử của luật nhân quyền quốc tế hàm ý cả tình trạng về sức khỏe trong đó bao gồm tình trạng nhiễm HIV.

5. Các quyền con người có ý nghĩa quan trọng với những người sống chung với HIV/AIDS

Trong hệ thống các quyền con người được ghi nhận trong pháp luật quốc tế, có một số quyền có ý nghĩa quan trọng với những người sống chung với HIV/AIDS. Hướng dẫn liệt kê các quyền đó, bao gồm: Quyền bình đẳng trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ một cách bình đẳng; Quyền sống; Quyền được hưởng chuẩn mực cao nhất có thể về sức khoẻ thể chất và tinh thần; Quyền được tự do và an toàn cá nhân; Quyền tự do đi lại và cư trú; Quyền được tìm kiếm và được cho lánh nạn; Quyền được bảo vệ sự riêng tư; Quyền được tự do bày tỏ chính kiến, diễn đạt và tự do nhận, trao đổi thông tin; Quyền được tự do lập hội; Quyền được làm việc; Quyền được kết hôn và lập gia đình; Quyền bình đẳng trong tiếp cận với giáo dục; Quyền được có mức sống thích đáng; Quyền được hưởng an sinh, trợ cấp và cứu trợ xã hội; Quyền được tham gia vào đời sống văn hoá và công cộng của cộng đồng; Quyền không bị tra tấn, đối xử hay trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hoặc hạ thấp nhân phẩm. Theo luật nhân quyền quốc tế, các quốc gia có thể quy định trong pháp luật những giới hạn áp dụng với một số quyền trong những hoàn cảnh cụ thể, nhằm bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng và các quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Nguyên tắc này cũng được áp dụng đối với các quyền của những người sống chung với HIV/AIDS. Trên thực tế, bảo đảm sức khỏe của cộng đồng là lý do được các nhà nước viện dẫn nhiều nhất khi giới hạn các quyền của những người sống chung với HIV/AIDS. Đáng tiếc là nguyên tắc kể trên đôi khi bị các nhà nước lạm dụng. Nhiều quốc gia đưa ra những giới hạn quá mức về quyền của những người sống chung với HIV/AIDS, vi phạm nguyên tắc về không phân biệt đối xử với nhóm người này, chẳng hạn như việc loại trừ cơ hội về giáo dục, việc làm, chăm sóc sức khỏe, đi lại, an sinh xã hội, nhà ở và kể cả việc cho phép tị nạn với những người nhiễm HIV; vi phạm đời tư khi cưỡng bức xét nghiệm và công khai tình trạng nhiễm HIV của một người; chia tách những người sống chung với HIV/AIDS khỏi những người bình thường... Những biện pháp như vậy là cần thiết với nhiều bệnh lây nhiễm nguy hiểm nhưng được coi là quá mức, không thích đáng với những người sống chung với HIV/AIDS, bởi lẽ như đã đề cập ở trên, HIV không lây nhiễm qua những con đường tiếp xúc thông thường.