Thủ tục, hồ sơ xin rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo

Án treo là một chính sách hình sự nhân đạo, thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước đối với người phạm tội. Biện pháp này không chỉ là cơ hội để người bị kết án được thử thách, cải tạo tại cộng đồng mà còn đặt ra yêu cầu họ phải nỗ lực, thể hiện sự tiến bộ rõ rệt trong thời gian chấp hành án. Việc rút ngắn thời gian thử thách án treo là cơ chế pháp lý quan trọng nhằm ghi nhận và khuyến khích những nỗ lực cải tạo đó. Dựa trên các quy định chặt chẽ tại Điều 90 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 cùng với các văn bản hướng dẫn chi tiết từ Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan tư pháp liên quan, quá trình này đòi hỏi một quy trình hành chính tư pháp phức tạp và sự chuẩn bị hồ sơ đầy đủ, chính xác, làm rõ về các bước thủ tục, trách nhiệm của từng cơ quan, và chi tiết về các loại hồ sơ bắt buộc phải có để đảm bảo đề nghị rút ngắn thời gian thử thách được Tòa án chấp thuận theo đúng quy định pháp luật.

1. Khung pháp lý về rút ngắn thời gian thử thách

Việc rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo là một biện pháp nhân đạo được quy định trong pháp luật hình sự Việt Nam, nhằm khuyến khích sự cải tạo tích cực của người bị kết án. Biện pháp này không phải là việc miễn chấp hành hình phạt tù vô điều kiện, mà là một hình thức thi hành án hình sự tại cộng đồng có điều kiện.

Khung pháp lý nền tảng cho thủ tục này là Luật Thi hành án hình sự (LTHAHS) năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025, cụ thể là các quy định liên quan đến thủ tục rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo. Bên cạnh đó, các văn bản quy phạm pháp luật khác đóng vai trò hướng dẫn chi tiết về điều kiện và thủ tục bao gồm:

• Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao: Các Nghị quyết, đặc biệt là Nghị quyết số 02/2018/NQ-HĐTP (và các văn bản sửa đổi, bổ sung) hướng dẫn áp dụng Điều 65 của Bộ luật Hình sự (BLHS) về án treo. Các văn bản này cung cấp tiêu chí pháp lý để đánh giá nhân thân và sự tiến bộ của người chấp hành án.
• Văn bản liên tịch hoặc Thông tư hướng dẫn thi hành án: Ví dụ, Thông tư 65/2019/TT-BCA của Bộ Công an quy định chi tiết về công tác quản lý, giám sát và giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng, bao gồm cả người được hưởng án treo. Văn bản này thiết lập nền tảng cho việc lập hồ sơ theo dõi, là căn cứ quan trọng để đề nghị rút ngắn.

2. Thủ tục, hồ sơ xin rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo 

Căn cứ Điều 90 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 202 quy định một quy trình tuần tự, bắt buộc, bắt đầu từ cấp cơ sở (giám sát, giáo dục) đến cấp thi hành án (lập hồ sơ) và cuối cùng là cấp xét xử (quyết định của Tòa án). Quá trình này được phân tích chi tiết theo từng khoản sau:

2.1. Thủ tục xin rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo 

Căn cứ Điều 90 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 202 quy định một quy trình tuần tự, bắt buộc, bắt đầu từ cấp cơ sở (giám sát, giáo dục) đến cấp thi hành án (lập hồ sơ) và cuối cùng là cấp xét xử (quyết định của Tòa án). Quá trình này được phân tích chi tiết theo từng khoản sau:

a. Điều kiện để đề nghị rút ngắn thời gian thử thách

Người được hưởng án treo có thể được Tòa án xem xét rút ngắn thời gian thử thách khi đáp ứng đồng thời hai nhóm điều kiện chính: điều kiện về thời gian chấp hành và điều kiện về chất lượng cải tạo.

Điều kiện (1):  căn cứ điểm a, khoản 1 Điều 9 LTHAHS "Đã chấp hành được một phần hai thời gian thử thách", theo quy định người chấp hành án phải đảm bảo đã chấp hành được một khoảng thời gian thử thách nhất định. Trong thực tiễn thi hành án hình sự, việc rút ngắn lần đầu tiên thường chỉ được xem xét sau khi người đó đã chấp hành được một phần hai (1/2) thời gian thử thách được tuyên. Việc đặt ra ngưỡng thời gian chấp hành tối thiểu là cần thiết để đảm bảo tính kỷ luật và tính nghiêm minh của bản án, tránh việc người chấp hành án được giảm thời hạn quá dễ dàng.

Điều kiện (2): căn cứ điểm b, khoản 1 Điều 89 LTHAHS: "Trong thời gian thử thách, người được hưởng án treo đã chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, các nghĩa vụ theo quy định tại Điều 87 của Luật này; tích cực học tập, lao động, sửa chữa lỗi lầm hoặc lập thành tích trong lao động, bảo vệ an ninh, trật tự được cơ quan nhà nước có thẩm quyền khen thưởng". Do đó, người được hưởng án treo phải "có nhiều tiến bộ" trong thời gian thử thách. Tiêu chí đánh giá sự tiến bộ không chỉ dừng lại ở việc không vi phạm pháp luật hay tuân thủ thụ động, mà phải thể hiện sự vượt trội, tích cực. Các hành vi được xem xét bao gồm: tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật, thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của công dân ở nơi cư trú, nơi làm việc, tích cực tham gia lao động, học tập, hoặc các hoạt động xã hội.

Đặc biệt, để chứng minh cho sự tiến bộ này, người chấp hành án cần phải có giấy khen, bằng khen, hoặc xác nhận của cơ quan, tổ chức nơi người đó học tập, làm việc hoặc chính quyền địa phương về việc chấp hành tốt, có thành tích đáng kể. Đây là một yêu cầu kỹ thuật pháp lý quan trọng, chuyển sự đánh giá từ chủ quan sang khách quan bằng tài liệu vật chất, buộc người chấp hành án phải không ngừng nỗ lực, thể hiện thành tích cụ thể. Yêu cầu này khác biệt rõ rệt so với việc thi hành án tù thông thường, nơi việc cải tạo được đánh giá nội bộ trong trại giam.

b. Thẩm quyền, trách nhiệm của cơ quan thi hành án hình sự 

Thủ tục rút ngắn thời gian thử thách không do người chấp hành án tự khởi xướng, mà được bắt đầu bằng trách nhiệm rà soát của cơ quan được giao nhiệm vụ giám sát, giáo dục:

Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã hoặc đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục người được hưởng án treo.

Nhiệm vụ: Các cơ quan này có trách nhiệm rà soát người đủ điều kiện theo quy định của pháp luật. Việc rà soát phải dựa trên hồ sơ quản lý, giám sát và đánh giá sự tiến bộ của người chấp hành án (thể hiện qua các thành tích cụ thể).

Sau khi rà soát và xác định đủ điều kiện, UBND cấp xã/đơn vị quân đội phải lập báo cáo kèm theo tài liệu có liên quan gửi đến cơ quan thi hành án hình sự (THAHS) (hoặc Cơ quan THAHS cấp quân khu) để đề nghị xét rút ngắn. Báo cáo này chính là Văn bản đề nghị rút ngắn thời gian thử thách của cơ quan giám sát.

Cơ quan THAHS đóng vai trò là cơ quan trung tâm, chịu trách nhiệm hoàn thiện hồ sơ và chuyển đến Tòa án có thẩm quyền.

Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được báo cáo từ UBND cấp xã/đơn vị quân đội. Cơ quan THAHS phải lập hồ sơ và có văn bản đề nghị rút ngắn thời gian thử thách gửi đến Tòa án và Viện kiểm sát cùng cấp. Văn bản đề nghị này cần phân tích rõ các điều kiện đã được đáp ứng và đề xuất mức rút ngắn cụ thể (từ 01 tháng đến 01 năm). Nếu xét thấy không đủ điều kiện lập hồ sơ, cơ quan THAHS phải có văn bản thông báo cho UBND cấp xã/đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục, giải thích lý do không thể đề nghị.

2.2. Hồ sơ xin rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo 

Căn cứ khoản 3 Điều 90 LTHAHS Hồ sơ đề nghị rút ngắn thời gian thử thách là yếu tố pháp lý then chốt, phải chứng minh một cách không thể phủ nhận rằng người chấp hành án đã có sự thay đổi tích cực và xứng đáng được pháp luật khoan hồng. Hồ sơ phải được Cơ quan THAHS lập đầy đủ, bao gồm:

a) Đơn đề nghị rút ngắn thời gian thử thách của người được hưởng án treo;

b) Bản sao bản án. Đối với trường hợp xét rút ngắn thời gian thử thách từ lần thứ hai thì bản sao bản án được thay bằng bản sao quyết định thi hành án treo;

c) Văn bản đề nghị rút ngắn thời gian thử thách của Ủy ban nhân dân cấp xã, đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục người được hưởng án treo;

d) Trường hợp người được hưởng án treo được khen thưởng hoặc lập công thì hồ sơ phải có quyết định khen thưởng hoặc giấy xác nhận của cơ quan có thẩm quyền về việc người được hưởng án treo lập công; trường hợp bị bệnh hiểm nghèo thì phải có kết luận của bệnh viện cấp tỉnh, bệnh viện cấp quân khu trở lên về tình trạng bệnh của họ;

đ) Trường hợp người được hưởng án treo đã được rút ngắn thời gian thử thách thì phải có bản sao quyết định rút ngắn thời gian thử thách.

Hồ sơ đề nghị rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo phải bảo đảm đầy đủ các tài liệu theo quy định tại khoản 3 Điều 90 LTHAHS. Việc quy định cụ thể và chặt chẽ các loại tài liệu này nhằm bảo đảm tính minh bạch, khách quan trong quá trình xem xét, đồng thời tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho cơ quan có thẩm quyền đánh giá đúng đắn điều kiện của người được hưởng án treo.

3. Trình tự xét duyệt và gửi quyết định 

Căn cứ khoản 4, khoản 5 Điều 90 LTHAHS quy định: "Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được hồ sơ đề nghị rút ngắn thời gian thử thách, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực, Chánh án Tòa án quân sự khu vực nơi người được hưởng án treo cư trú hoặc làm việc thành lập Hội đồng và tổ chức phiên họp để xét, quyết định rút ngắn thời gian thử thách. Thành phần Hội đồng gồm 03 Thẩm phán; phiên họp có sự tham gia của Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp. Trường hợp hồ sơ phải bổ sung theo yêu cầu của Tòa án thì thời hạn mở phiên họp được tính từ ngày nhận được hồ sơ bổ sung.

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định về việc chấp nhận toàn bộ, chấp nhận một phần hoặc không chấp nhận rút ngắn thời gian thử thách của án treo, Tòa án phải gửi quyết định đó cho người chấp hành án, Viện kiểm sát cùng cấp, Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp, cơ quan đề nghị rút ngắn thời gian thử thách, Tòa án đã ra quyết định cho hưởng án treo, Sở Tư pháp nơi Tòa án ra quyết định cho hưởng án treo có trụ sở."

Như vậy, quy định trình tự, thủ tục xem xét rút ngắn thời gian thử thách án treo nhằm bảo đảm tính chặt chẽ và minh bạch trong quá trình áp dụng pháp luật. Theo đó, trong thời hạn 7 ngày kể từ khi nhận được hồ sơ hợp lệ, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực hoặc Tòa án quân sự khu vực nơi người được hưởng án treo cư trú hoặc làm việc phải thành lập Hội đồng gồm 3 Thẩm phán và tổ chức phiên họp có sự tham gia của Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp để xem xét, quyết định việc rút ngắn thời gian thử thách.

trường hợp hồ sơ cần bổ sung, thời hạn này được tính lại từ ngày nhận đủ tài liệu. Sau khi đưa ra quyết định chấp nhận toàn bộ, một phần hoặc không chấp nhận yêu cầu, Tòa án có trách nhiệm gửi quyết định trong thời hạn 3 ngày làm việc cho người chấp hành án và các cơ quan liên quan như Viện kiểm sát cùng cấp và cấp trên, cơ quan đề nghị, Tòa án đã ra quyết định cho hưởng án treo và Sở Tư pháp nơi Tòa án đó đặt trụ sở, bảo đảm thông tin được thông báo kịp thời và đúng trình tự.

4. Kết luận

Thủ tục rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo là một quy trình pháp lý chặt chẽ, thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước nhưng vẫn đảm bảo tính nghiêm minh. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Cơ quan Thi hành án hình sự Công an cấp huyện, Ủy ban nhân dân cấp xã và Tòa án cấp huyện, dưới sự kiểm sát tối quan trọng của Viện kiểm sát. Điểm khác biệt so với việc rút ngắn thời gian thử thách của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện (TTHCĐK) là mức rút tối đa thấp hơn (1 năm/lần so với 2 năm/lần của TTHCĐK), phản ánh bản chất hình phạt ban đầu. Điều kiện tiên quyết để được rút ngắn là người chấp hành án phải chứng minh được việc "có nhiều tiến bộ" thông qua các giấy tờ khen thưởng và báo cáo giám sát chất lượng cao. Sự tham gia của Viện kiểm sát tại phiên họp và quyền kháng nghị của họ đối với quyết định của Tòa án (như được thể hiện qua Mẫu số 03-HS) duy trì cơ chế kiểm soát tư pháp, đảm bảo việc áp dụng pháp luật được thống nhất và công bằng.