Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp gồm quyết định nào? Gửi quyết định đến đối tượng nào?

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, biện pháp tư pháp là loại chế tài đặc thù, mang tính cưỡng chế cao nhưng không nhằm mục đích trừng phạt, mà tập trung vào việc khắc phục hậu quả, bảo vệ xã hội và can thiệp y tế/giáo dục đối với người phạm tội hoặc người có hành vi nguy hiểm. Tính chất nghiêm ngặt và phức tạp trong việc thi hành các biện pháp này đòi hỏi một khuôn khổ pháp lý rõ ràng, mà trọng tâm chính là Điều 132 Luật Thi hành án hình sự (LTHAHHS) năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025, quy định chi tiết về Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp giúp làm rõ mạng lưới trách nhiệm phức tạp và sự phối hợp liên ngành giữa các cơ quan tư pháp, hành chính và chuyên môn (y tế, giáo dục) trong việc đưa các phán quyết cưỡng chế này vào thực tiễn, đảm bảo tính hợp pháp, kịp thời và hiệu quả của việc thi hành án hình sự.

1. Khái niệm Biện pháp tư pháp

Biện pháp tư pháp là một loại chế tài pháp lý được quy định trong Bộ luật Hình sự (BLHS), mang tính chất cưỡng chế nhưng không phải là hình phạt chính thức. Các biện pháp này được thiết lập nhằm mục đích tịch thu công cụ phạm tội, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả, hoặc tiến hành các can thiệp về y tế, giáo dục đối với người phạm tội hoặc người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Điều 132 của Luật Thi hành án hình sự năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025, quy định về Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp, đóng vai trò cầu nối quan trọng giữa pháp luật nội dung với pháp luật thi hành án.

Trong khi BLHS quy định nội dung của biện pháp tư pháp, và BLTTHS quy định thủ tục ra quyết định, thì LTHAHHS quy định quy trình hành chính để đưa quyết định đó vào thực tế. Việc ban hành và thông báo quyết định thi hành là bước cuối cùng và mang tính quyết định để thiết lập một chuỗi trách nhiệm rõ ràng trong quá trình cưỡng chế và quản lý đối tượng.

Quy định tại Điều 132 LTHAHS tập trung vào việc chuẩn hóa hình thức của quyết định và quy trình thông báo, nhằm đảm bảo tính cưỡng chế, tính hợp pháp của việc hạn chế quyền tự do hoặc quản lý đối tượng, đồng thời thiết lập một cơ chế minh bạch cho các cơ quan thực thi và giám sát.

2. Nội dung bắt buộc của Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp

Khoản 2 Điều 132 LTHAHS quy định chi tiết về các nội dung bắt buộc phải có trong quyết định áp dụng biện pháp tư pháp. Những yêu cầu này là nền tảng để đảm bảo tính hợp pháp, minh bạch và khả năng truy cứu trách nhiệm:

- Thông tin cơ quan và người ra quyết định: Quyết định phải ghi rõ tên cơ quan, họ, tên, chức vụ người ra quyết định. Yêu cầu này là cơ sở để xác định trách nhiệm giải trình pháp lý. Trong một nhà nước pháp quyền, mọi hành vi cưỡng chế nhà nước đều phải được cá nhân hóa trách nhiệm. Nếu có sai sót về thủ tục hoặc nội dung quyết định, việc truy cứu trách nhiệm cá nhân đối với người ký ban hành sẽ được thực hiện dễ dàng.

- Thông tin người chấp hành: Quyết định phải ghi rõ họ, tên, ngày, tháng, năm sinh, nơi cư trú của người chấp hành biện pháp tư pháp. Đây là thông tin nhân thân cốt lõi để xác định chính xác đối tượng bị áp dụng biện pháp cưỡng chế, tránh sai sót trong việc nhận dạng, đặc biệt quan trọng khi chuyển giao đối tượng cho các cơ sở chuyên biệt (bệnh viện tâm thần hoặc trường giáo dưỡng).

- Thông tin cơ quan thi hành: Quyết định phải ghi rõ tên cơ quan có nhiệm vụ thi hành. Yêu cầu này có ý nghĩa kỹ thuật sâu sắc trong chuỗi trách nhiệm. Bằng việc chỉ rõ tên cơ quan thi hành ngay trên văn bản pháp lý, quyết định đã loại trừ khả năng đùn đẩy trách nhiệm hoặc sự chậm trễ trong việc chuyển giao đối tượng giữa cơ quan tư pháp (Tòa án/Viện kiểm sát) và cơ quan hành chính, y tế hoặc giáo dục. Việc chỉ định rõ ràng cơ quan thực thi là bước thiết yếu để kích hoạt quy trình thi hành án một cách kịp thời và hiệu quả.

3. Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp gồm quyết định nào?

Khoản 1 Điều 132 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 xác định hai loại quyết định pháp lý cơ bản được ban hành để thi hành các biện pháp tư pháp. Hai loại quyết định này phản ánh sự khác biệt về bản chất của biện pháp tư pháp, đối tượng áp dụng và thẩm quyền ban hành.

3.1. Quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh

Biện pháp Bắt buộc chữa bệnh là chế tài đặc thù áp dụng đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong trạng thái không có năng lực trách nhiệm hình sự do mắc bệnh tâm thần, hoặc người mắc bệnh tâm thần sau khi phạm tội (Điều 46 BLHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2025).

Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh có thể do Tòa án hoặc Viện kiểm sát ban hành. Sự tồn tại của thẩm quyền này là một điểm đặc biệt:

• Viện kiểm sát: Có thể ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra hoặc truy tố. Điều này xảy ra khi cơ quan tố tụng có kết quả giám định pháp y tâm thần xác định đối tượng không đủ năng lực hành vi và cần được can thiệp y tế ngay lập tức để đảm bảo an toàn xã hội và ngăn ngừa hành vi nguy hiểm tiếp diễn. 
• Tòa án: Ra quyết định bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn xét xử. Điều này thường diễn ra khi Tòa án tuyên bố bị cáo không có tội hoặc miễn trách nhiệm hình sự do mất năng lực hành vi, nhưng vẫn cần áp dụng biện pháp y tế cưỡng chế.

Việc phân chia thẩm quyền này cho thấy pháp luật ưu tiên sự can thiệp kịp thời (thẩm quyền VKS) ngay từ giai đoạn đầu tố tụng, đồng thời vẫn đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của phán quyết cuối cùng (thẩm quyền Tòa án) sau khi xem xét toàn bộ hồ sơ. Biện pháp bắt buộc chữa bệnh mang tính chất y tế cưỡng chế, do đó, quyết định phải dựa trên trình tự, thủ tục trưng cầu giám định pháp y tâm thần chặt chẽ, được quy định cụ thể tại BLTTHS và Pháp lệnh Giám định tư pháp. 

3.2. Bản án, quyết định của Tòa án về áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng

Biện pháp Giáo dục tại trường giáo dưỡng là biện pháp tư pháp duy nhất được luật định áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, thay thế hoặc bổ sung cho hình phạt tù, nhằm mục đích giáo dục, cải tạo nghiêm khắc và cách ly họ khỏi môi trường sống không lành mạnh.

- Thẩm quyền ban hành quyết định:

Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng chỉ do Tòa án ban hành, dưới hình thức Bản án hoặc Quyết định.

Việc pháp luật chỉ trao thẩm quyền ban hành quyết định này cho Tòa án nhấn mạnh tính chất phán quyết của biện pháp này. Giáo dục tại trường giáo dưỡng là một biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc, chỉ được áp dụng sau khi kết thúc quá trình tố tụng hình sự, đòi hỏi sự cân nhắc toàn diện về nhân thân và môi trường sống của người dưới 18 tuổi.

- Đối tượng và điều kiện áp dụng:

Tòa án có thể áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng từ 01 năm đến 02 năm đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Các tiêu chí xem xét bao gồm:

• Tính chất nghiêm trọng của hành vi phạm tội: Cho thấy sự cần thiết phải có một tổ chức giáo dục có kỷ luật chặt chẽ.
• Nhân thân và môi trường sống không tốt: Ví dụ, người phạm tội không có chỗ học tập, lao động, sinh hoạt không ổn định, đã sớm có lối sống không lành mạnh, hoặc trong gia đình có người thân thường xuyên vi phạm pháp luật.

Sự khác biệt về thẩm quyền ban hành giữa hai biện pháp tư pháp (kép cho Bắt buộc chữa bệnh, đơn nhất cho Giáo dưỡng) phản ánh sự phân định quyền lực tư pháp. Bắt buộc chữa bệnh ưu tiên sự can thiệp y tế nhanh chóng (có thể là VKS), còn Giáo dục tại trường giáo dưỡng là một phán quyết mang tính giáo dục, cải tạo lâu dài, đòi hỏi sự thận trọng tối đa của cơ quan xét xử.

4. Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp gửi đến đối tượng nào? 

Khoản 3 Điều 132 LTHAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về thủ tục và thời hạn gửi quyết định. Theo đó, trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định, cơ quan ra quyết định phải gửi quyết định đó cho 05 nhóm cá nhân và cơ quan cụ thể. Thời hạn 03 ngày làm việc là một quy định nghiêm ngặt, nhằm đảm bảo tính cấp bách trong việc thực thi các biện pháp cưỡng chế, tránh sự chậm trễ có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của đối tượng hoặc an ninh xã hội.

Các đối tượng nhận quyết định được phân tích chi tiết dưới đây, thể hiện một mạng lưới phối hợp đa ngành, đa cấp trong hệ thống thi hành án. Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định, cơ quan ra quyết định phải gửi quyết định đó cho cá nhân, cơ quan sau đây:

4.1. Người chấp hành và người đại diện (điểm a, khoản 3)

Quyết định phải được gửi cho người chấp hành biện pháp tư pháp và người đại diện của người đó. Việc thông báo cho đối tượng bị áp dụng biện pháp tư pháp là nguyên tắc cơ bản nhằm bảo đảm quyền được thông báo về quyết định pháp lý ảnh hưởng đến tự do, sức khỏe hoặc quyền học tập/giáo dục của họ. Tuy nhiên, vai trò của người đại diện trong nhóm này đặc biệt quan trọng:

• Đối với bắt buộc chữa bệnh: Do người chấp hành thường là người mất năng lực hành vi dân sự hoặc năng lực trách nhiệm hình sự, người đại diện là bên duy nhất có đủ tư cách pháp lý để tiếp nhận thông tin, giám sát quá trình thi hành biện pháp y tế và thực hiện các thủ tục cần thiết (như yêu cầu xem xét lại quyết định nếu có căn cứ).
• Đối với giáo dục tại trường giáo dưỡng: Người đại diện có trách nhiệm theo dõi quá trình giáo dục, cải tạo của người dưới 18 tuổi và phối hợp với trường giáo dưỡng cũng như cơ quan thi hành án để hỗ trợ tái hòa nhập xã hội sau khi biện pháp kết thúc.

4.2. Viện kiểm sát cùng cấp (điểm b, khoản 3)

Quyết định phải được gửi cho Viện kiểm sát cùng cấp trong trường hợp Tòa án ra quyết định. Vai trò của Viện kiểm sát (VKS) ở đây là thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp. Nếu Viện kiểm sát tự ra quyết định (đối với Bắt buộc chữa bệnh), việc gửi quyết định cho chính mình là thừa thãi. Tuy nhiên, khi Tòa án ra quyết định (cho cả Bắt buộc chữa bệnh và Giáo dục tại trường giáo dưỡng), VKS cùng cấp phải được thông báo để thực hiện chức năng giám sát tính hợp pháp của quyết định đó.

Cơ chế này củng cố nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà nước, đảm bảo rằng mọi phán quyết của Tòa án, đặc biệt là những quyết định cưỡng chế hạn chế quyền tự do, đều phải chịu sự kiểm tra, giám sát của Viện kiểm sát. Điều này phù hợp với tinh thần cải cách tư pháp và nỗ lực kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.

4.3. Cơ quan thi hành án hình sự công an cấp huyện (điểm c, khoản 3)

Quyết định phải được gửi cho Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người chấp hành biện pháp tư pháp cư trú. Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện là đơn vị thực thi cấp cơ sở, chịu trách nhiệm chính trong việc quản lý, theo dõi đối tượng trên địa bàn cư trú. Đây là đơn vị đầu tiên chuyển từ quyết định pháp lý trên giấy tờ sang hành động thực tiễn.

Trách nhiệm: Cơ quan này chịu trách nhiệm tổ chức áp giải, chuyển giao người chấp hành đến nơi thi hành án (Cơ sở chữa bệnh hoặc Trường giáo dưỡng) và quản lý hồ sơ thi hành án tại địa phương.

Quản lý địa bàn: Công an cấp huyện, thông qua Công an cấp xã, có vai trò trực tiếp trong công tác rà soát, quản lý các đối tượng vi phạm pháp luật tại địa bàn. Việc thông báo cho cơ quan này ngay lập tức đảm bảo rằng đối tượng không bị bỏ sót, đặc biệt trong khoảng thời gian chờ thi hành án hoặc trong trường hợp được hoãn thi hành. Sự tham gia của công an cấp huyện cho thấy sự coi trọng của luật pháp đối với trách nhiệm quản lý ban đầu và chuyển giao đối tượng ở cấp địa phương.

4.4. Cơ sở chữa bệnh tâm thần (điểm d, khoản 3)

Quyết định phải được gửi cho Cơ sở chữa bệnh tâm thần trong trường hợp bắt buộc chữa bệnh. Đây là đối tượng nhận quyết định mang tính chuyên môn cao, chỉ liên quan đến biện pháp y tế. Mục đích của việc thông báo là để cơ sở chữa bệnh tâm thần chuẩn bị tiếp nhận, sắp xếp các điều kiện vật chất, nguồn lực y tế, và bắt đầu quy trình điều trị y tế bắt buộc theo quyết định pháp lý. Việc thông báo kịp thời cho cơ sở chữa bệnh là thiết yếu để đảm bảo người bị áp dụng biện pháp được can thiệp y tế ngay sau khi quyết định có hiệu lực, phù hợp với tính chất khẩn cấp của việc điều trị tâm thần cưỡng chế.

4.5. Cơ quan đề nghị áp dụng (điểm đ, khoản 3)

Quyết định phải được gửi cho Cơ quan đề nghị Tòa án, Viện kiểm sát áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Việc chỉ đề cập đến cơ quan đề nghị đối với biện pháp Bắt buộc chữa bệnh (và không đề cập đến Giáo dục tại trường giáo dưỡng) cho thấy sự khác biệt về thủ tục khởi xướng. Bắt buộc chữa bệnh thường được khởi xướng bởi một cơ quan bên ngoài (như Cơ quan điều tra, cơ quan giám định) sau khi có kết quả chuyên môn về tâm thần. Việc gửi quyết định cho cơ quan đề nghị là thủ tục hành chính cần thiết để họ hoàn tất hồ sơ nội bộ, xác nhận kết quả của đề nghị ban đầu, và khép lại quá trình tố tụng ở phần liên quan đến việc xác định năng lực hành vi của đối tượng.

Kết luận 

Như vậy, Điều 132 của Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 đã thiết lập một khuôn khổ pháp lý chặt chẽ và minh bạch đối với việc ban hành và thực hiện các quyết định áp dụng biện pháp tư pháp, đặc biệt là biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Quy định về nội dung bắt buộc của quyết định, từ thông tin cá nhân, cơ quan thi hành đến chức danh người ra quyết định, góp phần bảo đảm tính chính xác, rõ ràng và hợp pháp của văn bản. Đồng thời, yêu cầu gửi quyết định trong thời hạn 03 ngày làm việc cho các cá nhân, cơ quan liên quan thể hiện tính kịp thời, công khai và trách nhiệm trong hoạt động tư pháp, giúp bảo đảm quyền của người bị áp dụng biện pháp tư pháp, đồng thời tạo điều kiện để các cơ quan thi hành án, cơ sở chữa bệnh và cơ quan kiểm sát thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ của mình. Qua đó, góp phần bảo đảm tính hiệu lực, hiệu quả và minh bạch trong việc áp dụng biện pháp tư pháp, đồng thời củng cố sự phối hợp liên ngành trong hệ thống thi hành án hình sự.

Nếu Quý khách cần tư vấn cụ thể về hồ sơ tạm hoãn hoặc khiếu nại quyết định nghĩa vụ quân sự, vui lòng liên hệ tổng đài tư vấn pháp luật của Luật Minh Khuê hotline 1900.6162 hoặc gửi email đến địa chỉ: lienhe@luatminhkhue.vn. 

Trân trọng!