Hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh gồm giấy tờ gì?

Biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh (BBCB) là một chế định pháp luật mang tính nhân đạo nhưng đồng thời cũng là biện pháp can thiệp nghiêm khắc vào quyền tự do cá nhân, được áp dụng đối với những người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng đang ở trong tình trạng bệnh lý làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Do tính chất phức tạp và nhạy cảm của biện pháp này, việc tuân thủ các quy định về lập hồ sơ là yếu tố then chốt, quyết định tính hợp pháp và hiệu quả của quá trình thi hành.

Căn cứ Điều 136 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 làm rõ vai trò pháp lý và yêu cầu chi tiết của từng thành phần cấu thành nên Hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Cụ thể, báo cáo đi sâu vào bốn nhóm tài liệu: Quyết định của Viện kiểm sát hoặc Tòa án, Kết luận của Hội đồng giám định pháp y tâm thần, Lý lịch cá nhân, và nhóm Tài liệu khác có liên quan. Sự chặt chẽ và chính xác của các văn bản này không chỉ đảm bảo cơ sở khoa học và thẩm quyền tư pháp cho việc áp dụng BBCB, mà còn cung cấp đầy đủ dữ liệu cần thiết cho công tác quản lý và điều trị y tế tại cơ sở chuyên khoa.

1. Khung pháp lý về biện pháp bắt buộc chữa bệnh

1.1. Khái quát về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh  

Biện pháp bắt buộc chữa bệnh là một trong các biện pháp tư pháp được quy định trong Bộ luật Hình sự nhằm xử lý đối với những người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng đang ở trong tình trạng bệnh lý làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình. Mục đích của biện pháp này mang tính chất kép: vừa bảo vệ an toàn cho xã hội bằng cách kiểm soát và điều trị người bệnh, vừa đảm bảo quyền được chăm sóc y tế cho người đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác nghiêm trọng.

Phạm vi áp dụng của biện pháp BBCB được xác định chi tiết tại Điều 46 Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 (BLHS), bao gồm ba nhóm đối tượng chính, phản ánh các giai đoạn tố tụng khác nhau mà tình trạng bệnh lý phát sinh:

• Người không có Năng lực trách nhiệm hình sự (TNHS) tại thời điểm thực hiện hành vi: Áp dụng đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm trong khi mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Viện kiểm sát hoặc Tòa án sẽ căn cứ vào kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần để ra quyết định.
• Người mắc bệnh trước khi bị kết án: Áp dụng đối với người phạm tội trong khi có năng lực TNHS, nhưng trước khi bị kết án đã mắc bệnh đến mức mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi. Tòa án sẽ quyết định đưa họ vào cơ sở điều trị chuyên khoa. Điều quan trọng là sau khi khỏi bệnh, người này có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội do mình gây ra.
• Người mắc bệnh trong khi thi hành án: Áp dụng đối với người đang chấp hành hình phạt tù mà bị bệnh tới mức mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình.

Việc phân loại đối tượng này là căn cứ cơ bản để xác định thẩm quyền ra quyết định áp dụng BBCB (Viện kiểm sát hay Tòa án) và xác định các tài liệu tố tụng cần thiết phải có trong hồ sơ đề nghị.

1.2. Cơ sở pháp lý và trách nhiệm lập hồ sơ

Căn cứ pháp luật điều chỉnh hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh tại Điều 136 Luật Thi hành án Hình sự 2019 được sửa đổi, bổ sung 2025. Trách nhiệm lập hồ sơ đưa người vào cơ sở bắt buộc chữa bệnh thuộc về Cơ quan đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp BBCB. Cơ quan này thay đổi tùy theo giai đoạn tố tụng, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành giữa các cơ quan tư pháp, an ninh và y tế. Trong giai đoạn điều tra, khi có nghi ngờ về năng lực TNHS, Cơ quan điều tra có trách nhiệm lập đề nghị và gửi cùng kết luận giám định cho Viện Kiểm sát cùng cấp. Trong giai đoạn thi hành án, Giám thị Trại giam hoặc Trại tạm giam là người đề nghị Tòa án nhân dân cấp tỉnh hoặc Tòa án quân sự cấp quân khu quyết định áp dụng biện pháp.

Việc thi hành biện pháp BBCB, bao gồm cả trình tự lập và quản lý hồ sơ, sự phân bổ trách nhiệm lập hồ sơ theo giai đoạn tố tụng đòi hỏi sự chuẩn hóa cao độ về mặt văn bản giữa Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát, Tòa án và Cơ sở điều trị. Hồ sơ phải được chuẩn bị để vừa chứng minh tính hợp pháp của việc hạn chế quyền tự do cá nhân, vừa cung cấp đầy đủ thông tin y tế và nhân thân cần thiết cho quá trình quản lý và điều trị.

2. Hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh gồm giấy tờ gì? 

Theo quy định tại khoản 2 Điều 136 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh bao gồm bốn thành phần quy định tại các điểm a, b, c và d, mỗi thành phần đều mang ý nghĩa pháp lý và tố tụng riêng biệt.

2.1. Quyết định của Viện kiểm sát hoặc Tòa án về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh

Đây là văn bản pháp lý có giá trị cao nhất trong bộ hồ sơ, hợp pháp hóa việc áp dụng biện pháp tư pháp nghiêm khắc này. Tính hợp pháp của Quyết định phụ thuộc vào việc tuân thủ nghiêm ngặt các căn cứ pháp luật hình sự (Điều 46 BLHS) và căn cứ khoa học (kết luận giám định).

Thẩm quyền và tính chất tư pháp của quyết định: Việc áp dụng BBCB là một hành vi tư pháp, do đó thẩm quyền ra quyết định được trao cho Viện kiểm sát hoặc Tòa án, tùy thuộc vào giai đoạn tố tụng, chứ không phải Cơ quan điều tra hay quản lý trại giam. Điều này đảm bảo tính khách quan và kiểm soát quyền lực, bởi lẽ biện pháp này trực tiếp giới hạn quyền tự do của cá nhân.

Trong giai đoạn điều tra/truy tố: Đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm trong khi mắc bệnh tâm thần (mất năng lực TNHS tại thời điểm gây án), Viện kiểm sát có thẩm quyền căn cứ vào kết luận giám định để ra quyết định áp dụng biện pháp BBCB. Mẫu quyết định của Viện kiểm sát được quy định theo Mẫu số 161/HS tại Danh mục Mẫu văn bản tố tụng.

Trong giai đoạn xét xử hoặc thi hành án: Tòa án là cơ quan có thẩm quyền ra quyết định đối với các trường hợp mắc bệnh sau khi phạm tội hoặc trong khi đang chấp hành hình phạt tù.

Quyết định này phải bao gồm đầy đủ các thông tin: căn cứ pháp lý (Điều 46 BLHS), thông tin chi tiết về người bị áp dụng, lý do cụ thể về tình trạng bệnh lý làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, và tên cơ sở điều trị chuyên khoa được chỉ định. Việc phân định rõ thẩm quyền giữa Viện kiểm sát và Tòa án phản ánh nguyên tắc phân công, phối hợp trong tố tụng hình sự, đồng thời nhấn mạnh Quyết định này là công cụ kiểm soát pháp lý, đảm bảo rằng sự hạn chế quyền tự do cá nhân phải dựa trên cơ sở khoa học và quy trình tố tụng hợp pháp.

2.2. Kết luận của Hội đồng giám định pháp y tâm thần

Kết luận Giám định Pháp y Tâm thần (GĐPYTT) là căn cứ khoa học pháp lý tối quan trọng, được coi là bằng chứng bắt buộc và không thể thay thế trong hồ sơ. Biện pháp BBCB chỉ được áp dụng khi có kết luận này xác định rõ người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Nếu thiếu kết luận này, Quyết định BBCB sẽ bị coi là không có căn cứ pháp lý.

Trình tự trưng cầu giám định phải được thực hiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, Pháp lệnh Giám định tư pháp và các văn bản hướng dẫn thi hành. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án phải chủ động trưng cầu giám định khi có nghi ngờ về năng lực TNHS của người bị buộc tội.

Yêu cầu kỹ thuật và pháp lý: Kết luận GĐPYTT phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc đảm bảo tính chính xác và khách quan :

• Tuân thủ pháp luật, tuân theo quy chuẩn chuyên môn: Đảm bảo kết luận dựa trên các tiêu chuẩn chẩn đoán y học và quy trình pháp lý hiện hành.
• Trung thực, chính xác, khách quan, vô tư, kịp thời: Đây là những yêu cầu cơ bản để đảm bảo kết quả giám định là bằng chứng có giá trị trong tố tụng.
• Trách nhiệm giải trình: Giám định viên phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết luận giám định của mình.

Kết luận phải xác định rõ ràng tình trạng bệnh lý, thời điểm phát bệnh và mức độ ảnh hưởng của bệnh lý đó đối với khả năng nhận thức và điều khiển hành vi tại các thời điểm quan trọng (lúc thực hiện hành vi và lúc giám định). Cụ thể, kết luận phải xác định rõ đối tượng giám định có đang mắc bệnh tâm thần, rối loạn tâm thần hay không, và tình trạng tâm thần trước, trong và sau khi xảy ra vụ việc ra sao. Kết luận GĐPYTT đóng vai trò là cơ chế kiểm duyệt pháp lý, đảm bảo rằng việc áp dụng biện pháp hạn chế quyền tự do chỉ được thực hiện dựa trên cơ sở khoa học, từ đó củng cố tính hợp pháp cho Quyết định BBCB. Tính khách quan của kết luận này phụ thuộc vào việc tuân thủ quy trình trưng cầu giám định và tiêu chuẩn chuyên môn của các giám định viên.

2.3. Lý lịch cá nhân của người chấp hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh

Lý lịch cá nhân là tài liệu hành chính và y tế thiết yếu. Mục đích của Lý lịch không chỉ là định danh pháp lý mà còn phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý, chăm sóc, điều trị y tế và phục hồi chức năng tại cơ sở bắt buộc chữa bệnh.

Một bản Lý lịch cá nhân đầy đủ cho hồ sơ BBCB cần chi tiết hơn một sơ yếu lý lịch thông thường, bao gồm:

• Thông tin Nhân thân Cơ bản: Định danh, nơi cư trú, nghề nghiệp.
• Thông tin Thân nhân: Chi tiết về gia đình, người giám hộ, hoặc người có trách nhiệm liên hệ. Thông tin này đặc biệt quan trọng cho việc quản lý hành chính và thủ tục bàn giao người bệnh khi có quyết định đình chỉ thi hành biện pháp BBCB.
• Tiền sử Tố tụng và Y tế: Tiền sử bệnh tật, bao gồm cả các bệnh lý thể chất và lịch sử điều trị tâm thần trước đây, cung cấp dữ liệu phục vụ điều trị và quản lý người bệnh tại cơ sở chuyên khoa.

Lý lịch cá nhân hoạt động như một cầu nối giữa hồ sơ hình sự và hồ sơ y tế. Việc thiếu thông tin thân nhân có thể gây khó khăn lớn cho Cơ sở chữa bệnh khi làm thủ tục xuất viện hoặc bàn giao người bệnh, đặc biệt trong trường hợp họ không có người thân đến nhận sau khi biện pháp tư pháp bị đình chỉ (sau 15 ngày).

2.4. Tài liệu khác có liên quan

"Tài liệu khác có liên quan" là nhóm tài liệu bổ sung nhưng có vai trò thiết yếu trong việc chứng minh hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện và chứng minh quy trình tố tụng đã được tuân thủ hợp pháp. Nhóm tài liệu này bao gồm các văn bản tố tụng cốt lõi nhằm bảo toàn tính liên tục của vụ án hình sự.

Các tài liệu thiết yếu trong mục này được phân loại dựa trên mục đích chứng minh:

• Tài liệu chứng minh Hành vi Nguy hiểm và Tố tụng: Các văn bản tố tụng gốc của vụ án, như Quyết định khởi tố vụ án, Quyết định khởi tố bị can, Kết luận điều tra, Cáo trạng của Viện kiểm sát hoặc Bản án của Tòa án (nếu biện pháp BBCB được áp dụng trong giai đoạn thi hành án).
• Tài liệu chứng minh Quy trình Giám định: Quyết định trưng cầu Giám định Pháp y Tâm thần , quyết định thành lập Hội đồng giám định, và các biên bản liên quan đến quá trình giám định (như Biên bản giao, nhận hồ sơ yêu cầu giám định, Biên bản tiếp nhận đối tượng giám định).
• Tài liệu chứng minh Tình trạng Tố tụng/Thi hành án: Nếu áp dụng trong giai đoạn thi hành án, hồ sơ cần có các quyết định thi hành án và trích lục hồ sơ quản lý tại Trại giam hoặc Trại tạm giam, cùng với văn bản đề nghị trưng cầu giám định của Giám thị.

Vai trò pháp lý quan trọng nhất của "Tài liệu khác có liên quan" là bảo toàn khả năng truy tố hình sự sau này. Đối với các trường hợp người phạm tội có năng lực TNHS tại thời điểm gây án nhưng mắc bệnh sau đó (Khoản 2 Điều 46 BLHS), việc áp dụng BBCB là sự tạm ngừng thủ tục hình sự. Nếu người đó khỏi bệnh, họ có thể phải tiếp tục chịu trách nhiệm hình sự về tội đã gây ra. Do đó, việc chuyển giao đầy đủ và chặt chẽ các tài liệu tố tụng gốc là tuyệt đối cần thiết để đảm bảo khi cơ sở điều trị thông báo khỏi bệnh, cơ quan tố tụng có thể khôi phục hồ sơ để tiếp tục các thủ tục cần thiết.

3. Quy trình lập, chuyển giao và quản lý hồ sơ

3.1. Trình tự đề nghị và lập hồ sơ theo giai đoạn tố tụng

Trình tự lập và đề nghị hồ sơ là một quy trình pháp lý nghiêm ngặt được thực hiện bởi các cơ quan tố tụng có thẩm quyền, quy định trong Luật Thi hành án hình sự và Nghị định 64/2011/NĐ-CP.

Trong giai đoạn điều tra, khi có nghi ngờ về năng lực TNHS của người thực hiện hành vi nguy hiểm, Cơ quan điều tra sẽ tiến hành trưng cầu giám định pháp y tâm thần. Nếu Hội đồng giám định kết luận người đó mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, Cơ quan điều tra có trách nhiệm lập đề nghị áp dụng biện pháp BBCB, kèm theo kết luận giám định, để gửi cho Viện Kiểm sát cùng cấp xem xét và ra Quyết định.

Trong giai đoạn thi hành án, khi người bị kết án phạt tù có biểu hiện nghi ngờ mắc bệnh tâm thần, Giám thị Trại giam hoặc Trại tạm giam sẽ là người đề nghị Tòa án nhân dân cấp tỉnh hoặc Tòa án quân sự cấp quân khu nơi giam giữ tiến hành trưng cầu giám định và quyết định áp dụng biện pháp BBCB. Thẩm quyền ra quyết định luôn thuộc về cơ quan tư pháp (VKS hoặc Tòa án), ngay cả khi đề nghị xuất phát từ cơ quan quản lý hành chính.

3.2. Thủ tục chuyển giao hồ sơ và người bị áp dụng

Ngay sau khi nhận được quyết định áp dụng biện pháp BBCB, cơ quan đang thụ lý giải quyết vụ án (trong giai đoạn điều tra) hoặc trại giam, trại tạm giam (trong giai đoạn thi hành án) có nhiệm vụ giao người bị bắt buộc chữa bệnh và hồ sơ kèm theo cho bệnh viện tâm thần được chỉ định.

Bệnh viện tâm thần (Cơ sở bắt buộc chữa bệnh) có trách nhiệm tiếp nhận người bị bắt buộc chữa bệnh và hồ sơ kèm theo, lập biên bản giao nhận. Cơ quan có trách nhiệm đưa người vào bệnh viện phải thông báo cho gia đình hoặc thân nhân của người bị áp dụng biện pháp tư pháp nơi người đó đang được chữa bệnh. Việc chuyển giao này phải tuân thủ các quy định về thời hạn (thường là trong vòng 7-15 ngày) và đảm bảo an toàn, an ninh.

Quá trình chuyển giao hồ sơ đóng vai trò duy trì tính liên tục của quá trình tố tụng và điều trị. Sự đồng bộ giữa việc chuyển giao người bị áp dụng biện pháp và hồ sơ đầy đủ, hợp pháp là yếu tố quyết định hiệu quả của công tác quản lý và điều trị y tế sau đó.

3.3. Công tác quản lý hồ sơ tại cơ sở bắt buộc chữa bệnh

Cơ sở bắt buộc chữa bệnh có trách nhiệm tiếp nhận, quản lý và tổ chức điều trị bệnh cho người bị bắt buộc chữa bệnh mà không được phân biệt đối xử. Các thông tin trong hồ sơ, đặc biệt là Lý lịch cá nhân và Kết luận giám định, được sử dụng để lập kế hoạch điều trị, theo dõi diễn biến bệnh lý và phục hồi chức năng cho người bệnh.

Công tác quản lý hồ sơ tại cơ sở điều trị phải đảm bảo giữ gìn cẩn mật các tài liệu tố tụng gốc (Mục 2d), đặc biệt là đối với những trường hợp có thể phải chịu trách nhiệm hình sự sau khi khỏi bệnh. Khi người bị BBCB khỏi bệnh và có Quyết định đình chỉ thi hành biện pháp BBCB, Cơ sở chữa bệnh có trách nhiệm hoàn tất hồ sơ điều trị, đồng thời bàn giao người bệnh và các tài liệu tố tụng gốc trở lại cho cơ quan có thẩm quyền hoặc thân nhân theo đúng quy định. Nếu thân nhân không đến nhận trong thời hạn quy định (sau 15 ngày), Cơ sở bắt buộc chữa bệnh sẽ làm thủ tục xuất viện tương tự như người bệnh bình thường khác.

Sự phối hợp liên ngành giữa các cơ quan Tư pháp, An ninh và Y tế là bắt buộc để chuẩn hóa mẫu biểu và thủ tục giao nhận hồ sơ. Đây là một cơ chế kiểmoát xuyên suốt quá trình từ tố tụng đến điều trị.

4. Kết luận 

Như vậy, Cơ quan đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh có trách nhiệm chuẩn bị đầy đủ hồ sơ để đưa người bị áp dụng vào cơ sở điều trị. Hồ sơ này phải bao gồm quyết định của Viện kiểm sát hoặc Tòa án về việc áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, kết luận giám định pháp y tâm thần của Hội đồng giám định, lý lịch cá nhân của người phải chấp hành biện pháp, cùng với các tài liệu liên quan khác. Việc lập hồ sơ đầy đủ và đúng quy định là cơ sở quan trọng bảo đảm quá trình áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh diễn ra đúng pháp luật, khách quan và hiệu quả.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.