Sai lệch chuẩn mực pháp luật là gì? Hậu quả của hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật?

1. Khái niệm chuẩn mực pháp luật

Chuẩn mực pháp luật là những quy tắc xử sự chung do nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, định hướng cho hành vi ứng xử của các cá nhân và các nhóm xã hội.

2. Khái niệm chung về sai lệch chuẩn mực pháp luật

Trong đời sống xã hội, do nhu cầu điều chỉnh các loại quan hệ xã hội khác nhau nên đã xuất hiện và tồn tại nhiều loại chuẩn mực xã hội khác nhau ( chuẩn mực pháp luật, chuẩn mực chính trị, chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực thẩm mỹ,…). Nếu mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức xã hội đều nghiêm chỉnh tuân thủ theo các quy tắc, yêu cầu của các loại chuẩn mực xã hội thì đó là nền tảng của một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Tuy nhiên, trong thực tế xã hội, không phải chuẩn mực xã hội luôn luôn được mọi người tôn trọng, tuân thủ ở mọi lúc, mọi nơi; mà thường xảy ra các hành vi của những cá nhân, nhóm xã hội vi phạm, phá vỡ hiệu lực, tính ổn định, sự tác động của các loại chuẩn mực xã hội. Đó chính là hành vi sai lệch chuẩn mực xã hội. Chẳng hạn, học trò vô lễ với thầy, cô giáo ( vi phạm chuẩn mực đạo đức); một số cá nhân xả rác bừa bãi nơi công cộng, viết, vẽ tự do lên các công trình di tích lịch sử ( vi phạm chuẩn mực thẩm mỹ); vượt đèn đỏ khi tham gia giao thông đô thị ( vi phạm chuẩn mực pháp luật)…

Việc một cá nhân hay nhóm xã hội nào đó thực hiện một hành vi xâm hại tới các nguyên tắc, quy định của chuẩn mực pháp luật được xã hội học pháp luật gọi đó là sai lệch chuẩn mực pháp luật.

Sai lệch chuẩn mực pháp luật là hành vi của một cá nhân hay một nhóm xã hội vi phạm các nguyên tắc, quy định của chuẩn mực pháp luật ( hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật).

Dưới góc độ luật học, hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật chính là hành vi vi phạm pháp luật. Hành vi này có các dấu hiệu cơ bản: là hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật, có lỗi của chủ thể và chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý.

3. Phân loại sai lệch chuẩn mực pháp luật

- Căn cứ vào nội dung, tính chất của các chuẩn mực pháp luật bị xâm hại, hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật được chia thành hành vi sai lệch tích cực và hành vi sai lệch tiêu cực

Hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật thường được xã hội học pháp luật phân loại theo các tiêu chí sau:

Hành vi sai lệch tích cực là những hành vi ( cố ý hoặc vô ý) vi phạm, phá vỡ hiệu lực của các chuẩn mực pháp luật đã lạc hậu, lỗi thời, không còn phù hợp với thực tế xã hội hiện tại hoặc không còn được nhà nước và xã hội thừa nhận.

Có hai khả năng xảy ra ở đây. Một là, những quy phạm pháp luật do các chế độ xã hội cũ ban hành không còn phù hợp trong điều kiện xã hội mới do tính chất hà khắc, lạc hậu , lỗi thời của nó. Hành vi vi phạm, phá bỏ các quy tắc pháp luật cũ đó mang ý nghĩa tích cực về mặt xã hội nên đó là hành vi sai lệch tích cực. Hai là, các quy phạm pháp luật do nhà nước hiện nay ban hành, đã hết hoặc vẫn còn hiệu lực thực thi, nhưng chúng không còn phù hợp với yêu cầu của thực tế cuộc sống hiện nay, đòi hỏi nhà  nước phải sửa đổi hoặc bãi bỏ. Việc một cá nhân, nhóm xã hội vi phạm, chống lại các quy phạm pháp luật hiện hành nhưng không còn phù hợp đó là sự “gióng lên hồi chuông cảnh báo” để nhà nước sửa đổi, thay đổi chúng, nghĩa là nó mang ý nghĩa tích cực.

Hành vi sai lệch tiêu cực là những hành vi ( cố ý hoặc vô ý) vi phạm, phá vỡ hiệu lực, sự tác động của các chuẩn mực pháp luật hiện hành, có nội dung tính chất phù hợp, tiến bộ, đang phổ biến, thịnh hành và được nhà nước, cộng đồng người thừa nhận rộng rãi trong xã hội.

Ví dụ, quy định đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông bằng phương tiện xe gắn máy được áp dụng từ năm 2007. Đây là một quy định thực sự thiết thực nhằm bảo vệ an toàn của chính người điều khiển xe gắn máy. Quy định này ngày càng đi vào cuộc sống người dân và được chấp hành nghiêm chỉnh. Tuy nhiên vẫn còn rất nhiều những trường hợp phạm luật. Trên riêng địa bàn thành phố Hà Nội, theo thống kê của Phòng Cảnh sát giao thông, Công  an Thành phố Hà Nội, trong 6 tháng đầu năm 2016, Phòng Cảnh sát giao thông đã xử lý 235.949 trường hợp vi phạm luật giao thông, trong đó xe mô tô là 133.638 trường hợp và có đến 60.081 lỗi liên quan đến mũ bảo hiểm. Điều đó thể hiện ý thức của người tham gia giao thông tuy có được cải thiện nhưng vẫn rất kém, coi thường pháp luật và coi thường cả tính mạng của bản thân mình. Đây là minh chứng cho hành vi sai lệch tiêu cực.

- Căn cứ vào thái độ tâm lý chủ quan ( lỗi ) của người thực hiện hành vi sai lệch, gồm có hành vi sai lệch chủ động và hành vi sai lệch thụ động

Hành vi sai lệch chủ động là hành vi có ý thức, có tính toán, cố ý (trực tiếp hoặc gián tiếp) vi phạm, phá vỡ hiệu lực của các chuẩn mực pháp luật, dù chuân mực đó đã lạc hậu, lỗi thời hay còn đang tiến bộ, phù hợp.

Hành vi sai lệch thụ động là hành vi vô ý, không mong muốn vi phạm, phá vỡ tính ổn định, sự tác động của các chuẩn mực pháp luật.

Ví dụ, khoảng gần 18h chiều 5/12, một chiếc xe ô tô Range Rover đang lưu thông trên đường Hoàng Minh Giám, quận Thanh Xuân, Hà Nội thì bất ngờ đâm vào 2 xe máy, 1 xe ba gác lưu thông cùng chiều khiến 3 người bị thương. Theo một số người dân chứng kiến vụ việc, vào thời điểm trên, xe ô tô Range Rover lưu thông trên đường Hoàng Minh Giám hướng về Lê Văn Lương. Khi chạy đến đoạn đối diện với tòa nhà N2C thì bất ngờ đâm liên tiếp vào 2 xe máy, 1 xe ba gác đi cùng chiều. Chiếc xe Range Rover chỉ dừng lại khi dồn 3 xe nói trên vào sát gốc cây trên vỉa hè. Chúng ta có thể thấy, đây là hành vi sai lệch thụ động của chủ xe ô tô vi rõ ràng đây là hành vi vô ý gây nên tai nạn.

- Căn cứ và xem xét đồng thời cả hai tiêu chí phân loại nêu trên trong một hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật thì chúng ta có thêm bốn loại hành vi sau đây:

Hành vi sai lệch chủ động – tích cực là hành vi cố ý vi phạm, phá vỡ sự tác động của các chuẩn mực pháp luật đã lạc hậu, lỗi thời, không còn phù hợp với yêu cầu, đòi hỏi của đời sống xã hội hiện tại.

Hành vi sai lệch chủ động – tiêu cực là hành vi cố ý vi phạm, phá vỡ hiệu lực của các chuẩn mực pháp luật hiện hành mang tính chất tiến bộ, phù hợp, đang phổ biến, thịnh hành và được nhà nước, xã hội thừa nhận rộng rãi.         

Ví dụ, Những ngày qua, mạng xã hội lan truyền hàng loạt video ghi cảnh nam thanh niên chích điện vào khắp thân thể một em bé ở Campuchia khiến cộng đồng phẫn nộ. Nhiều người đã chia sẻ và yêu cầu tìm ra danh tính nam thanh niên và trừng trị anh ta theo pháp luật. Ngày 7/12, mạng xã hội rúng động khi video được xác thực. Một công dân Hà Lan và 2 người Campuchia đã bị cảnh sát bắt giữ tại tỉnh Kompong Cham trong ngày 6/12, sau khi vài đoạn video được tung lên mạng xã hội Facebook cho thấy hoạt động hành hạ dã man một đứa trẻ, gồm việc chích điện nạn nhân. Tờ Cambodia Daily dẫn lời Phó giám đốc cảnh sát tỉnh Kompong Cham, ông Heng Sambath, cho biết 3 người trên bị nghi ngờ đã tham gia vụ tra tấn đứa trẻ. Ông cho biết những người Campuchia, gồm Ret Sothy, 28 tuổi và Oeu Nat, 25 tuổi, làm việc cho người Hà Lan. Nhân vật này đang sở hữu một trang trại ở tỉnh Mondolkiri. Theo ông, chủ trang trại đã 53 tuổi và có tên Campuchia là Ly Heng. Một bức ảnh chụp người đàn ông này trông khá giống với ảnh của Stefan Struik, Tổng giám đốc điều hành Kamkav, một công ty có trang trại trồng cây cacao ở tỉnh Mondolkiri và một trang trại mía đường ở Kompong Cham. Nhân vật thứ tư liên quan tới vụ việc, được xác định là công dân Việt Nam có tên Nguyen Thanh, hiện đang chạy trốn. Ngày 15/12, liên quan đến vụ việc nam thanh niên hành hạ, bạo hành bé trai gây xôn xao dư luận trong thời gian vừa qua, Cơ quan Cảnh sát điều tra, Bộ Công an đã tống đạt quyết định khởi tố bị can, lệnh bắt tạm giam đối với Nguyễn Thành Dũng (34 tuổi, ngụ tỉnh An Giang) về hành vi “Hành hạ trẻ em” theo Điều 110 Bộ luật Hình Sự. Đây là một hành động dã man, tàn bạo không có tính người, bị xã hội lên án gay gắt, một hành vi sai lệch chủ động – tiêu cực cần phải lên án.

Hành vi sai lệch thụ động – tích cực là hành vi vô ý vi phạm, phá vỡ sự tác động của chuẩn mực pháp luật đã lạc hậu, lỗi thời, không còn phù hợp với yêu cầu của đời sống xã hội.

Ví dụ, A là con trai, B là con gái. Hai người yêu rồi lấy nhau. Sau một thời gian chung sống, A phát hiện ra B là nam nhưng chuyển giới thành nữ. Đây là một hành vi thụ động tích cực, đã vô tình góp phần làm cho mọi người thay đổi cách nhìn nhận về vấn đề hôn nhân giữa hai người cùng giới tính.

Hành vi sai lệch thụ động – tiêu cực là hành vi vô ý vi phạm, phá vỡ hiệu lực của các chuẩn mực pháp luật tiến bộ, phù hợp, đang phổ biến, thịnh hành và được thừa nhận rộng rãi trong xã hội.

Ví dụ, theo điều 138 Bộ Luật hình sự 1999, sửa đổi bổ sung ngày 19/06/2009 thì tội trộm cắp tài sản được quy định như sau:

- Người nào trộm cắp tài sản của người khác có giá trị từ hai triệu đồng đến dưới năm mươi triệu đồng hoặc dưới hai triệu đồng nhưng gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt hoặc đã bị kết án về tội chiếm đoạt tài sản, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ sáu tháng đến ba năm.

- Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm:

• Có tổ chức;
• Có tính chất chuyên nghiệp;
• Tái phạm nguy hiểm;
• Dùng thủ đoạn xảo quyệt, nguy hiểm;
• Hành hung để tẩu thoát;
• Chiếm đoạt tài sản có giá trị từ năm mươi triệu đồng đến dưới hai trăm triệu đồng;
• Gây hậu quả nghiêm trọng.

- Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ bảy năm đến mười lăm năm:

• Chiếm đoạt tài sản có giá trị từ hai trăm triệu đồng đến dưới năm trăm triệu đồng;
• Gây hậu quả rất nghiêm trọng.

- Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ mười hai năm đến hai mươi năm hoặc tù chung thân:

• Chiếm đoạt tài sản có giá trị từ năm trăm triệu đồng trở lên;
• Gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ năm triệu đồng đến năm mươi triệu đồng.

4. Hậu quả của hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật

Từ sự phân loại hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật, sai lệch chuẩn mực pháp luật có thẻ gây ra một số hậu quả:

Tuy nhiên, tình trạng trộm cắp vẫn còn rất phổ biến trong xã hội. Theo thống kê của Cục cảnh sát hình sự Bộ Công an. Trong năm 2014 xảy ra 27.180 vụ trộm cắp tài sản. Tăng 7.08%  so với năm 2013. Tổng giá trị thiệt hại lên tới hơn 259 tỷ đồng. Có thể thấy, những tội phạm dù không biết chính xác, cụ thể về hình phạt của tội trộm cắp nhưng chắc  chắn vẫn biết trộm cắp là vi phạm pháp luật và phải chịu trách nhiệm pháp lý. Nhưng dường như các vụ trộm cắp qua từng năm chỉ có tăng mà không có giảm, gây nên tình trạng bất ổn định trong xã hội.

Khi xem xét, đánh giá hậu quả của một hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật nào đó, chúng ta cần phải căn cứ vào một số yếu tố sau:

• Căn cứ vào tính chất, khuynh hướng và sự phổ biến tương đối của hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật đó.
• Căn cứ vào các điều kiện lịch sử – địa lý, hoàn cảnh xã hội cụ thể.
• Căn cứ vào địa điểm và thời gian xảy ra hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật đó.

Những căn cứ trên đây cho phép chúng ta nhận thức và đánh giá đúng đắn hậu quả của một hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật. Hậu quả của hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật có thể được nhìn nhận trên hai phương diện sau:

Thứ nhất, hậu quả của hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật có thể mang nội dung, tính chất tích cực, tiến bộ, cách tân nếu như nó vi phạm, phá vỡ hiệu lực, sự chi phối của các chuẩn mực pháp luật đã lạc hậu, lỗi thời, đang kìm hãm sự phát triển của các cá nhân và xã hội. Khi đó, hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật có thể góp phần làm thay đổi nhận thức chung của một cộng đồng xã hội và thúc đẩy sự phát triển, tiến bộ xã hội trong xã hội.

Thứ hai, ngược lại, hậu quả của hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật có thể mang nội dung và tính chất tiêu cực, ảnh hưởng xấu hoặc nguy hiểm cho xã hội nếu như nó vi phạm, phá hoại tính ổn định, sự tác động của những chuẩn mực pháp luật tiến bộ, phù hợp ,tiến bộ, đang phổ biến, thịnh hành và được thừa nhận rộng rãi trong xã hội. Trong trường hợp này, hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật đó phải bị xã hội phê phán, lên án hoặc đòi hỏi phải áp dụng các biện pháp trừng phạt theo các nguyên tắc, quy định của pháp luật.

Chuẩn mực pháp luật là công cụ góp phần tổ chức và quản lý xã hội, làm cho xã hội đi vào trật tự và ổn định. Trong quá trình vận dụng những chuẩn mực pháp luật ấy tất nhiên không thể tránh khỏi những sai lệch. Trong trường hợp đó, việc phân loại các hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật giúp chúng ta có cái nhìn vừa tổng quát vừa cụ thể và sâu sắc những hành vi sai lệch ấy, để từ đó xây dựng được những biện pháp nhằm hạn chế sai lệch chuẩn mực pháp luât, để pháp luật đi sâu và thực sự trở thành một bộ phận khăng khít gắn bó trong cuộc sống con người, góp phần ổn định trật tự xã hội, tạo cơ sở vững chắc để phát triển vững bền đất nước.

5. Một số biện pháp phòng chống các hành vi sai lệch

5.1. Biện pháp tiếp cận thông tin

Hoạt động trao đổi, tiếp nhận và xử lý thông tin trong cuộc sống hàng ngà có tac dụng rất lớn trong việc nâng cao tầm nhận thức, hiểu biết của con người, trong chừng mực nhất định học biết được những việc nên làm, điều nên tránh trong hành vi của mình. Biện pháp tiếp cận thông tin hướng tới việc cung cấp, trang bị, hướng dẫn, giải đáp các thông tin về chuẩn mực xã hội nói chung và pháp luật nói riêng thông qua một số hoạt động:

- Tiến hành các hoạt động tuyên truyền, hướng dẫn, giải thích về nội dung và tính chất của các chuẩn mực đó hoặc các văn bản pháp luật có liên quan.

- Đối với những người có ý thức chưa cao, nhận thức còn lệch lạc, cần định hướng họ theo cái đúng, để họ hiểu và tuân thủ các chuẩn mực xã hội, chấp hành các nguyên tắc, quy định của pháp luật hình sự.

- Cung cấp thông tin cần thiết về các chuẩn mực xã hội cũng như những quy phạm pháp luật hình sự nhằm ngăn chặn các hành vi sai lệch và tội phạm.

- Nâng cao uy tín của hệ thống pháp luật đang tham gia điều chỉnhcác quan hệ trong xã hội.

- Cảnh giác và đấu tranh với các thông tin sai lệch, những luận điệu, tuyên truyền trái sự thật về chuẩn mực đạo đức.

5.2. Biện pháp phòng ngừa xã hội

Phòng ngừa xã hội là theo đuổi mục đích phát hiện, xoá bỏ, vô hiệu hoá các nguyên nhan, điều kiện làm phát sinh hiện tương tội phạm và các hành vi sai lệch. Nó là tổng thể các biện pháp xã hội như tác động về kinh tế, chính trị, tư tưởng, tâm lí, giáo dục, văn hoá, pháp luật… mà nhà nước và xã hội áp dụng nhằm loại trừ các nguyên nhân, điều kiện của hiện tượng tội phạm và các hành vi sai lệch; góp phần định hướng để hình thành những hành vi cư xử hợp pháp, hợp đạo đức của công dân.

Đây là biện pháp rất quan trọng, được áp dụng rộng rãi mà mang tính hiệu quả cao. Vì thế, nó thường được đặt lên vị trí hàng đầu trong số các biện pháp được áp dụng.

5.3. Biện pháp áp dụng hình phạt

Áp dụng hình phạt là phương thức pháp lý hình sự trong đấu tranh phòng chống các hành vi sai lệch chuẩn mực  pháp luật hình sự, tức là các hành vi phạm tội cụ thể. Nó được áp dụng đối với những người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái với pháp luật hình sự, có lỗi, và do đó, bị đe doạ phải chịu một hình phạt  với tư cách là biện pháp cưỡng chế mà nhà nước áp dụng có tính mạnh mẽ và nghiêm khắc nhất nhằm trừng trị kẻ phạm tội.

Đây là một biện pháp được đánh giá cao vì nó không chỉ có tác dụng trừng trị kẻ phạm tội, cải tạo, cảm hoá họ trở lại con đường lương thiện, mà còn có ý nghĩa giáo dục, răn đe, tác động tới những người khác, khiến cho họ phải từ bỏ những ý định phạm tội. 

5.4. Biện pháp tiếp cận y – sinh học

Biện pháp này thường do các nhân viên cơ quan ngiệp vụ như y tế, điều tra, giám định, chuyên gia tâm thần học… thực hiện đối với những người có hành vi sai lệch. Mục đích của nó là nhằm tìm hiểu những khuyết tật về thể chất (mù, câm, điếc…), trí lực (mắc các bệnh hoang tưởng, tâm thần hoặc những trạng thái say rượu, nghiện ma tuý)… khiến họ mất đi khả năng tự kiềm chế, kiểm soát hành vi bản thân, do đó bị mất năng lực chịu trách nhiệm hành vi.

Biện pháp tiếp cận y – sinh học có ý nghĩa rất quan trọng, nó góp phần làm sáng tỏ nguyên nhân, điều kiện của hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật và hành vi phạm tội, giải thích cơ chế tâm lý của những hành vi đó. Từ đó, góp phần nâng cao  hiệu quả của hoạt động xét xử, tránh xử oan cho những người vô tội, người được miễn trách nhiệm hình sự, cũng như không để lọt lưới kẻ phạm tội, đảm bảo tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật.

5.5. Biện pháp tiếp cận tổng hợp

Đối với biện pháp này, cần tập trung vào những nội dung cụ thể sau:

- Cần nhận thức rõ ràng rằng, công tác phòng chống hiện tượng sai lệch và hiện tượng tội phạm không chỉ là trách nhiệm của riêng cá nhân hay cơ quan nào mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. 

- Củng cố các nguyên tắc đạo đức gắn liền với sự tôn trọng của những người có chức, có quyền khi giải quyết công việc của công dân, có thái độ trận trọng đúng mực đối với các nhu cầu, đòi hỏi chính đáng của người dân.

- Giáo dục các giá trị văn hoá, đạo đức truyền thống, xây dựng và phổ biến lối sống lành mạnh, tiến bộ cho các tầng lớp nhân dân trong xã hội.

- Đề cao nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa trên cơ sở sự công bằng, dân chủ, mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật.

- Mở rộng các hoạt động vui chơi, giải trí lành mạnh cho các tầng lớp nhân dân nói chung và tầng lớp thanh niên nói riêng. Đồng thời, nâng cao chất lượng các sinh hoạt văn hoá – nghệ thuât, thể dục, thể thao, tạo ra môi trường xã hội - pháp lí lành mạnh.

- Cải tiến công tác giáo dục pháp luật, mở rộng công tác tuyên truyền, phổ biến, giải thích pháp luật trong hệ thống nhà trường phổ thông trung học và bậc đại học.

- Các cơ quan công an, toà án, viện kiểm sát và các cơ quan tư pháp khác phải nghiêm chỉnh thực hiện các quy phạm pháp luật, giữ đúng vị trí, vai trò, chức năng và nhiệm vụ của mình, tích cực tham gia đấu tranh phòng chống tội phạm, nâng cao trình độ chuyên môn cho đội ngũ cán bộ.

- Công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng về những kết quả, biện pháp đấu tranh phòng chống các hành vi sai lệch chuẩn mực xã hội và hành vi phạm tội để các tầng lớp nhân dân được biết và thêm tin tưởng vào hiệu lực của bộ máy nhà nước.

- Trong điều kiện ngày nay, công tác đấu tranh phòng chống hiện tượng tội phạm cần được mở rộng hơn nữa nhờ sư hợp tác trên phạm vi quốc tế.